'Ikai fie tuku kitu'a Komisiona Polisi fakamatala Paasipooti
Paasipooti

Naʹe fakahā ʹe he Minisitā Polisī , Hon. Pōhiva Tuʹiʹonetoa ki he Keleʹá fekauʹaki mo e paʹanga ko ia naʹe vaheʹi ʹe he puleʹanga ke fai ʹaki ʹa hono fakatotoloʹi ʹo e paasipooti. Ko e fakamatala foki eni ʹa e Pōhiva Tuʹiʹonetoa koeʹuhī ko hono ʹohake ʹi Fale Alea ʹa e ʹalea fekauʹaki mo e paasipooti pea pehē ki hono fehuʹia ʹe he kakai ʹo e fonua. ʹOku mahino foki kuo ʹiai ʹa e ngaahi keisi kuo ʹi he Fakamaauʹanga pea ʹoku ʹiai ʹa e niʹihi ʹoku teʹeki pē ke fai ha ofi atu ki ai.

Kaekehe pēhē ʹe Pōhivā,  ko e  paʹanga ʹe $3kilu ($300,000 ) naʹe fakangofua ʹe he Kapinetī ke fai áki a e fakatotolo ʹo e fakatau taʹefakalao 'o e paasipooti. Naʹe kamata ʹeni ʹi he taʹu kuoʹosi pea ʹoku teʹeki ai ke kakato ʹa e ngāue, neongo ko e toko 12 eni kuo maʹu ʹo fakaʹilo. ʹOku ʹi ai ʹa e hohaʹa ʹa e kakai pea pehē ki he Puleʹanga ʹo pehē óku tuai ʹa e ngāue ʹa e kau polisi, ka ʹoku pehē peé ʹe he Komisiona Polisi, Steven Caldwell ʹoku lele lelei pe.

Ko ha toe details kehe mei ai, ʹoku tapui ia 'e he Lao Polisi fo'ou ʹo e 2010 ke ne 'omai ki he motu'a ni. ‘Oku faʹiteliha pē ‘a e Komisiona ‘a e meʹa te ne ‘omai pe ʹikai ke ‘omai ki he Minisitā.

Malie koe hangē minisitā ia ha kiʹi leka ako, ko hai he potungāue Polisí ʹoku kau heni, totonu nai ke tuku kituʹa ʹa e Komisiona ko eni mo e niʹihi ofi hono tafaʹaki kae ʹataʹatá ʹa e fakatotolo pea ʹiai ha ola?

 

Ko hai ʹoku Mafai lahi he Potungāue Polisi

Hoko atu ʹa e talanoa naʹe pehē ʹe foki ʹe Pōhiva Tuʹiʹonetoa, “Ko e mafai ʹo e Minisita Polisi ʹoku fakangatangata. ʹOku hala ʹa e sio mai mei tuʹa ʹa e kakai ʹo pehē ko e Minisita Polisi ʹokú ne puleʹi ʹa e Potungāue. ʹOku ua ʹa e ongo pule lahi ʹi he Potungāue Polisi, ko e Minisitā mo e Komisiona Polisi.

Ko e fakalea ʹa e Lao Polisi ʹo e 2010, ʹoku tokangaʹi ʹe he Minisita ʹa e lelei fakalukufua (administration and efficiency of the Police Force). Pea puleʹi leva 'e he Police Commissioner ʹa e (Operational matters) pē ngāue fakapolisi hangē ko e puleʹi ʹo e kau polisi mo e fakatotolo hia. Pea ʹoku tapui leva ʹe he lao ke kau atu ʹa e Minisita ki hono palani ʹa e ngāue ko ia pē fehuʹía pē lipooti mai ʹe he Komisiona hā meʹa fakapolisi ki he Minisita.

Ka fūfuuʹi pē fakaʹauha ʹe he kau polisi ha meʹa, ko hai ʹe toe ʹilo ki ai, ko e anga ia e fifilí?

