KE KEI FAKALAKALAKA E AKO KI MU'A

Posted: 15-Apr-2020 12:33 AM

Editorials

'Oku tomu'a 'oatu heni ha talitali loto māfana e kau manako laukonga kotoa 'o e nusipepa Kele'aʹ. Ki he tokolahi takatakai 'i māmani, 'oku hanga 'e he ta'u fo'ou kotoa 'o fakaava mai 'a e matapā ki ha fakalakalaka kimu'a. Ko ha ngaahi me'a na'e 'ikai lava lelei 'i he ta'u kuo tau sītu'a ki ai, ke fakakakato leva ia 'i he ta'u fo'ou. Ko ha ngaahi me'a ne fai hono faka'amua 'i he ta'u kuo 'osi ka na'e hoko pe ko e misi, ke a'usia kotoa ia 'i he ta'u fo'ou.

Ko e tūkunga fakakaukau ia 'i he kamata'anga 'o e ta'u fo'ou kotoa, ko ha fakatu'amelie ki ha kamata lelei. Ko e hā leva ha ngaahi ngāue kuo palani'i ke fakalakalaka 'aki 'a e fonua?

Mahalo 'e tui tatau 'a e tokolahi ki he mahu'inga ke kei fakalakalaka'i 'o e akoʹ 'i he fonuaʹ ni. Kuo tau lalaka mai he kamata'anga 'o e ta'u fo'ouʹ pea 'oku tau hanga atu ki he fa'ahita'u ako 'o e 2020. 'Oku angamaheni 'aki 'i he ta'u kotoa ko e ngaahi vaha'i taimi 'eni 'oku meimei ma'u ai e ola 'o e sivi 'etau fānau.

Hangē ko ia 'oku mea'i 'e he tokolahi, 'oku kau 'a e akoʹ 'i he ngaahi tafa'aki 'oku vahe'i lahi ki ai 'etau patisetiʹ. Pea 'oku tuha mo taau ke 'asi mai e ola 'o e siviʹ 'oku lelei ke fenāpasi pea mo e lahi 'o e pa'anga 'oku vahe'i ki ai 'i he ta'u kotoa.

Ne talu foki 'etau lue mai 'i he sisitemi mio'i maaka ne 'iloa faka-Pilitānia ko e Standardization. Ka 'i he hū mai 'a e pule'anga kuo 'osi, 'a ia ne tataki 'e Hon Samuela 'Akilisi Pohiva, mo hono fakahoko ai e fakalelei pea liliu 'etau sisitemi akoʹ. Ko e liliu 'eni ki he foomu 5, 6 pea mo e 7. Ko e ngaahi ola leva 'eni 'o e siviʹ talu meiʹ he liliu ko ia:

    2016    2017    2018
Foomu 5    14%    19%    33%
Foomu 6    17%    26%    48%
Foomu 7    24%    59%    78%

'Oku hā mei hena e fakalakalaka ki mu'a 'a e kaka e ola 'o e kau lava he siviʹ 'i he foomu 5, 6  mo e 7 'i he ngaahi ta'u 2016, 2017 mo e 2018. Ko e tokolahi e kau lava he sivi Foomu 5 na'e kaka meiʹ he 14% he 2016 ki he 19% he 2017 pea a'u 'o 33% he 2018. Ko e tokolahi e kau lava he sivi Foomu 6 na'e kaka meiʹ he 17% he 2016 ki he 26% he 2017 pea a'u 'o 48% he 2018. Ko e tokolahi e kau lava he sivi Foomu 7 na'e kaka meiʹ he 24% he 2016 ki he 59% he 2017 pea a'u 'o 78% he 2018.

Pea 'oku to e mahu'inga ke fakatokanga'i ko e ola mo'oni pe 'ena 'o e siviʹ 'a ia ne 'ikai hano to e mimio holo 'o hangē ko e sisitemi motu'a (standardized marks). Neongo hono talaki 'e ha ni'ihi kimu'a 'o pehē kuo holo e tu'unga ola fakalukufua e ngaahi sivi fakapule'angaʹ koe'uhi ko e liliu na'e fai, ka 'oku hanga 'e he ola 'o e siviʹ 'o talamai 'a e me'a kehe.

'I hono siofi e ola 'o e sivi 'etau fānau kuo nau hoko atu ki he ngaahi 'univēsiti, na'e fakafiemālie mo ia. Neongo hono fakaanga'i e liliu na'e fai, ka 'oku mahino na'e hoko atu pe fānauʹ 'o 'ikai ha palopalema ke holo ai 'enau ako. Kaekehe, ko e fehu'i 'oku hanga atu ki ai e tokolahi:

'E fēfē nai e ola 'o e sivi ko 'eni he 2019?

'E kei muimui ai pe 'o kaka 'i he fo'i kalafi tatau?

