SIAINA PE KO 'INITIA?

Posted: 30-Apr-2020 06:49 PM

Editorials

Kuo fononga mai 'a māmani 'i he fokoutua fakalilifu 'oku 'iloa ko e Covid-19. 'Oku tupu e fokoutuaʹ ni meiʹ ha vailasi na'e fuofua hā 'i Siaina. 'I he taimi na'e teuteu'i ai 'a e nusipepaʹ ni ke 'ave 'o paakiʹ, na'e fe'unga moe toko 3 miliona tupu (3,188,596) kuo nau 'osi ma'u 'a e fokoutuaʹ. Meiʹ he toko 3 miliona tupu ko 'eni, kuo pekia mei ai ha toko 2 kilu tupu (225,615) pea ofi he 2 miliona 'oku kei vakai'i. 'I he fa'ahinga 'oku kei fai hono vakai'i, 'oku fakaofiofi ai ki he toko 6 kilu tenau ala mate mei ai. 'I he taimi teke laukonga ai 'i he kōlomuʹ ni, kuo 'osi kaka hake e ngaahi mata'i fika ko 'eni 'o toe lahi ange.

Ne 'osi tuku atu 'e he nusipepaʹ ni kimu'a 'a e fepaki 'a Siaina mo 'Amelika 'i he fefakatau'aki (trade war). Kuo fakatokanga'i 'a e fakalalahi e vā 'o e ongo fonuaʹ ni 'i he fekau'aki pea moe vailasiʹ. Neongo ne kamata mai mei Siaina 'a e vailasiʹ ka e fakatatau ki he ngaahi mata'i fika faka'ōfisiale kuo tuku maiʹ, ko 'Amelika kuo uesia lahi taha 'e he vailasi. 'I he toko 3 miliona kuo ma'u 'e he vailasiʹ 'i māmani, ko e toko 1 miliona tupu ai (1,048,834) mei 'Amelika 'ata'atā pē. Pea kuo mate ai 'a e toko 6 mano tupu mei 'Amelika. Ko e ngaahi mata'ifikaʹ ni 'oku kaka fakaminiti pē ki 'olunga.

 

'I he lahi pehē fau 'a e mateʹ, kuo tukuaki'i ai 'e he ni'ihi 'a Siaina. Pea 'oku 'i ai e ngaahi makatu'unga lelei ki he tukuaki'i ko 'eni. Ne mei tokosi'i ange 'a e mateʹ 'o kapau na'e 'ikai fūfuu'i 'e Siaina 'a e vailasiʹ talu meiʹ he ta'u kuo'osiʹ. Ka kuo fu'u tokolahi e kau mateʹ pea kuo tuhu ai e ni'ihi ke tukuaki'i 'a Siaina. 'I he taimi tatau, kuo 'asi hake ha tokotaha meiʹ he Potungāue ki Muli 'a Siainaʹ 'o ne tukuaki'i ko e vailasiʹ na'e 'oange 'e he kau sōtia 'Amelika ki Siaina.

 

'Oku 'alu 'a e ngaahi fekīhiaki ko 'eni ke fakalalahi pea kuo ngali laveanoa ai 'a e Kautaha Mo'ui 'a Māmani (W.H.O). Ko e Talēkita Seniale 'o e W.H.O ko Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus. Kuo 'osi 'ilo lahia 'e māmani e tōnounou 'a Siaina 'i hono fūfuu'i e vailasi. Pea kuo fakaanga'i lahi 'a e Talēkita Seniale 'o e W.H.O koe'uhi kuo tu'olahi 'a 'ene hā mai 'o kofukofu'i holo e ngaahi tōnounou 'a Siaina.

 

Kuo tukuaki'i 'e he Palesiteni 'o 'Amelikaʹ, Palesiteni Trump, mo e tokolahi 'o e kau fakafofonga Fale Alea (Congress) 'o 'Amelika, 'a Siaina pea moe W.H.O 'i hono faka-laloa'i 'e Dr. Tedros 'a Siainá. 'Oku mahino ko e 'inasi 'o Siaina ki he W.H.O ko e $20 miliona pē ka ko 'Amelika 'okuʹ ne foaki ki he W.H.O 'a e $500 miliona. Kuo tukuaki'i ai 'e he ni'ihi 'a e Talēkita Seniale 'o e W.H.O 'i he fakaukau kuoʹ ne 'aofi holo 'a Siaina koe'uhi ko e tangata ia mei 'Itiopea pea 'oku lolotonga fakahoko 'e Siaina 'a e ngaahi tokoni lahi moe langa fonua 'i 'Itiopea.

