'E ta'ofi nai 'a e teuteu sipoti ki he 2019?
Ke Hoko Mai Ho Pule'anga

Ko e taha eni e kaveinga ‘oku tokanga ki ai ‘a e fonua he ‘aho ni pe ‘e kei hoko atu ‘a e Sipoti e Pasifiki Saute ‘i Tonga ni ‘i he 2019 pe ‘e tu’uaki atu aa ia ki he feitu’u kehe.

‘Oku makatu’unga ‘a e fifili ni ’i he ngaahi fakamalanga ‘a e Palemia, Hon. ‘Akilisi Pohiva, ki he Fale Alea ‘o Tonga ‘o lave ki he ngaahi faingata’ia ‘a e pule’anga ‘i he teuteu ki he sipoti ‘o kau ai ‘a e; 1. ‘Oku faingata’a ke ma’u ha kelekele ki he mala’e tapulu pea ‘e ta’u ia ‘e 4 ‘a e teuteu’i e mala’e taapulu ke toka malie ka ‘oku toe pee ta’u ‘e 2 pea fai e sipoti. 2. ‘Oku palopalema ‘a e pule’anga mo e Komiti Sipoti ‘oku ‘iai ‘a Feleti Sevele he ‘oku fu’u lahi ‘a e vahe ‘a e ni’ihi ai ka ‘oku penipeni pa’anga holo ‘a Tonga ni. 3 Lahi e ulungia ‘a e ngaahi timi sipoti ‘a Tonga lolotonga he ngaahi feinga tau ‘i muli ‘oku toe pee ta’u ‘e 2 pea fai e sipoti, mo ha ngaahi ‘uhinga kehe pee.

Kapau te tau holomui ki mui ‘o vakai ki he fakataataa lahi (big picture) kau ki he ‘atakai e teu sipoti ko eni, ko e me’a ‘oku haa mai ngali ‘oku lahi ange ‘a e tokanga ‘a e ni’ihi e kau ma’u mafai ki he ngaahi tokoni ‘e fai mai ‘i he sipoti pea ke kumi ia ‘e he pule’anga ‘a e ngaahi tokoni ko ia, kae pule’i pe fokotu’utu’u ‘e he ni’ihi kehe ia ‘a e ngaue mo vahe mei ai.

Pea ko e fakamole ‘oku haa mei ai na’e lau ‘e he Palemia ‘i he Fale Alea ‘oku $1 miliona ki he ta’u.  ‘Aia na’e fakamoleki ‘a e $1 miliona he ta’u atu pea $1 miliona mahalo he ta’u ni pea ‘e ngali taki $1 miliona pehee ai pee he toenga e ongo ta’u ko eni kae ‘oua ke fakahoko ‘a e sipoti ‘i he 2019.

Lolotonga ‘a e fu’u pa fakamole ko eni kau ai e vahe ‘oku toe lipooti hokohoko mai pee ‘e he Palemia ‘a e holoholo fo’i e ngaahi timi sipoti kehekehe ‘a Tonga ‘i he ‘otu muli. Lolotonga ia ‘oku toe pee ta’u ‘e ua pea fai e sipoti.

‘Aia ko e me’a ‘oku haa mai ngali ko e me’a ne oo ai ha ni’ihi ‘o kole ke fai mai e sipoti ki Tonga ni kae mahua mai ai ‘a e ngaahi tokoni kehekehe kae ma’u faingamalie ai ha ni’ihi.

Na’e fai e tokanga ki he ‘omi e fu’u no mei Siaina ki he langa ‘o Nuku’alofa pea kau ai e fakalelei’i e palasi na’e pehee na’e $18 miliona. Kae hili ko ia ko e fu’u palasi motu’a tatau pee. ‘Oku te’eki ke mata ngalo atu ‘a e fu’u fo’i lulu tava ko ia kuo ongo mai ‘a e ngaahi fu’u vahe lalahi ‘i he teuteu ki he sipoti.

Ko e fehu’i ‘oku tataka ‘i he kolomu ni kapau ‘e too mai mo e ngaahi silini langa, ‘e ngali malu nai mei ha ngaahi tukuaki’i ngaue hala pe fakavalevale ‘aki hangee ko ia ne fai ki he palasi?

