POLE TIPEITI PEA TOITOI HE 'ONE'ONEʹ

Posted: 14-Apr-2020 11:52 PM

Editorials

Kuo tu'olahi e fa'u talanoa 'a e kau Kalisiʹ ki he helo konga'i 'otua ko 'eni ko 'Akilisi. 'Oku talanoa ai ki hono talēniti 'i he mala'e tauʹ pea mo e holo holo tangata 'ene tukuhifo ki lalo 'aki 'ene heletaa. Ko 'ene ongoʹ na pe hingoa 'o 'Akilisiʹ 'i ha mala'e tau, ne 'osi teteki pe 'a e tokolahi 'i he fa'ahi 'e taha.

'I he taha e ngaahi talanoaʹ ni ne hanga ai 'e 'Akilisi 'o fakangata e mo'ui 'a e fu'u saieniti. Pea 'i he hili ia na'a ne tu'u atu ki he toenga 'o e fu'u kau tauʹ 'o ne pole'i ha fa'ahinga taha kena veipā. Ne 'osi maau pe 'a 'Akilisi ia ki ha fa'ahinga taha pea na'e 'ilo pe 'e he tokotaha kotoa. Ne 'ikai ai ha toe taha tene tali mai 'ene poleʹ he ne nau manavahē kotoa.

Ko e anga ia 'o e me'a ko e pole, ke mu'aki mateuteu 'a e tama 'oku poleʹ ke fehangahangai mo ha fa'ahinga taha. Pea kapau 'okuʹ ne 'ilo hifo 'oku si'isi'i 'ene ngaahi poini, pea tuku e pole holoʹ koe'uhi 'e fehālaaki ai 'o ma'u 'ene palafu.

'Oku foki mai ai 'a e manatuʹ ki hono pole'i 'e he Palēmiaʹ ni, Hon Pohiva Tu'i'onetoa ha taha 'i he PTOA ke na tipeiti. 'Oku 'oatu ai 'i he peesi 2 'o e nusipepaʹ ni 'a hono tali'i atu 'e he tangatalea e PTOA, Mateni Tapueluelu 'a e pole tipeiti ko 'eni.

Puipuitu'a nounou
Ne hoha'a 'a e Palēmiaʹ 'i hono tukuaki'i ia 'e he kau poupou 'o e PTOA 'o pehē na'e heke 'o lavaki'i 'a e PTOA. Ne kau foki mo e nusipepa Kele'aʹ 'i hono 'oatu 'a e fakakaukau tatau ki hono fakahā ko e kau Siutasi 'eni kuo nau lavaki'i 'a e PTOA. Ko e lavaki'i 'eni 'o e falala 'a e kakaiʹ na'e tuku mai kiate kinautolu 'i he 'enau tu'u fakataha kimu'a pea mo e PTOA. Kuo nau mavahe pea kau mai ai 'a e palēmia 'o e 'ahoʹ ni.

'I he me'a atu 'a e Palēmiaʹ ki Nu'u Sila, na'e tu'u matanga mai e kau poupou 'o e PTOA 'o kailangaki'i mai 'a 'ene lavaki na'e fai. Taimi nounou mei heni, ne tuku mai 'e Hon Tu'i'onetoa 'a 'ene pole ki ha taha 'i he PTOA kena tālanga (tipeiti) 'i he ngaahi tukuaki'i ko 'eni.

Ko e me'a angamaheni pe foki ki māmani pea na'a mo Tongaʹ ni 'a e ngaahi tālanga pehē 'i hono fakahoko 'i he ngaahi feitu'u kehekehe. Ko e tipeiti fakamuimui taha ne tau mamata ki ai he politikiʹ ko e tipeiti ia 'a e ongo kanititeiti 'i he fili si'i 'a Tongatapu 1.

Hola takai ke 'oua na'a tipeiti
'I he vakai tau'atāina pe 'a e kōlomuʹ ni, 'oku hā mai na'e kamata pe 'o hola takai holo 'a e Palēmiaʹ (tapu mo ia) ke 'oua na'a fai ha tipeiti. Ko e me'a ia 'oku fakaoli, ko e pole tipeiti pea kamata 'aki pe 'a 'ene hola holo ke 'oua na'a tipeiti.

Na'e kamata mai 'aki 'a 'ene fiema'u kena toki tipeiti pe 'i Fale Alea. Ka ko e me'a 'eni ke fai ki ai e sio, ko e pole tipeiti mai 'eni 'a Tu'i'onetoa 'i he lētioo. Pea ko e tali atu 'eni 'a Mateni kena tipeiti 'i he lētiooʹ kuo kalo ia kena toki tipeiti 'i Fale Alea. Ka ko e Fale Aleaʹ 'oku pule'i ia 'e hono 'asenita. 'Oku lahi e ngaahi kaveinga mahu'inga ke tālanga'i 'e he Fale. Pea 'oku mahino 'e 'ikai fai ha tipeiti pehē 'i Fale Alea ke tālanga'i 'a 'ene heke mo 'ene lavaki.