 


Pule'anga fo'ou
Me'a pango foki kuo tau pule'anga fo'ou pea kuo 'ikai ke kei muimui'i 'e he pule'angaʹ ni 'a e ngaahi ngāue lahi ne fakahoko 'e he pule'anga kuo'osi. Ka na'e 'osi 'i ai e ngaahi fakakaukau ki he pule'anga kuo'osiʹ ke hoko hifo e ngaahi fakaleleiʹ ki he lautohi pule'angaʹ pe Primary Schools. Ne 'i ai e faka'amu ke fakaa'u hifo ki ai hono fakalelei'i 'etau fa'unga akoʹ ke hoa mo e langa fakalakalaka 'a e fonua.

Ne talu pe foki fakahoko e liliu ki he 'etau sisitemi akoʹ mo hono fakaanga'i lahi. Ko e tokolahi 'o e kau fakaanga ko 'eni kuo nau 'unu mai ke poupou ki he pule'anga fo'ou 'o Hon Tu'i'onetoa. Kuo sasala holo e ngaahi talanoa 'o pehē kuo 'i ai e ngaahi fakakaukau ke toe fakafoki pe 'etau sisitemi akoʹ ki he fa'unga motu'a ne fa'a olo lalo ai 'etau sivi. Neongo 'oku tau'atāina kakato pe 'a e pule'anga fo'ou ko 'eni ke fakahoko ia, ka 'o kapau 'e hoko, 'oku 'i ai e fakatu'atamaki ki he kaha'u 'o e akoʹ 'i he fonuaʹ ni.

'Oku tau hanga kotoa atu ki hono ma'u mai e ola 'o e sivi 2019 ki he foomu 5, 6 mo e 7. 'O kapau 'e kei lelei ai pe ola 'o e siviʹ koe'uhi ko e liliu na'e fai, pea 'oku 'i ai leva e fehu'i:

'Oku totonu nai ketau kei lele pe 'i he sisitemi fo'ou (outcome based)?

Neongo e ngaahi fakaanga mo e ngahi fakamatala fakapoto 'oku fakahoko 'e he ni'ihi ke fakaanga'i 'aki e liliu na'e fai ki he sisitemi ako, ka 'oku tala 'e he fuaʹ 'a e 'akau 'oku lelei. Pea kapau kuo lelei ange e ola 'o e siviʹ 'i he liliu na'e fai, 'oku talamai ai 'oku taau ke hokohoko atu 'i he founga tatau. Ka ko e toki me'a pango ia 'o ka fakakaukau 'a e pule'anga fo'ou 'o Hon Tu'i'onetoa ke fakafoki ki he fa'unga na'e olo lalo ai 'a e ako.

Tu'u ki he kaha'u
'Oku 'amanekina e ola 'o e siviʹ ke fakalakalaka ai pe kimu'a 'o a'u ki he taupotu taha 'e ala a'u ki ai 'o kapau 'e hokohoko atu pe 'i he sisitemi fo'ou na'a tau liliu ki ai talu meiʹ he 2015. Ko e taha ia e ngaahi vīsone 'a e pule'anga kuo'osiʹ pea 'oku tuku mai leva ki he ngaahi nima ngāue 'o e Pule'angaʹ ke nau hoko atu hono tauhi ma'u (maintain) pea ke fakatupulekina (progress) mei ai.

'Oku kei tāpuni foki 'a e pule'angaʹ 'i he ngaahi 'aho mālōlō. Ka ko e talu e kamata mai 'a e pule'anga fo'ou ko 'eni pea ko e me'a pe taha kuo 'osi mahino pea pau 'aupito, ko 'enau polokalama tanu hala. 'Oku tuku telinga 'a e tokolahi 'o fakaongo ki ha ngaahi palani mo e fokotu'utu'u 'a e pule'angaʹ ni ke fakalakalaka'i 'aki 'etau ako. Pea ko e fehu'i:

'Oku 'i ai koaa ha palani ki he akoʹ pe ko e tanu hala 'ata'atā pe?

 

 

 

Views 457

Press Releases
International Webinar by Asian and African Media Diagnosed COVID-19…


On February 13, 2021, an international webinar on “Voice of Peace:…

International
Fakalelei lahi ‘a Fisi ‘e fakahoko makatu’unga mei he Saikolone…

RNZ- FIJI Kuo kamata ‘a e fakamaau mo e fakalelei ‘a e kāinga ko…

Editorials
COVID-19 PANDEMIC IS FAR FROM OVER


The COVID-19 pandemic has hit every corner…

Government
Fakamamahi mo e maumau he ngaluopé mo’ua $30,000 pe ngāue pōpula…

Kuo fakahu atu he pule’angá ha Lao ki he Fale Alea ‘o Tongá…

International
FEPOTALANOA’AKI ‘A MODI MO BIDEN KE TOE FAKALAKALAKAANGE HONA…

NEW DELHI (Reuters) – Na’e fepotalanoa’aki telefoni ‘a…