 

Meʹa ke lipooti ki he minisitá

Fakamatala ʹa Pōhiva ʹe lava pē 'e he Komisiona ʹo lipooti mai ki he Minisita, ka ʹoku tauʹatāina pē ia peé te ne ʹomai ha meʹa pē ʹikai. ʹOku lipooti leva ʹa e Komisiona ia ki he Fakataha Tokoni, ka ʹe  lipooti 'a e Minisita ki he Kapineti mo e Fale Alea.

Totonu nai ke liliu ʹa e Lao ke lipooti ki he Minisitā mo e Kapineti? Pea ʹoku kei kau nai ʹa e Fakataha Tokoni he mafai fakataki (Executive) pea ʹoku totonu ke liliu pea vaheʹi (Separation of Power) ke mahino ʹo ʹikai ke toe kaunoa ʹa e Fakataha Tokoni?

 

Ne anga fēfē fatu lao kau helo 2010

ʹI he meʹa ʹa Pōhiva, ko e konga eni ʹokú ou pehē ʹokú ne fakafaingataʹaʹiaʹi ʹa e ngāue koeʹuhi ʹoku faingataʹa pē ke fakamavahevaheʹi ʹa e ongo fatongia ni ke na fehangaaki, 'o hangē 'oku na taufefusi ka ʹe 'ikai ke na ō fakataha ‘o fetakinima ki he feitu'u pe 'e taha.

Pea 'okú ou fehu'ia lahi 'aupito 'a e losika 'a e kau fa'u lao 'o e 2010. Hangē ko eni ʹe lava fēfē ke fakalele ʹe he Minisitā ha Potungāue ʹo “efficient” ʹo kapau ʹoku ʹikai te ne ʹiloʹi ʹe ia ʹa e operational matters pē ʹoku fēfē hono ʹalunga.

He ko e founga fakalele “operational matters” ʹo ha potungāue ko ia tefitoʹi fatongia ‘o e potungāue ko ia, ko ia ‘a e ‘uhinga ‘oku ‘i ai ai ha potungāue pehe, ko ia á e mafu ó e potungāue ko ia. Pea ʹi he Potungāue Polisi ko hono mafu ko hono malu'i 'a e tau'atāina mo e malu 'o e kakai 'o e fonua.

Pea talamai 'e he Lao ko e fatongia ia ‘o e Minisita Polisi ke ne tokangaʹi ‘a e malu mo e nonga mo e maau 'a e fonua, pea lipooti ki he Kapineti mo e Fala Alea. Ka e toe talamai pe 'e he Lao tatau, ia ʹoku faiteliha pē 'a Talekita pē Komisiona ʹaa e Minista ki he anga hono tauhi 'o e malu 'o e fonua pea fa'iteliha pē pe te ne talamai ha me'a pe 'ikai ki he Minisita.

Talamai 'e he Lao ia ke taliui ia ki he Fakataha Tokoni 'o 'ikai ko e Minisita. Pea 'ikai pule 'a e Minisita ia, pe Kapineti, pe Fale Alea ia ki hono fokotu'u ki hono Lākanga, pea 'ikai te nau lava 'e nautolu 'o fakahifo mei hono lakanga kapau 'oku nau ta'efiemalie ki he'ene faifatongia.

 

Hala hono fokotuʹutuʹu ʹo e Lao Polisi

ʹI he hook atu ʹa e meʹa ʹa Pōhiva, ko ʹeni 'a e faingata'a pea 'okú ou tui 'oku hala ke fokotu'utu'u pehē'i 'a e potungāue mahu'inga ko 'eni 'o e fonua. 'Oku 'ilo'i eni ia 'e kau polisi mo e Komisiona, pea 'oku ngāue 'aki 'e he ni'ihi 'a e ta'emalava ko 'eni ke mapuleʹi kinautolu 'e he faʹunga politikale foʹou (Political System), ki he'enau lelei (advantage) 'a nautolu.

Pea 'oku mavaeua ai pē 'a e kau polisi, tui 'a e ni'ihi ki he liliu 'o e 2010, pea ta'etui ki ai 'a e ni'ihi. Pea 'oku tolotolosia aipē 'a e potungāue mei he 2010 pea mei he taimi naʹa nau ʹiloʹi ai hono kamata ke fulihi 'a e tu'unga motu'aá.

