Makona E Fu'u Maka Kae Fe'amokaki E Kakai

Posted: 16-Jun-2020 12:07 PM

Editorials

‘Oku ‘iai ha tokanga ‘ae Pule’anga kihe fu’u loa ‘oku tu’unuku mai? ‘Oku kaukaua ‘ene ha’u pea toe fuoloa ‘ene nofo.
Hange pe ha tala fai ki tano; koe tangi atu ‘ae le’o ‘oe kakai kae ‘ikai pe ‘iai ha tali mahino mai kiai. Koe ngaahi tapou moe na’ina’i kuo ta tu’o lahi hono ‘ohake ‘i he Fale Alea ‘o Tonga ke tokoni kihe fakalele ‘oe Pule’anga pea mo malu’i hotau fonua. Ka ‘oku ‘ikai ke hange ‘oku tokanga mai ‘ae Pule’anga ka nau tu’u kaivi ke fai ‘ae tanuhala. ‘Oku mahu’inga ke fao’i ‘ae fakakaukau ‘ae Pule’anga ke toe mama’o atu ‘o ‘ikai ke ngata pe he tanu hala ‘ata’ataa pe. Koe faingata’a ‘oku ne kapu ‘a mamani he ‘aho ni ‘oku ‘ikai ngata pe he ‘ene to’o ‘ae mo’ui ‘oe kakai tokolahi ka tene tapalasia moe ‘ekonomika ‘ae ngaahi fonua kotoa ‘i mamani.


‘I he mahina ‘e tolu ko ‘eni kuo tau situ’a mei ai ne tanaki ai ‘e he Kautaha Fakapa’anga ‘a Mamani pe ‘oku ‘iloa koe International Monetary Fund (IMF) fakataha pea moe Kautaha kihe Langa Fakalakalaka Faka’ekonomika pe koe Organization for Economic Cooperation and Development (OECD) ha lipooti kihe ngaahi Pule’anga kotoa ‘o mamani. ‘Oku ha ‘i he lipooti ko ‘eni ‘ae ngaahi fakatokanga mamafa kihe uesia faka’ekonomika lahi ‘oku hoko pea ‘e hoko atu tupu pea mei he mahaki faka’auha COVID-19. Ne fakaha ‘e he Talekita ‘oe Kautaha Pa’anga ‘a Mamani Kristalina Georgieva koe to lalo faka’ekonomika ‘a mamani ‘oku hoko ko ‘eni, ‘e toe kovi ange ia ‘i he to lalo faka’ekonomika ‘a mamani ‘i he ta’u 1930 pe na’e ‘iloa koe Great Depression. ‘Oku fakaha ‘e he ngaahi lipooti ‘ae tu’u ta’epau ‘ae mo’ui faka’ekonomika ‘ae ngaahi fonua ki he kaha’u. Ka ‘oku tupu pe ia mei he tu’unga ‘oku ‘iai ‘ae mahaki faka’auha COVID-19 mo ‘ene mafola ‘i mamani, pea moe ha e loloa ‘oe ngaahi fakataputapui pea mo hono fakangatangata ‘ae fefolau’aki pea moe tatapuni ‘ae ngaahi fonua honau ngaahi kau’aa fonua.
Kuo laka hake ‘i he ngaahi fonua ‘e 170 kau ai ‘a Tongani ‘e holo ‘enau ma’u’anga pa’anga fakataautaha pe fakafamili ki he ta’u 2020. ‘Oku fakafuofua ki he kakai ‘e toko 7.8 piliona ‘i mamani ‘oku fakafuofua te nau nofo masivesiva, pea moe toko 195 miliona ‘e mole ‘enau ngaahi ngaue tu’u pau.

Koe ha tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a Tonga ni?

‘Oku kei lele ‘etau fakaakeake ‘a e fonua mei he afaa ko Gita ‘i he 2018 ‘a ia na’e fe’unga moe pesesti ‘e 38% ‘o e ‘ekonomika fakalukufua ‘o Tonga ne uesia he afaa ko ia. Ko e ta’u ni ne toe ha’u ai pea moe afaa ko ia ko Haloti mo ha maumau lahi ‘oku ofi ‘i he pa’anga Amelika ‘e $111 miliona hono fakamole. Ka ‘i he taimi tatau ‘oku kei ofi he peseti ‘e 40% ‘a e tu’unga faka’ekonomika ‘a Tonga ko e ngaahi mo’ua ia ‘o e fonua ke totongi, pea tanaki atu ki ai mo e ngaahi fakamole ‘a e Pule’anga ‘oku ‘i he peseti ia ‘e 44.4% ‘o e ivi faka’ekonomika ‘a e fonua kae to e lele mole mo e Pule’anga. Ka ‘i he funga ‘o e ngaahi fiema’u vivili faka’ekonomika ko ‘eni kuo toe hilio mai moe COVID-19 ‘o ne uesia ‘a e ngaahi kupu mahu’inga taha ki he mo’ui faka’ekonomika ‘a Tonga.

