Ke 'ave mafai ki he 'Omipatimeni mei he Fakataha Tokoni ki he Fale Alea
'Omipatimeni

‘Oku lolotonga feme’a’aki ‘a e Fale Alea ‘i he Lao Fakaangaanga ‘a e pule’anga ke fakataha’i ‘a e Komisiona Va mo e Kakai pea mo e ‘Ofisi e ‘Omipatimeni ‘o ui pee ko e ‘Omipatimeni pea fakahiki mai leva ‘a e mafai ki hono fakanofo hake ‘o e ‘Omipatimeni mei he Tu’i mo e Fakataha Tokoni ki he ‘Eiki Sea e Fale Alea mo e Fale Alea.

‘Ikai ngata ai ka ke toe fakamavahe’i mai mo e ‘ofisi ‘o e Komisiona Fakafepaki’i e Faihala mei he Tu’i ‘i he Fakataha Tokoni ki he Fale Alea mo e ‘Eiki Sea ‘o e Fale Alea.

Ka ‘oku ‘iai ‘a e ni’ihi ‘i he tepile ‘a e hou’eiki nopele ‘oku nau fehu’ia ko e ha ‘oku fakahiki mai ai ‘a e ongo Komisiona ko eni mei he Tu’i mo e Fakataha Tokoni ki he ‘Eiki Sea mo e Fale Alea? Tokua ‘oku tau’ataina ange ‘a e Fakataha Tokoni ‘i he Fale Alea.

Ka ‘i he tali ‘a e Minisita Lao, Hon. Vuna Fa’otusia, lolotonga ‘a e feme’a’aki ‘i Fale Alea, na’a ne fehu’i pe kohai na’a ne fili e kau tama he ‘atakai e Tu’i? Kohai na’a ne fili ‘a e kau memipa e Fakataha Tokoni? Ko e fehu’i ia ‘a Vuna Faka’otusia. ‘Oku nau taliui kia hai?

Pea ‘oku falala ange pee ia ki he Fale Alea he ‘oku fili ‘a e kau memipa ai ‘e he kakai pea fili mo e Sea ‘o e Fale Alea neongo ko e fili pee ‘e he kau nopele. Ko e poini ‘oku nau fetongitongi ‘i he taimi ki he taimi. Ko e memipa he Fakataha Tokoni ‘oku ‘ikai pehee ia.

Ko e kupu 3 motu’a eni e Lao Komisiona Va mo e Kakai.

 

3. Komisiona ki he Va mo e Kakai

Kuo pau ke fokotu‘u ‘e he ‘Ene ‘Afio ‘i he Fakataha Tokoni ha Komisiona ki he Va mo e Kakai ke ne ma‘u ‘a e lakanga, lolotonga ‘oku ne anga lelei.

 

Fakatokanga’i ange ko e mafai motu’a ‘e fakanofo ‘e he Tu’i ‘i he Fakataha Tokoni, ‘ikai tokotaha pee, ka ‘i he Fakataha Tokoni ‘a e Komisiona Va mo e Kakai. Ko e liliu tefito ‘oku anga pehe ni ia.

 

‘Oku fakapekia ‘a e kupu 3 ‘o e Tefito’i Lao pea fetongi’aki eni:

 

3. ‘Omipatimeni

 (1) Kuo pau ke fokotu’u ‘a e ‘Omipatimeni ‘e he Sea ‘i he loto ki ai ‘a e Fale Alea, hili ha tala ngaue ‘i he founga totonu.” 

 

Ko e fakapilitania ‘oku anga pehe ni.

 

3. Ombudsman

(1)  The Ombudsman shall be appointed after due recruitment process by the Speaker with the consent of the Legislative Assembly.”

‘Aia ‘oku ‘uhinga ia ‘e talaki ‘a e lakanga ‘ataa ‘o e ‘Omipatimeni ke tohi ki ai ‘a e kau fiema’u lakanga pea ‘oku faka’eke’eke pea shortlist he founga ngaue totonu pea kohai pe te ne ma’u ‘e fokotu’u mai ia ‘e he ‘Eiki Sea ‘o e Fale Alea ki he Fale Alea kenau aofangatuku. ‘Aia ‘oku ‘ikai ke piki ‘e he Fale Alea kohai ‘e tohi ki he lakanga ka ‘oku nau lava aofangatuku kohai te ne ma’u.