 

Pilisone mo e Tamate Afi

Ko e Potungaue Pilisone mo e Potungaue Tamateafi, na'a nau taha pe foki he Potungaue Polisi pea nau toki mavahe he 2010 'o Komisiona kehe 'a e Pilisone, pea Komisiona kehe 'a e Tamate Afi. Nau levolo tatatu pē pea nau mau vāhenga tatau pe mo e Komisiona Polisi, pea kei maʹu pe ‘e he kau ‘ofisa Pilisone mo e Tamateafi ‘a e totonu ko e ‘ofisa polisi ‘o ngāue fakapolisi, pea kei nofo pe 'a e ongo potungaue ko ia 'o kei fakaongoongo pē ki he Minisita, ka e kehe 'a e Potungaue Polisi ia, ʹoku pule ua ia.

Fakaongoongo ʹa e Komisiona Tamate Afi ia mo e Komisiona Pilisone ki he Minisita kae ʹikai ke pehē e Komisiona Polisi ia, hā naʹe fatu pehē ai ʹa e Lao? Ke ʹoua ʹe lava ha taimi pehē ni ʹo ʹekea?

Pehē ʹe Pōhiva ʹoku hikiʹi hake ʹa e Komisiona Polisī  ia 'o pule lahi ange ia 'i he Minisita Polisi, 'oku ne pule'i ‘e ia ʹa e kau ngāue pea mo e ngāue fakapolisi, pea 'oku ou pehe he taimi 'e ni'ihi na'e totonu ā ke 'oua toe 'i ai ha Minisita Polisi ia ka e 'ai pe 'a Komisiona ko e Minisita Polisi.

 

Solova ke taha pē ʹa e Pule-Pōhiva Tuʹiʹonetoa

Naʹe fakahā foki ʹe Pōhiva Tuʹiʹonetoa ki he Keleʹa ʹa ʹene solova ki he palopālema ʹoku hook ʹi he Potungāue polisī. Ko e tolotolosia 'oku lolotonga hoko 'i he Potungāue Polisi. Ko e ‘osi eni ‘eku hoko ko e Minisita Polisi ‘i he taʹu ‘e taha mo e konga, mo ‘eku feinga ke maʹu ha solova’anga ‘o e palopālema ‘oku faingataʹaʹia ai ‘a e Potungāue Polisi.

Ko e pule ke taha pe. Ko e anga ia hono tala 'e he Folofola, ko e talupite ke taha pe. Pea ko e taimi 'oku ua ai 'a e talupite, 'e ua a e angi, pea 'e ta'emaau 'a e kau muimui pea 'e 'ikai ke ikuna 'a e tau, he ko e mala'e tau ke mahino pea taha 'a e angi ka e ikuna. Ko e palopālema lolotonga ia 'oku hoko he Potungāue Polisi; ko e ua a e talupite pea 'e ua ai pe a e angi, pea 'oku mavaeua aipe 'a e kau muimui.

 

Taliui ke taha pē

Fekauʹaki mo e tuʹutuʹuni pea mo e tafe ʹa e taliui ke taha peé ʹa e feitu'u 'oku tafe ki ai, 'o 'oua 'e toe ua 'o hangē ko e taimi ni. Ke pule ua, pea taliui aipē ki he feitu'u kehekehe 'e ua.

Taliui 'a e Minisita ia ki Kapinetí pea iku ki Fale Alea. Ka e 'ikai taliui 'a e Komisiona ia ki ha taha 'o e ngaahi mafai pule ko ia, Minisita, Kapineti pe Fale Alea, ka e taliui hangatonu pē ia ki he Fakataha Tokoni, 'o 'ikai mafai atu 'a e Minisita, Kapineti, pē Fale Alea ki hono fokotu'u ki he lākanga pe fakahifo mei hono lakanga.

 

Taliui ki Fale Alea

Ko e feitu'u totonu ke fai ki ai 'a e taliui ko Fale Alea 'oku 'ikai ko e Fakataha Tokoni (pē ko e ki'i panel 'i he Fakataha Tokoni 'oku nau fai hono fili 'a ē mo hono tukuhifo 'a e Komisiona Polisi).