Ko e ma’u’anga pa’anga tu’upau pe ko e hard currency lahi taha ‘a e kakai Tonga ki he ta’u kotoa ko e taa silini mei muli pea mo e folau’eve’eva ‘o hange ko ia ‘i he ta’u 2017 ne fe’unga mo e kau folau ’eve’eva ‘e toko 62,500 ne hu mai ki Tonga ni. ‘Oku ha mahino mai heni ‘a e lahi ‘a e si’i ngaahi famili ‘oku fakafalala ‘enau ma’u’anga pa’anga honau ngaahi famili pe fanau ‘oku ngaue ‘i muli pea mo kinautolu ‘oku kau atu he polokalama toli fua’i’akau ki Nu’usila pea mo ‘Aositelelia. ‘Oku tatau tofu pe ia moe ngaahi famili ‘oku fakakaungatamaki he ngaahi sevesi talitali kakai, hotele, moe ngaahi nofo’anga ‘o e kau folau’eve’eva, taki tua, mata tofua’a, ngaue fakamea’a, pea mo e ngaahi ngaue kotoa ‘i he sekitoa takimamata. Ne fakaha ‘e he Talekita ‘o e Kasitomu moe Tukuhau Kelemete Vahe ‘i Ma’asi ‘o e ta’u ni ‘a e laka hake he ngaahi pisinisi ‘e 500 ne uesia ‘i he ngaahi fakataputapui COVID-19 na’a nau tohi kole tokoni ki he Pule’anga, pea pehe foki ki he kakai ngaue laka hake ‘i he toko 8,000 kuo uesia ‘enau ma’u’anga ngaue ‘i he COVID-19.


Kaekehe, ‘i he mahino mai ko ‘eni ‘oku holo e ngaahi houa ngaue mo e ngaahi ma’u’anga ngaue ‘a hotau kainga ‘oku folau atu ko e fai e feinga mei muli ke tokoni ki honau ngaahi famili, pea ‘oku tu’u ta’epau ‘a e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e fononga ki he kaha’u he ngaahi lotofale lahi ‘i Tonga ni. ‘I he taimi tatau ‘oku te’eki ai ke fakaha tonu mai ‘e he Pule’anga pe ‘oku nau ‘ilo ko e ha loloa ‘a e ta’e ma’u ngaue kakai tokolahi ‘oku fakakaungatamaki he sekitoa takimamata. ‘E fefe nai ‘a e fua ‘a e ako ‘enau fanau pea pehe ki he ngaahi kavenga fakafamili ki he ta’u ‘e ua pe tolu ka hoko mai. ‘Oku ‘ikai ke mahino pe ko fe nai ha taimi ‘e toe faingamalie ai ha hu mai ‘a e kau folau’eve’eva ki Tonga ni. ‘Oku ta’epau ‘a e hala fononga ‘oku tau ‘i ai pea ‘ikai mahino pe ko e ha e fuoloa ‘o e mafola ‘a e mahaki faka’auha COVID-19 ‘i mamani. ‘Oku kei ta’epau mo ha taimi ‘e ma’u ai ha faito’o pe huhu malu’i ki he COVID-19 pea ko fe taimi ‘e mahino kuo huhu malu’i ai ‘a e kakai kotoa ‘i mamani.


Ko e fakakaukau ‘oku to e fakapotopoto ange ke fokotu’u ‘e he Pule’anga ha ngaahi ngaue’anga makehe ma’ae kakai ‘oku mole ‘enau ngaue pea ‘omi ‘a e pa’anga no tanuhala ki he kakai ko ‘eni ‘oku fepaki lahitaha mo e faingata’a fakapa’anga ke nau no ai ka nau afe ‘o ngoue fakamaketi pe ngaahi me’atokoni ‘o hu atu ia ki muli pe koe fakatau atu ki he kakai ‘i Tongani ‘oku fakafalala ‘i he fakatau faka’aho kihe ma’u me’atokoni. Kapau ‘e fakatatali atu ‘a e tanu hala ‘e ‘ikai mate ha taha ia ai pe nofo masivesiva ai ha kakai.


‘Oku tau ‘amanaki leva ko e ngaahi palopalema fakasosiale ‘e toe lahi ange ia pea te ne liuliunga ‘e ia ‘a e ngaahi palopalema lolotonga ‘oku tau fekuki mo ia. Ka ‘o kapau ‘oku tau kei ma’u e faingamalie ke liliu ai ‘etau ngaahi palani fakafonua ke fenapasi mo e faingata’a ‘oku hoko ki mamani he taimi ni pea kuo taimi

ke tau fakahoko ia. ‘Oku feima’u ‘a e Pule’anga ke sio kihe mo’ui ‘a e kakai mo ‘enau ma’u’anga mo’ui ki he ta’u ‘e ua pe tolu ka hoko mai.
Ka ko e pango he kuo fai ‘a e alea ia ‘a e Pule’anga mo e ngaahi kautaha maka ‘oku ‘ikai te nau loto ke tuku mai honau hingoa. Kuo tau e fo’i alea ia pea si’isi’i ha faingamalie ia ke to e liliu ai ‘a e fakakaukau ‘a e Pule’anga, he ko e to e holomui mai mei ai ‘e faifai pea tangi ha fu’u maka. ‘Oku totonu ke tuku ‘a e fai alea ‘a e Pule’anga mo ha ngaahi kautaha maka fakapulipuli ka nau omi ‘o ‘ai ha aleapau mo e kakai ‘oku nau ‘ilo lelei ‘oku mole ‘enau ngaahi ma’u’anga ngaue moe ma’u’anga mo’ui honau ngaahi famili tupu mei he COVID-19.

 

Views 1033

Press Releases
Digicel Rewards Loyal Customers

Friday, 18th September 2020 I Nuku’alofa, Tonga I Digicel…

Press Releases
Women’s Human Rights in the Blind Spot amid COVID-19

Women’s Human Rights in the Blind Spot amid COVID-19

Editorials
WE DID NOT CHOOSE DEMOCRACY

“If Tupou did not use this last chance for reform, there must…

Community
TOP $1.8m LTE upgrade for All Sites

Friday, 24th July 2020 I Nuku’alofa I Tonga – Digicel,…

Politics
KO HONO TESI’I ‘AE LILIU FAKAPOLITIKALE

‘I he ta’u 1998 ne faka’ilo ai ‘ae…