Ko e founga foki ko eni ‘oku lolotonga ngaue’aki pee ia ki he ‘Ofisi e ‘Atita Seniale koe’uhi ko e tefito’i ngaue ‘a e ‘Atita Seniale ko hono sivi’i ‘a e ngaue ‘a e pule’anga. Ko ia ai kuo to’o ia mei he malumalu ‘o e pule’anga ‘o ‘ave ki he ‘Eiki Sea e Fale Alea ke tau’ataina ange.

Ko e founga tatau pee ‘e ngaue’aki ki he ‘Omipatimeni.

‘Oku toe ‘amanaki foki ke fokotu’u atu ‘e he pule’anga ke fakahiki mo e ‘Ofisi e Komisiona Fakafepaki’i ‘o e Faihala mei he Tu’i mo e Fakataha Tokoni ‘o toe ‘ave mo ia ki he Sea ‘o e Fale Alea mo e Fale Alea.

Talu pee hono fokotu’u ‘a e lao ki he Komisiona Fakafepaki’i ‘o e Faihala mo e faikehekehe ‘a e Fakataha Tokoni mo e Kapineti koe’uhi ko e tau’aki kumi ki ha taha tau’ataina. Na’e ‘osi fokotu’u atu ‘e he Fakataha Tokoni ‘a e tokotaha ke Komisiona Fakafepaki’i ‘a e faihala ka na’e ‘ikai ke tali ‘e he pule’anga koe’uhi ko e vahe na’e fokotu’u atu ‘aki ko e $300,000 he ta’u.

Ka ‘oku ‘iai e tui na’e ‘ikai ke tui mo e pule’anga na’e tau’ataina ‘a e tokotaha na’e fokotu’u atu ke Komisiona Fakafepaki’i e Faihala.    

‘Oku tui ‘a e Kele’a ko e Komisiona Fakafepaki’i e Faihala mo e ‘Omipatimeni ko e ongo sino ngaue pelepelengesi. Ka me’a ngaue totonu ‘aki te na hoko ko e me’asivi ‘o e faihala ‘i he fonua pea tena tu’usi hifo ‘a e faihala mo e ngaue ta’etotonu ki ha levolo ‘oku fakafiemalie.

Pea ka me’a ngaue hala ‘aki ‘e lava ke na hangee ha ongo misinikani ‘e lamasi ‘aki ha ni’ihi ‘o fana’i hifo mei ha lakanga.

‘Oku na hangee ha ongo kuli le’o pea ko e kumi eni kohai te ne pukepuke ‘a e maea e ongo kuli le’o mo pule’i naua.

‘Oku fu’u fiema’u ‘a e ongo sino ko eni ki he kaveinga ngaue ‘o e “Pule Lelei” ka kapau ‘e ‘ikai tonu hono fakanofonofo kinaua mo e fa’unga pule ‘e pule’i ‘aki naua ‘e lava ke liunga 8 ‘a e palopalema ‘a e fonua.

He ‘oku ‘ikai ha toe me’a ‘e fakamamahi ange ‘i ha fonua ka ko e toe faihala pe corrupt ‘a e kau fakamaau he fakamaau’anga, pe ko e toe kaakaa ‘a e kau polisi koe’uhi ko e kakai eni ‘oku fai atu e falala kenau malu’i ‘a e fakamaautotonu. Pea ‘e kau ‘a e ongo ‘ofisi ‘o e Komisona Fakafepaki’i e Faihala mo e ‘Omipatimeni he fatongia natula tatau.  

Ka hili hano paasi ‘a e lao ko eni ‘e ‘ave ki he Tu’i ke fakamo’oni ai pea ko e me’a ia ‘a e Tu’i mo e ni’ihi tenau fale’i ia pe ‘e fakamo’oni huafa ki ai.

Kapau ‘e fakamo’oni huafa ki ai ‘e hoko ia ko e fakaloto lahi pea ka ‘ikai, ‘e sio kotoa ‘a e fonua kuo ‘alu ‘a e ngaue ki he kumi ki he fakafepaki’i e faihala ‘o musia mei he sitepu faka’osi. ‘E ‘ikai toe ‘alu e tokanga ki he pule’anga pe Fale Alea ka ki he kau fale’i ‘oku nau fale’i ‘a e Tu’i mo e Tu’i foki.

Posted on Monday 28th of November 2016 11:58:05 AM