Ko Fale Alea ko ia 'a e feitu'u 'oku fai ai 'a hono sivi 'e he kakai (public scrutiny) 'a e ngāue 'a e Pule'anga na'a nau fili ke fai honua pule'i. Ko e kakai 'o e fonua 'oku nau fili honau kau fakafofonga ke pule'i kinautolu ki Fale Alea. 'Oku fili mei ai 'a e Palēmia mo e kau Minisita ke fakalele 'a e pule'anga kau ai 'a e Potungaue Polisi. 'Osi 'a e ta'u 'e 4, oku 'ikai te nau fiemālie ki he'enau fakahoko fatongia, pea nau lava 'o fili mai ha taha fo'ou ke fetongi kinautolu. Lolotonga 'a e to'u Fale Alea takitaha,ʹoku nau kei lava pē ke tohi tangi mai ke fakahifo pe faka'ilo fakafalealea ha memipa Falealea pe minisita. Ko e feitu'u ia 'oku faka'osi ki ai 'a e taliui fakapolitikale tukukehe 'a Fakamaau'anga.

 

ʹIkai taliui komisiona ki he Minisita, koe palopālema

Naʹe toe meʹa foki ʹa Pōhiva ʹo pehē, Ko e 'ikai ke taliui 'a e Komisiona Polisi ki he Minisita, pea mei ai ki he Kapineti, pea ki he Fale Alea, ko e fo'i me'a hala ia pea koia 'oku palopalema ai 'a e Potungaue.

Ko hono 'ave ki he panel, aia ko e ki'i panel ia 'i loto 'i he Fakataha Tokoni oku nau fai hono fokotu'u ki he lakanga pea fai mo hono fakahifo 'a e Komisiona pea toe lipooti kiai a e Komisiona, 'oku hao leva 'a e Komisiona ia mei he sivi mo e tautea 'a e kakai (public Scrutiny) 'oku lava 'e he kakai 'o fai ki he kau Fakafofonga fili ‘i Fale Alea.

Pea 'e fa'iteliha leva 'a e Komisiona 'o 'ikai lava atu 'a e kakai ia 'o e fonua 'o sivi 'ene fai fatongia; 'o hangē pe ko e ki'i panel ko 'eni 'i he Fakataha Tokoni na'a nau fai 'a e fili 'a e Komisiona ki hono lākanga, ‘oku ‘ikai lava ‘a e kakai ia ‘o a’u atu ki ai ‘e nau public scrutiny. Ko e kau public officer kotoa pē, 'oku totonu ke 'oua te nau hao he sivi 'oku fai 'e he kakai 'o ha fonua (public scrutiny). Aia ke lava 'a e kakai 'o fili pē tuku kitu'a kapau 'oku nau ta'efiemalie ki he'enau fai fatongia.

 

Hao kau penolo iá hono sivisiviʹi ʹe he kakai

ʹI he tuʹu lolotongá 'oku hao 'a e kau memipa ia 'o e Fakataha Tokoni mei he hono vakaiʹi pē fakaangaʹi (public scrutiny). Ka 'okapau 'e hiki mai 'a e fokotu'u mo hono fakahifo 'o e Komisiona Polisi ki he Kapineti mo e Fale Alea, ʹoku ʹiai 'a e faingamālie ki he kau Fakafofonga ke nau tipeiti'i peé ʹoku fe'unga ke fokotu'u 'a e tokotaha ko ia ke Komisiona pē ʹikai.

Ko e me'a tatau ki he taimi ke tuku ai ki tu'a ha Komisiona ko ʹene faihala. E fanongo e kakai ki he ‘uhinga ‘oku fokotuʹu mai pē ‘oku fe’unga ke fai ‘aki ha tuʹutuʹuni, pea kapau te nau taʹefiemalie, 'e kovi fakapolitikale ia ki he fa'ahi ko ia. Manatu'i 'oku fiema'u 'e he kakai ke nau malu, pea kapau te nau fanongo mai 'e mole 'enau malu mo ‘enau maau koeʹuhi ko ha tu'utuni fakapolitkale taʹefeʹunga mo ta'euhinga ‘e ‘ikai lelei ia kiatee kinautolu..

