KO E TUKUPA KI HE TEMOKALATI

Posted: 14-Oct-2020 04:24 PM

Editorials

Kuo lava ‘eni ‘a e ta’u ‘e taha kakato hili ange ‘a e pekia ‘a e tanga’eiki Palemia Malolo ‘o Tonga Samiuela ‘Akilisi Pohiva. Ne holo mai ‘a e ngaahi popoaki kehekehe mei he ngaahi tapa kehekehe ‘o mamani ko e hounga’ia ‘i he ‘ene ngaahi lavame’a ‘i he temokalati, ‘o ‘ikai ngata pe ‘i Tonga ni mo e Pasifiki kae pehe ki tu’apule’anga foki. Ko e taha e ngaahi lavame’a ma’ongo’onga na’a ne a’usia ‘i hono feinga’i ke taliui ‘a e pule’anga ki he kakai ‘o e fonua lolotonga ‘a e pule’anga fakatu’i. Ko  e ngaue lahi ke tulia ‘a e fakakaukau ‘e malava ke kau atu ‘a e kakai ‘o e fonua ki hono fakalele honau pule’anga kae ‘oua ‘e nofo pe mafai pule he nima ‘o ha tokotaha mo e toko ni’ihi. Ko ia ‘i he 2013 ne faka’ilonga’i ai ‘ene ngaahi lava me’a ‘o foaki kiate ia ‘a e pale ko e Defender of Democracy ‘e he Fakataha’anga ‘o e ngaahi Fale Alea ‘o Mamani.  
Na’e polepole ‘a ‘Akilisi ‘i he fakakaukau ‘oku totonu ma’ae kakai Tonga ke nau kau ki hono fakalele honau pule’anga ‘o fakafou ‘i he fili faka-temokalati. Ko e fakakaukau ‘e malava ke filifili atu ‘a e kau taki lelei taha ‘i he fonua ke nau fakahoko fatongia ‘i he tu’unga ma’olunga taha pea ‘oku falala ‘a e kakai kiate kinautolu. Ko e fakakaukau ke taliui kakato ‘a e pule’anga ki he kakai, ke ‘ata ki tu’a ‘enau ngaue, pea ke pule ma’u pe ‘a e lao. Ko e ngaahi fakakaukau na’a ne faka’amu ke ne fakakakato ma’a Tonga.

Kae pango he ko kinautolu ko ia ‘oku faka’amu ke nau muiaki ‘a e halafononga ko ia ‘oku hange ‘oku nau faingata’a’ia hono fakahoko, pea ko e kau memipa ‘i he ‘ene paati ‘oku hange ‘oku nau moveuveu. Kae iku atu mo e kau poupou ia ‘e ni’ihi ‘a e Paati Temokalati ‘Otu motu Anga’ofa (PTOA) ke nau movete mo feke’ike’i. Ko e taupotu taha leva ia kuo iku ki ai ‘a e ni’ihi ‘o e kau poupou ‘oku faasi’i ‘enau fakakaukau ‘o nau tala ko e ngaahi visone na’e tu’u‘aki ‘e ‘Akilisi ko e me’a ia ‘a kinautolu. Ko ia leva kotoa pe ‘e ‘ikai ke nau tui tatau mo kinautolu pea tala ko e fakatupu fili.
Telia na’a ‘oku tonounou faka-taki ‘a kinautolu ‘oku taki ‘i he PTOA, pea fakafokifa pe kuo hopo hake ni’ihi ia ‘o e kau poupou ‘o e PTOA ke nau fai tu’utu’uni mai ki he kakai ke kanititeiti ki he Fale Alea, fokotu’utu’u mai mo e ngaahi tu’utu’uni ngaue, mo e founga fakahoko ngaue ‘oku totonu ke fou ai ‘a e PTOA. ‘O hange ‘oku mole ‘a e taki pea hee ‘a e kau muimui. 