‘Oku ‘iai mo e tokanga ‘a e kolomu ni koe’uhi ko e Palesiteni ‘a Lord Tevita Tupou ‘i he TASANOC pe Tonga Association of Sports And National Olympic Games pea toe taimi tatau pee fale’i fakalao ki he Tu’i pea toe taimi tatau pee Fakamaau Tangi (Appeal Justice). ‘Oku taau nai eni? ‘Oku hoko ‘a e hopo he vaha’a e pule’anga mo e ni’ihi he komiti pea ka hoko ha hopo pehee he vaha’a ‘o e pule’anga mo e TASANOC ‘e iku atu ia ko Lord Tupou ‘oku Palesiteni he TASANOC ko toe ia pee ‘oku fai ki ai ‘a e ‘apalai tangi ki he Fakamaau’anga Tangi pe te ne tali pe ‘ikai.

‘Oku ‘iai e tokanga koe’uhi ko e fekaukau’aki pehe ni pe koe’uhi pee ko e tau’ataina ‘a e ngaahi fatongia.

Ko e anga pee eni ‘a e fifili ‘a e kolomu ni. Kapau na’e ‘iai ha ni’ihi he kuohili na’a nau ‘osi palani’i ke ‘omai ‘a e sipoti ki Tonga ni kenau ma’u ai ha ngaahi faingamalie kehekehe ‘i he ngaahi tokoni ‘e mahua mai ki Tonga ni, taa na’e ‘ikai fakataumu’a ia ke fakalakalaka’i ‘aki ‘a e sipoti. Na’e taumu’a pee ia kenau tupu fakataautaha pee nautolu ai.

Pea kapau ko ia, ‘e ‘ikai ke fai ha ofo ‘i he ‘ikai haa mahino mo makehe mai ki he kolomu ni ha teuteu’i ‘o e kau sipoti kehekehe ‘a Tonga kae ‘alu pee faka’eke’eke pe ‘e lava e ngaahi langa kehekehe ‘o e sipoti pea ke fakapapau’i ‘e fai mai e sipoti ki Tonga ni.

‘Oku ‘ikai ‘aupito ke haa mai ki he kolomu ni ha tokanga makehe ia ki he lelei pe kovi, ki he ulungia pe fakalakalaka ‘a e kau sipoti. Ko e me’a pe ‘oku fai ki ai e tokanga ke fai mai e sipoti ki Tonga ni pea ke fakapapau’i ‘e fai e ‘u langa pea ke lele pee komiti he tafa’aki ‘aia ‘oku tukuaki’i ‘oku nau ngaue’aki ‘a e $1 miliona he ta’u.

Ko e me’a ‘oku tokanga makehe ki ai ‘a e kolomu ni ke fakapapau’i ‘oku ‘ikai ke me’a ngaue’aki ‘e ha tokosi’i ‘a e hingoa ‘o e Pule’anga Tonga ke ma’u ai ha lelei makehe ‘a e tokosi’i pe ni’ihi. Hangee ko hono ngaue’aki ‘e he ni’ihi ‘a e hingoa ‘o e Pule’anga Tonga ‘o ‘omai ai ‘a e ngaahi tu’u’anga satelaite. Ko e ‘omai koe’uhi ko e hingoa ko e Pule’anga Tonga he ‘oku ‘ikai ke ‘ave ha tu’u’anga satelaite ia ki ha kautaha pe tokotaha ka ko e pule’anga tau’ataina (sovereign state).

Ka ko e vahevahe fakamuimui ‘o e pa’anga na’e ‘omai mei Siaina he satelaite ‘i he 2014 pee eni na’e $28 miliona ‘a e pule’anga kae $50 miliona ‘a e Tongasat.

Pea ‘oku ‘iai ‘a e tokanga ki hono ngaue’aki ‘a e hingoa Tonga ke ‘omai ‘a e sipoti ki Tonga ni kae taimi tatau ‘oku fai ‘a e fifili pe kohai mo’oni ‘oku penefiti mei he teu sipoti ko ia. Ko e fanau sipoti pe ko e kau paipa ‘e vahe lahi mei he fai mai e sipoti?

Mole ke mama’o hano fakasi’ia ‘a e lelei mo e ‘aonga ‘o e sipoti. Ko e fifili pe na’e taumu’a totonu hono ‘omai kiai pe na’e fakapoi mai ai kae taketi ia ki ha lelei fakapa’anga ‘a ha ni’ihi? Kapau ‘oku mo’oni na’e fakahoko ha me’a pehee, ta na’e fakapolitiki’i hono fika’i ke ‘omai ‘a e sipoti ki Tonga ni.

Posted on Monday 28th of November 2016 11:39:30 AM