 

Fakafepakiʹi au heku kei ʹAtita

Ko Minisita Polisi lolotonga, ko ia  na'e 'Atita Seniale, lolotonga 'o e Pālemia 'a Tu'ivakano, 'o a'u mai ki he 2014 pea toki hoko mai ko 'eni 'o Minisita Polisi 'i he taimi ko 'eni 'o e Pālemia 'a Samuela Akilisi Pohiva. Ko e fatongia ʹAtita Seniale koe fatongia 'oku fiema'u ke tau'atina 'e ne tu'tu'uni ki he ngaue ke fai ka kuo pau ke ne lipooti ki he Falealea mo e kakai 'a e ola 'o ene ngaue ka e kei falalala’anga 'ene ngaue 'i he vakai 'a e kakai 'o e fonua. Na'e hanga 'e he Pule'anga 'o Tu'ivakano, 'o ui 'a e Fale Alea mavahe ke faka'ilo 'a e Atita Seniale ke fakahifo mei hono tu'unga koe'uhi ko e ‘enau tukuaki’i kuo ne lipooti 'a e mole a e pa'anga 'i he 'Ofisi Palemia, ‘I he taimi ‘o e Palemia ‘a Lord Sevele, 'o 'ikai ma'u ha ngofua mei Fale Alea. Ka na’e hala ‘enau fakakaukau. Ko e taimi pe hono ave ki he Falealea ‘a e Lipooti, ko e ngofua ia ke ave  ‘a e lipooti ki he Kakai ‘o e fonua ken au ‘ilo’i. Feinga kinautolu ke liliu a e fotuanga o e lipooti ke feʹunga mo honau loto, ko Pōhiva ia ki he Keleʹā.

 

$2miliona paʹanga ne feingaʹi ke fakalongolongoʹi

Na'e tipeiti'i ʹa e ʹisiu ko 'eni 'i he FaleAlea 'o a'u 'o lau mahina, pea tuku pehe'i aipē 'o 'ikai tuku kitu'a 'a e Atita Seniale. Ko 'eku fakama'opo'opo ki he ola 'o e fo'i feinga fakapolitikale ko ia na'e toe kau kovi fakapolitikale pē ia ki he fa'ahi ʹa e kau Nōpele, aia na'e taki ai 'a Nōpele Tu'ivakano. Koeʹuhi na'e fai 'a e tipeiti 'i Fale Alea, ka 'oku fanongo pē kakai mei tu'a, pe 'oku iai ha 'uhinga lelei ke ta'ofi ai 'a e kakai ke nau 'ilo'i a e me'a totonu 'oku hoko ki he'enau pa'anga tukuhau mo e pa'anga mei muli 'oku 'omai ke fai'aki honau pule'i mo honau tauhi.

Na'e iku 'o fakafoki 'e Nuʹusila mo ʹAositelelia 'enau pa'anga tokoni 'e lau kilu, naʹe ‘osi fakamoleki ka naʹe ʹikai ‘iloʹi ‘a hono ‘uhinga totonu; pea 'ikai lava 'o fai ha fakamatala ki ai (account for) 'a e pa'anga e pule'anga na'e fe'unga mo e 2miliona tupu. Kapau ʹoku tonu 'eku manatu he taimi ni, ka ‘oku ‘ikai ke mamaʹo mei ai.

Na'e tokolahi taha pē kautaha ongoongo (media) 'i Tonga ni, pea kau mai moe social media, 'i he ta'e poupou'i a e faka'ilo ko 'eni. Ko u tui na'e toe fakatomala 'a e Hou'eiki Kapineti hono ui a e Fale Alea ke fakaava makehe koe'uhi ke tuli a e motu'a Atita Seniale, he na'e ikai ko ha issue ia ke ta'ofi 'a e kakai 'o e fonua ke  nau ta'e 'ilo ki ai. Ko 'enau fie'eiki pē ia 'anautolu 'a e Hou'eiki Kapineti, ka 'oku ikai sai 'a e fie'eiki he me'a fakapolitikale.