Ka ko e palopalema ia ‘oku totonu ke nau solova ‘o kapau ‘oku nau loto ke hoko atu ‘a e ngaahi asenita ki he liliu faka-temokalati ‘i he fili ka hoko. He ko e maumau’anga lahi taha he ‘oku lea pe ‘a e taha kotoa kae ‘ikai ha taha ia ke fanongo pea hange ‘oku ta’omia ‘a e ngaahi fakakaukau ne tu’uaki ‘e ‘Akilisi ‘i he funga ‘o e ngaahi fetokehekehe ‘aki ko ‘eni.
‘I he ta’u 1990 ne fuofua e’a mai ai ‘a e ‘asenita ki he liuliu fakapolitikale ‘i ha faka’eke’eke makehe ‘o ‘Akilisi pea mo e Matangi Tonga. Ne fakaha ai ‘a e ‘uhinga hono fokotu’u ‘a e Pro-Democracy Movement (PDM) ‘a  ia ‘oku hokoatu ‘e he PTOA he ‘aho ni, ke fakahoko ‘e he PDM ‘a e ngaahi ngaue kuo palani ki ai hono paotoloaki ‘o e liliu fakapolitikale. Ko e PDM na’e Sea ai ‘a e tangata’eiki Patele Seluini ‘Akau’ola, Tokoni Sea ki ai ‘a Rev. Simote Vea pea mo e komiti ‘o nau fokotu’utu’u ‘a e ngaahi polokalama ngaue fakafonua ki hono talanga’i ‘a e temokalati. Ne fakahoko foki ‘e he PDM ha ngaahi polokalama talatalanoa mo e ngaahi tukui kolo ‘o fekau’aki mo ‘enau palani ngaue ki he liliu faka-politikale mo e faka-konisitutone. Pea taimi lahi na’a nau ‘a’ahi ki he ngaahi fai’anga faikava he ngaahi kolo ‘o ma’u kava mo talatalanoa aipe mo e matu’a.

Na’e to e fakaha foki ‘e ‘Akilisi ‘i he faka’eke’eke ko ‘eni ‘a e founga ‘e lava ai ‘a e liuliu faka-temokalati ‘o fakafou ia hono ‘ako’i ki he kakai. Ko e founga tatau pe ia ne ‘osi fakahoko ‘i he ngaahi fonua lahi ‘i mamani ne nau ‘osi fou ‘i he liliu faka-temokalati. Ne fehu’ia kiate ia pe kuo ne vakai ki ha ola ‘enau ngaue ko ia pea tali ‘e ‘Akilisi; ko e founga ki hono vakai’i ‘a e ola ‘o e ngaue ko ia ‘e toki ha sino ia ha ta’u ‘e 20 ki he 50 mei he ‘aho ko ia. Na’a ne pehe foki ko e temokalati kuo pau ke hoko ia pea ko e liliu ‘e pau ke a’u mai, ka ko hono fatongia ko hono tataki mo fakafaingamalie ‘a e halanga ko ia ki he liliu.
Pea kapau ‘oku tonu ‘a e fakafuofua ki he taimi na’a ne fakaha ke ta’u ‘e 20 ki he 50 mei ai, pea taa kuo tau laka hake ‘i he vaeua’anga malie he ‘aho ni.
Ko e mahu’inga ‘o e faka’eke’eke makehe ko ‘eni he na’e ha mahino mai ai ‘a e palani ngaue ‘a e PDM ne fakaha ‘e ‘Akilisi pea mo e ngaahi ngaue na’e fakahoko ke a’usia ‘a e ngaahi taumu’a ko ia. Ka na’a ne to e na’ina’i pe ki ha fa’unga pule ‘oku mole ‘ene kaveinga “……’Oku ne hange tofu pe ha vaka ‘oku tekina pe he ‘au…..” ko e ‘Eiki Vaka mo e kau Meti ‘oku ‘ikai te nau fetu’utaki, kae ngaue atu pe kau kau vaka mo e ‘ikai ha taumu’a, si’i kau pasese mo e fakaongoongo pe ko ‘etau folau koaa ki fe?
Ko e ngaahi liliu fakapolitikale lalahi kuo hoko ‘i he hisitolia ‘o mamani na’e kehekehe kotoa pe ia, pea ko e kau taki hange ko Gandhi, Mandela, mo Martin Luther King na’a nau kehekehe pe kinautolu. Ka ko e me’a pe ‘e taha na’a nau fai tatau ai; he na’e  ‘i ai ‘enau mape folau ‘oku ne talamai ‘a e feitu’u ‘oku tau ‘i ai, feitu’u ‘oku totonu ke tau fononga ki ai, pea mo e founga te tau a’usia ‘ai ‘a e feitu’u ko ia. Na’a kuo taimi ke foki ‘a e PTOA ki he ngaahi founga na’e fakahoko ‘e kinautolu na’a nau kamata’i mai ‘a e ngaue. ‘Oku totonu ke nau foki kihe founga mo e sipinga hono teke ‘a e ngaahi fakakaukau na’e faka’amu ki ai ‘a ‘Akilisi Pohiva pea toki tanaki atu pe ki ai ‘o fakama’opo’opo mo fakalelei’i ‘a e hala fononga.

‘Oku tonu ke foki ‘ae PTOA ki hono ako’i ki he kakai ‘enau ngaahi fakakaukau, ‘enau ngaahi taumu’a ngaue, mo ‘enau ngaahi faka’amu ma’ae kaha’u ‘o e fonua. Fokotu’u ha palani mo tofa ha mape folau ke vakai ki ai ‘a e kakai kae fai ‘a e ngaue  ke hokosia ‘a e ngaahi taumu’a ko ia. Ko e tukupa ia ki he temokalati. 
 

Views 173