Falesi tukuaki'i lea PM ki he fakamamahi ki he kakai 'i West Papua
Ke Hoko Mai Ho Pule'anga

Me’a pango na’e kamata ke fakamalanga tali ‘a e fa’ahi ‘a e kakai mo e pule’anga kuo fakafoki mai ‘e he kau nopele ia ‘enau fakakaukau ko eni ‘o ‘ikai ai ke toe lava ha tali ki he ‘enau tukuaki’i. Ka ‘oku tui ‘a e kolomu ni ko e fakakaukau ‘a e kau nopele ke ‘ohofi pee ‘a e Palemia ‘i ha fa’ahinga founga.

Ka ‘oku hala ‘a e tukuaki’i fakapolitkale ko eni ‘o anga pehe ni.

Ko e mo’oni pee ko e Tu’i ‘oku ‘iai e mafai ki he talite ‘a Tonga mo ha fonua, ka ‘oku ‘ikai ke ne fakalele ‘a e potungaue ki muli. Ko e Palemia ‘oku ‘iai ‘a e mafai ko ia ‘i hono lakanga ko e minisita ki muli ‘oku ne fokotu’utu’u ‘a e ngaue mo e polisi ko ia. ‘Oku ‘ikai ko e CEO pe ko e kau ngaue hou’eiki pe fie fie’eiki he potungaue ko eni he ‘oku mei fonu ai e kau hou’eiki. Ko e minisitaa.

Pea ‘oku nomolo pee ke talite pe ‘iai ha vaa tipilometika ha fonua mo ha fonua ka na faikehekehe ‘i ha kaveinga hangee ko eni.

‘Oku ‘iai e vaa fakatilometika ‘a Tonga mo Fisi, ka ‘oku tukuaki’i na’e moulu atu e manuao Tonga ‘o piki mai ‘a Ratu Mara mei Fisi ‘i he ‘ai ke fai e ngaue ki ai ‘a Frank Bainimarama. Talu mei ai mo e nofo ai pee ‘a Ratu Mara ia heni lolotonga ia ‘oku ‘ilo lelei pee ‘e Tonga ni ‘oku fiema’u mai ia ‘e Fisi.

‘Oku ‘iai e va fakatipilometika ‘o Fisi mo Nu’usila ka na’e toutou tuli ‘e Fisi ‘a e kau Talafekau Lahi Nu’usila ki Fisi ‘i he 2008 ko e pehe ne nau fiekau he ngaahi me’a fakalotofonua ‘a Fisi. Ka ‘i he 2016 na’e poupou ‘a Nu’usila ki he piti ‘a Fisi ke nau Palesiteni he Fakataha Lahi ‘a e UN ‘o ma’u ai ‘e Peter Thomson ‘o Fisi ‘a e lakanga.

‘Oku ‘iai e va fakatipilometika ‘a ‘Amelika mo Lusia ‘o ‘uhinga ai ‘a e ‘iai ‘a e ‘ofisi faka’amapasitoa Lusia ‘i ‘Amelika mo e ‘ofisi faka’amapasitoa ‘Amelika ‘i Luisia ka na’e tau lau pea fepolepolei ‘a e ongo fonua ni ‘o hangee ka na tau ko hono fa’ao fakamalohi ‘e ‘Amelika ‘a Crimea konga ia ‘o Ukraine ‘i he ‘aho 18 Ma’asi 2014.

‘Oku ‘iai e vaa fakatipilometia ‘o ‘Amelika mo Filipaine he ko e kaume’a mamae ‘o ‘Amelika ‘a Filipaine kimu’a pee ia he Tau Lahi II ‘a Mamani ka ‘i he mahina kuo ‘osi na’e kape ai ‘a e Palesiteni ‘a Filipaine, Rodrigo Duterte, ki a Palesiteni Barack Obama, ke ‘oua ‘e fie kau ange ia ‘i he me’a fakalotofonua ‘a Filipaine.