Na'e hoko atu pe 'enau fie'eiki, he na'a nau ta'ofi ha toe tufa ki he ʹOfisi 'o e ʹAtita Seniale, ha toe tu'utu'uni Kapineti. Talu meia George Tupou 1 ko e ʹOfisi ʹAtita pē mo e ʹOfisi Palasi na'e tufa ki ai 'a e Tu'utu'uni Kapineti kotoa pē koe'uhi ke lava 'e he ʹOfisi Atita 'o palani lelei mo kakato a e ngāue sivi faka'atita koe'uhi ko e malu 'o e pa'anga 'a e Pule'anga.

 

Ko fē ʹoku tonu ke taliui ki ai ʹa e Komisiona Polisi?

ʹI he lau ʹa Pōhiva, 'okú ne tui ko e totonu taha pē ke ʹave pē 'a e Komisiona ki Fale Alea ke fokotu'u mei ai ki hono lākanga pea toe fai mei ai hono fakahifo mei hono lakanga, he ko e feitu'u totonu pē ia ke fai ki ai 'a e taliui ki he kakai. Pea 'oku 'ikai vale 'a e kakai ke 'ilo'i kapau 'oku ta'e faitotonu honau kau memipa, ke fai pē ha tu'utu'uni koe'uhī ke lelei ʹa e tuʹunga fakapolitikale mo ʹalu lelei (political convenience). Ko hono 'omai ko ia ke tipeiti'i fanongo ʹa e kakai ki hono fokotu'u mo hono fakahifo 'a e Polisi Komisiona ko e me'a lelei ʹaupito ia 'i he'eku tui.

Pea 'e fakaalaala ha Pule'anga ke fakahifo noa'ia ha ʹOfisa Tau'ataina, hangē ko e Polisi Komisioná. Kuopau ke toki fai pe he 'uhinga totonu mo taau. Koeʹuhi naʹa toe foki mai ha tuʹutuʹuni hala ʹo lavea ai ha faʹahi fakapolitikale.

 

Hā fua ngaahi lakanga tauʹataina

Ko e taha ko e ngaahi lakanga tau'atina fakapule'anga hange ko e ʹAteni Seniale, Atita Seniale, Polisi Komisiona, Komisiona Tauʹi Faihala, Ombudsman, Ko honau fokotu'u ki he lakanga mo honau fakahifo, 'e sai fakalukufua ia kiate kitautolu 'a e kakai 'o e fonua kapau 'e ave ki Falealea ke fai mei ai. 'Oua e fakakaukau'i pe 'i ha tuliki ta'e fanongo atu ʹa e kakai, pea nau 'ohovale pe ta ko me'a kuo hoko ia ko e Komisiona Polisi pē Komisiona Tauʹi Faihala. Pe 'ohovale pe kakai ia, kuo fakahifo 'a e Komisiona ia, pē Atita Seniale, ta'e te nau 'ilo'i ʹa e 'uhinga.

He ko hono 'ave ki ha toe feitu'u kehe, 'o hange ko e ngaahi lakanga 'e ni'ihi iate kinautolu he taimi ni, te nau hao nautolu mei he sivi ʹa e kakai; ʹa e kakai ko ia 'oku nau pehē ʹoku nau malu'i 'enau mo'ui mo ʹenau totonu. Na'a mo e kau Fakamaau Lahi 'oku totonu ke tau ngāue'aki ʹa e founga ko ia.Toki 'ave pe ki he'ene Afio ke fakamo'oni huafa 'o kapau 'e finangalo lelei ki ai. 'Oua toe 'ave ia ki ha ki'i panel ta'e taliui ki he kakai, ke nau fai 'a e fili pea tupu ai ha ta'e taliui ha ni'ihi mahu'inga hange ko e Komisiona Polisi ki Fale Alea, ko e meʹa ia ʹa Pōhiva Tuʹiʹonetoa ki he Keleʹā

Posted on Monday 28th of November 2016 11:59:08 AM