 

Kuo hoko ai 'a Missouri ko e fuofua vahe (state) 'i 'Amelika kuo nau faka'ilo sivile 'a Siaina. Kuo tukuaki'i heni 'a Siaina ki he faingata'a'ia pea moe mole 'o e ngaahi mo'ui, palopalema faka'ekonōmika kuo hoko ki māmani koe'uhi ko e vailasi. Kuo tukuaki'i heni 'a Siaina 'i he 'enau loi 'o fekau'aki pea moe fakatu'utāmaki pea moe mafola 'o e vailasiʹ.

 

Kuo toe tuku mai foki 'e he ngaahi ongoongoʹ 'a hono faka'ilo 'e he fonua ko Naisīlia 'a Siaina koe'uhi ko e vailasiʹ. Fakatatau ki he ngaahi ongoongoʹ, 'oku fakafuofua ai ki he pa'anga 'e $200 piliona 'oku 'eke 'e Naisīlia mei Siaina. Ko e $200 piliona 'eni ko e totongi huhu'i ki he ngaahi mo'ui kuo mole, faingata'a'ia faka'ekonōmika, palopalema fakasōsiale, uesia faka'atamai pea mo e ngaahi uesia ki he mo'ui angamaheni 'o e kakai 'o Naisīlia.

 

'E 'ikai fu'u fuoloa mei heni, kuo tokolahi e ngaahi feitu'u tenau faka'ilo 'a Siaina. Kuo mahino 'a e fu'u tō lalo 'e hoko ki 'Amelika koe'uhi ko e vailasiʹ pea kuo a'u 'o laka fakahāloto ha tokolahi ke fai monau foki ki he ngāueʹ. Ka ko e hā 'a 'ene fekau'aki mo Tonga ko e ki'i fonua 'oku tu'u 'i he 'Ōseni?

 

'Oku 'ikai sola ki he tokolahi 'a e fu'u nō lau miliona 'a Tonga ki Siaina. Ko e nō ko 'eni 'oku te'eki ke tā pea 'oku te'eki ke fu'u mahino mai ha founga 'e lava ai ke tā. Kuo fokotu'u hake 'e he tokolahi 'i he mītia fakasōsialeʹ ke ngāue'aki 'e Tonga 'a e faingamālie ko 'eni ki hono kaniseli 'aki 'o e nō. 'Oku mālie lahi 'a e fakakaukauʹ pea fakafeta'i kapau 'e faifaiange 'o hoko.

 

'Oku kau foki 'a Siaina he ngaahi fonua fa'u'anga koloa lahi taha 'i māmani 'oku meimei fa'u mei ai 'a e ngaahi koloa lahi. Ko Siaina 'oku lahi taha e nō mei ai tautautefito ki he Pasifikiʹ. Pea 'i he 'etau hanga atu ki he kaha'uʹ, kuo pau ke 'i ai e ngaahi nga'unu fakapolitikale mo faka'ekonōmika 'e hoko.

 

'Oku tu'u he ta'epauʹ 'a Siaina ke kei hoko atu ko e taha e ngaahi fa'u'anga koloa lahi taha 'i māmani. Kuo 'i ai ha ngaahi kautaha kuo nau 'osi fakakaukau ke mavahe mei Siaina. Pea 'oku 'ikai ko ha kautaha pē 'e 1 pe 2, ka 'oku lau afe. Kuo tokolahi ai e ngaahi kautaha 'oku nau sio ki 'Initia kenau hiki ki ai.

 

Kuo a'u 'o 300 tupu 'a e ngaahi kautaha 'oku hokohoko atu 'enau talanoa mo 'Initia. 'Oku kau ki ai 'a e ngaahi kautaha faka'ilekitulōnika, ngaahi kautaha ki hono fa'u 'o e ngaahi me'angāue faka-Falemahaki, ngaahi kautaha fa'u vala, etc. Pea kuo kamata fehu'ia ai 'e he ngaahi kautaha ongoongo:

 

'E mole nai e ngaahi kautaha lalahiʹ mei Siaina ki 'Initia?