Ko e mamahi eni ‘a Duterte ‘i he fakaanga’i ‘e ‘Amelika ‘ene founga ngaue fakalotofonua, ‘aia ko hono fana ‘a e kakai tila faito’okonatapu. Na’e palomesi ‘a e tangata ni ka hoko ‘o Palesiteni te ne fufulu e kau tila. Pea talu ‘ene hoko ko e Palesiteni ‘i he ‘aho 30 Sune ta’u ni kuo ‘ova ‘i he toko 2000 kuo fana ‘e he kau polisi ko e tila faito’o konatapu. Pea na’e toe lea ‘a e tokotaha ko eni he TV ‘o pehee na’e faka’auha ‘e Hitila ‘a e toko 3 miliona e kakai Siu ka ko ia tene faka’auha ‘a e kau tila faito’o kotoa pee ‘o Filipaine.

Na’e hanga leva ‘e Obama ‘o fakaanga’i ‘a e founga ngaue ‘a Duterte ‘o pehee kuo pau ke fai e fakatotolo mo e tautea he founga ‘oku human pe taau mo e ngeia e tangata.

Kae ‘ita ai ‘a Duterte ‘o pehee ‘oku ‘ikai ke taliui ia ki ha Palesiteni ha fonua kehe ka ki he kakai Filipaine pee pea te ne kape kia Obama ‘i ha’ana fakataha pea ne pehee fakafilipaine “You son of a bitch.”

Na’e kaniseli ai ‘e ‘Amelika ‘a e teu fakataha neongo ‘oku ‘iai ‘a e fu’u peisi fakakautau ‘a ‘Amelika ‘i Filipaine. ‘Osipee uike ‘e taha na’e fakahoko pee fakataha ia ‘a e ongo fonua.

Ko e fakamamahi mei natula tatau ‘oku hoko ‘i West Papua pea ‘oku sio kehe ‘a mamani mei ai – kae lea ‘a Tonga ia. Pea ko e fakatonuhia ‘a e Palemia, ‘oku tatau pee eni mo e lavea ‘a e tokotaha he kauhala pea ha’u e kau setuata mo e kau faifekau ‘o sio ki he kafo pea nau siokehe. Kae ha’u e fu’u Samaletane ‘oku ‘ikai ko ha kakai lotu pea afe ia ‘o faito’o mo tokoni.

Na’e fai e fakataha ‘a e kau taki e Pasifiki pea ko e taha eni e me’a ne nau tokanga ki ai ko e fakamamahi ‘i West Papua. He ko West Papua ko e konga fakasiokalafi ia ‘o Papua pea ko e kakai Papua ‘oku nofo ai. Ka ‘oku ‘ave fakamalohi ia ‘e ‘Initonisia ko e sai ange ‘enau kau tau. Ko e me’a ia ‘oku ui ko e Might is Right. Not Right is Might. Pe ko e fakamalohi. Pea ‘oku lea atu ‘a Tonga ‘oku kovi ‘a e fakamamahi’i e kakai.

Na’a ku ofo lahi he tu’u ‘a Nopele Tu’i’afitu ‘a e SUTT ‘o pehe ‘e ‘ikai ke tui ia ki he ‘uhinga fakamolale ‘o e lea ‘a e PM.

Ne u pehee ‘e au ko e fu’u faifekau eni ‘a e SUTT he ‘oku nofo ‘i loto Sia’atoutai? Ka ku talamai ‘e ia ‘oku ‘ikai tui ia ki he molale heni?

Ko e me’a ku haa mai ki he kolomu ni ‘e kumi ‘e he hou’eiki ha me’a pee pea tenau faka’ikai’i mo faka’io ha me’a pee kehe pee ke nau lava ai ‘o ‘ohofi ‘a e Palemia. Pea ‘oku ‘ikai ko ha laumalie ia ‘o lelei.

Ko e fa’ahinga founga mo e natula eni ‘oku ‘au’aufoe ai ‘a e faka’apa’apa mei he kau nopele.   

Posted on Monday 14th of November 2016 10:15:57 AM