Ne kalo hake mei heni 'a e Palēmiaʹ 'o fehu'ia e lakanga 'o Mateni 'i he PTOA. Ko e me'a ke fai ki ai 'a e sioʹ, ne 'osi laumālie lelei pe 'a e Palēmiaʹ kena tipeiti 'i Fale Alea. Ne 'ikai tene fiema'u ke 'ilo 'a e lakanga 'o Mateni he PTOA kae toki fai 'ena tipeiti ki Fale Alea. Ka koe'uhi kuo fakamahino atu 'e Mateni 'e 'ikai lava ha tipeitiʹ pehē 'i Fale Alea, kuo kalo leva 'o fakasio e toe fo'i kalofanga 'e taha, ko hono 'eke'i mai 'o e lakanga 'o Mateni he PTOA.

Kuo hangē 'eni ia 'oku 'ikai pe tene 'ilo mo maheni pea mo Mateni talu 'enau PTOA mai meiʹ he fili Fale Alea 'o e 2014. 'Oku fai ai e fifili:

Ne me'a nai ki fē 'a Tu'i'onetoa na'e 'ikai ai tene mea'i hono 'omi he Lētiō, Televīsone pea toe paaki atu 'i he Kele'aʹ, ko e tangatalea (spokesperson) 'ena 'a e PTOA?

Kuo 'ikai nai tene manatu ki he toutou kemipeini 'o hoko 'a Mateni ko e fakafofonga 'a e PTOA ki he vāhenga Tongatapu 4?

Kuo 'ikai nai kene toe manatu'i 'a 'ena ngaahi fengāue'aki tu'olahi mo Mateni 'i he kuohili?

'Oku si'isi'i ha tui kuo a'u 'a e Palēmiaʹ ki he tu'unga ta'u motu'a 'o e loto ngalongalo. 'Oku mahino ko e fu'u fo'i fievaleloi 'eni pea ko e fo'i fievaleloi 'e ua:
1) Ko e fiema'u ke tipeiti 'i Fale Alea ka 'okuʹ ne 'osi mea'i lelei 'e 'ikai ke lava.

2) Ko e fie 'ilo ki he lakanga 'o Mateni he PTOA, ka 'okuʹ ne 'osi mea'i lelei pe.

Ko e fa'ahinga fievaleloi 'eni 'oku hangē ia ko e talanoa ki ha taha 'oku toitoi meiʹ ha matangi mālohi. Pea ko e fo'i toitoi kehekehe 'eni 'e ua. 'Oku langa hono fale louniu 'i he 'one'oneʹ ke toitoi meiʹ he matangi. Ka 'oku  puhi'i 'e he matangiʹ hono ki'i faleʹ pea 'oku afe mai leva ke toitoi hono 'uluʹ 'i he 'one'one. Ko e koloa pe hao hono 'ulu kae fa'iteliha e matangiʹ he toenga hono sino.

 

Fakaiku e poleʹ ki he ngalivale
Kuo hihiki hake 'a e tālangaʹ pea kuo a'u ki he pu'aki atu 'e he palēmiaʹ 'oku valekua 'a Mateni. Tapu ange pea mo e Palēmiaʹ kae 'ai mu'a e toitoiʹ ke ngalipoto pea taau pea mo e lakangaʹ. Ko e me'a ia 'oku mahu'inga ke mu'aki mateuteu 'a e tokotaha 'oku pole tipeitiʹ ke fehangahangai mo ha fa'ahinga taha tene tali mai 'ene poleʹ.

Kuo 'ikai tene fie nofo he nongaʹ 'o fai 'ene ngāue he ko e fatongia mo'umo'ua. Kuoʹ ne uiui'i 'a e faingata'aʹ pea kuo hoko atu kiate ia 'a e matangiʹ 'o puhi'i kae tekeutua mai 'ene ngalivale.

'I he vakai ki he ngaahi me'a ne hoko atu ki ai 'a fetohi'aki 'a e ongo tangataʹ, 'oku 'ohake ai 'a e ngaahi kaveinga kehekehe. 'E 'ikai fakahoko 'i he taimiʹ ni ha lave ki ai kae 'oleva kuo 'oatu kakato mo e konga hono 2 'o 'ena tipeitiʹ.

Ko 'Akilisi pē ia 'i he talanoa 'a e kau Kalisiʹ na'aʹ ne fai e fa'ahinga pole tau ko ia. Ke ne pole'i ha fa'ahinga taha pea teteki kotoa 'a ia 'oku fanongo mai. Ko 'etau Palēmia, fakatauange ke fakakoloa mei langi ha maama kene nofo taha ki hono tataki 'o e fonuaʹ. Ko e me'a pe 'eni 'e iku ki ai, ko e pole tipeiti pea iku ki he ngalivale.

 

Views 381

Press Releases
International Webinar by Asian and African Media Diagnosed COVID-19…


On February 13, 2021, an international webinar on “Voice of Peace:…

International
Fakalelei lahi ‘a Fisi ‘e fakahoko makatu’unga mei he Saikolone…

RNZ- FIJI Kuo kamata ‘a e fakamaau mo e fakalelei ‘a e kāinga ko…

Editorials
COVID-19 PANDEMIC IS FAR FROM OVER


The COVID-19 pandemic has hit every corner…

Government
Fakamamahi mo e maumau he ngaluopé mo’ua $30,000 pe ngāue pōpula…

Kuo fakahu atu he pule’angá ha Lao ki he Fale Alea ‘o Tongá…

International
FEPOTALANOA’AKI ‘A MODI MO BIDEN KE TOE FAKALAKALAKAANGE HONA…

NEW DELHI (Reuters) – Na’e fepotalanoa’aki telefoni ‘a…