 

'Oku mahino ko 'Initia pē 'oku ofi 'a hono tokolahiʹ ki Siaina. Pea 'e malava lelei 'e 'Initia 'o fataki e fatongiaʹ 'o kapau 'e hola atu e ngaahi kautahaʹ mei Siaina. Kuo 'osi toutou 'asi mai 'a e kemipeini 'a 'Initia 'i hono tau'i 'o e vailasi. 'Oku fakamālohi'i pea fusi a'u 'aupito 'enau fakataputapui fakalotofonua 'o 'ikai ngofua ha toe fe'alu'aki noa'ia holo. 'Oku a'u ki hono haha mo tā 'e he kau polisiʹ ha ni'ihi 'oku kei takatakai holo. Kuo tohi'i mata'ā'ā 'e 'Initia ke 'ilo 'e māmani 'a 'ene fakamātoato ke malu'i 'a honau fonuaʹ pea meiʹ he vailasiʹ.

 

Kuo nga'unu 'a 'Initia ki hono tohoaki'i mai e ngaahi kautaha lahi kenau hiki ange mei Siaina. 'O kapau 'e hoko 'eni, 'e ala 'i ai ha holofa faka'ekonōmika 'i he pule'anga Siaina. Ka 'oku 'ikai foki 'aonga ke ta'etoka'i 'a Siaina. 'I he hoko 'a e ngaahi me'aʹ ni kuopau ke tafihu 'a e fu'u pule'angaʹ ni. Pea 'oku 'i ai e hoha'a ai koe'uhi ko Tonga 'oku kei 'i ai 'a 'etau nō ki Siaina. Pea 'oku tau tu'u tatau ai pea mo e ngaahi fonua kehekehe he Pasifikiʹ.

 

'Oku toe fai foki e hoha'aʹ koe'uhi 'i he tataki 'a e pule'angaʹ ni, na'e lea ai 'a Siaina ia 'i he fakataha 'a e UN 'o fakafofonga'i 'a Tonga. Ne fehu'ia ai 'e he tokolahi 'a e 'uhinga kuo lea ai 'a Siaina 'o fakafofonga'i 'a Tonga 'i he fakataha lalahi mo mahu'inga ko 'eni. Ne hoha'a e tokolahi na kuo hanga nai 'e he pa'anga 'a Siainaʹ 'o ma'unimā 'a Tonga. Pea kapau kuo 'osi hoko e me'a ko ia, 'oku toe pōpō'uli ai 'a e kaha'u 'o Tonga 'i he 'etau hanga atu ki he ngaahi fefusiaki fakafonua lalahi 'e hoko koe'uhi ko e vailasiʹ ni.

 

Pea 'oku fai ai e fifili:

 

Ko e hā nai e kaha'u 'oku tu'unuku mai ki he 'Otumotu Felenite?

 

Te tau ngali aafe ki 'Initia 'o hangē ko e ngaahi kautaha lalahi 'i Siaina?

 

Kuo fakakaukau'i nai 'e he kau taki 'o e Pule'angaʹ 'a e ngaahi me'aʹ ni?

 

Pe 'oku nau kei mūnoa pē mo fakakaukau'i 'enau tanu hala?

 

Ko e hā nai 'a e anga ho'o vakai ki he ngaahi me'aʹ ni?

 

Taki 'o 'Initia (hema) mo Siaina (mata'u)

 

Views 780

Press Releases
International Webinar by Asian and African Media Diagnosed COVID-19…


On February 13, 2021, an international webinar on “Voice of Peace:…

International
Fakalelei lahi ‘a Fisi ‘e fakahoko makatu’unga mei he Saikolone…

RNZ- FIJI Kuo kamata ‘a e fakamaau mo e fakalelei ‘a e kāinga ko…

Editorials
KOE ‘AMANAKI LELEI ‘OE 2021    

Ko e Ta’u Fo’ou ko ‘eni ‘oku fakatahataha mai ‘a…

Editorials
COVID-19 PANDEMIC IS FAR FROM OVER


The COVID-19 pandemic has hit every corner…