KO E KAINIKAVEA

Posted: 30-Apr-2020 05:01 PM

Editorials

'Oku 'ikai sola ki he tokolahi 'a e lea Tonga ko 'eni. Ko e talanoa ki he monumanu pe 'akau 'oku ma'u mo'ui meiʹ ha me'a 'e taha. Ko e 'īmisi mo'oni ia 'o e siokita. 'I he 'etau kamata'ia e hala fononga 'o e 2020, kuo fakatokanga'i 'a e kainikaveaʹ 'oku lahilahi mai 'a 'ene 'asi.

Teke 'o e hemp
Ne toutou me'a 'aki foki 'e he Palēmiaʹ ni 'o pehē 'e 'ikai pe tali 'e hono pule'angaʹ ke toe fai ha ngāue ki he 'akau ko 'eni ko e hemp. Ko e ta'u ia kuo'osi ka kuo fēfē 'a e ta'u fo'ou ko 'eni?

Kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni 'a e fakamatala falala'anga 'o fekau'aki pea mo e kaveingaʹ ni. 'Oku pehē 'e he ngaahi fakamatalaʹ 'oku tui mālohi pe ha ni'ihi 'oku nau poupou ke tō 'o e hemp ki he lelei 'o e hemp. Pea 'oku nau tui ta'etoeveiveiua ko e tatali pe 'eni ia ke ava 'a Fale Alea kae teke'i ai ke fakapaasi.

Ko hono mo'oni 'oku tokolahi fakamata'ifika 'a e pule'angaʹ ni ke nau teke ha fa'ahinga lao ke paasi. Ka 'i he toe faka'eke'eke 'a e nusipepaʹ ni ki he palēmia, na'aʹ ne toe fakapapau'i mai 'oku 'ikai pe toe liliu e pule'anga ke tali 'a e hemp. 'Oku nau kei tu'uma'u pe 'i he tu'utu'uni ne fakahoko he kapineti, ki he 'ikai ha toe mole taimi 'o e pule'angaʹ ke talanoa'i 'a e hemp. Ka 'oku 'i ai leva e fehu'i:

Ko e hā nai 'oku kei tu'umālohi ai 'a e ki'i ni'ihi ia 'o tala 'e tali 'e he pule'angaʹ ke tō 'a e hemp?

Kuo maau nai ha'anau ngaahi fa'ufa'u ka 'oku 'ikai mea'i ia 'e he palēmia?

Ko e me'a pe foki ia 'oku malava ke hoko - 'a hono fakahoko 'e ha ni'ihi ia ha ngāue 'o 'ikai mea'i 'e he palēmia. Ko e me'a tatau pe ne hoko 'i he 'etau vakai ki he 'enau polokalama tanu hala. Ne fakamatala 'aki pe 'e he palēmiaʹ 'a hono fakahoko e aleapau lau miliona mo e ngaahi maka ka na'e 'ikai tene 'ilo ki ai. Ko 'ene fakamatala tonu 'o pehē:

"...pea na'e 'osi fakamo'oni ai 'i he uike ko ia kuo 'osi 'a e $1.1 miliona ki he ongo kautaha 'e ua kena fetuku 'o 'ave ki Tongatapu 10, 'o lele 'i he $200 ki he uta. Ne 'ikai ke u hanga 'o lave'i 'a e me'a ko ia. Ne u toki 'ilo kimui kuo 'osi fai 'a e fo'i contract ko ia..."

'Oku hā mei heni 'oku 'i ai e ngaahi me'a ia 'oku hoko 'i he pule'angaʹ ka 'oku 'ikai mea'i ia 'e he palēmiaʹ. Pea 'oku fakatupu fifili ai:

Kuo 'i ai nai ha ni'ihi kuo nau 'osi fa'ufa'u ke teke 'a e hemp ke tali ka 'oku 'ikai mea'i 'e he palēmia?

'Oku tau hanga atu ki Fēpueli ki he kamata 'o e to'u Fale Alea. 'E toki mahino kotoa ai e tali ki he fehu'i ko ia. 'Oku 'i ai e fakame'apango'ia 'i he ni'ihi ko 'eni 'oku nau kei feinga ke fakalao'i 'a e hemp 'i he fonuaʹ ni. 'Oku mahino pe 'a e ngaahi lelei fakafo'ituitui 'oku nau ma'u ai, ka 'oku 'ikai kenau sio ki he uesia 'e hoko ai ki he fonua. Ko e fa'ahinga siokita 'eni 'oku taau ke fakatokanga'i 'aupito.

Ngaue fakalao he motu 'o e keipolo
'Oku 'ikai puli 'i he tokolahi 'a e natula 'o e fakahoko fatongia 'a e kau loea. Ka ko e taimi lahi, 'oku malava ke tau vakai ki ai ko ha founga kainikavea mo ia 'e taha.

Ne motuhia foki 'i he ta'u kuo'osi 'a 'etau fo'i keipolo 'initaneti na'e fakatoka 'i tahi. Kuo 'osi fakamo'oni'i ta'etoeveiveiua 'a e vaka na'a ne motuhi 'etau keipolo. Pea kuo ngāue fakataha ai 'a e Tonga Cable Limited, Digicel pea mo e TCC ki hono 'eke'i 'a e maumau ko 'eni. Ka ko e me'a ko ia 'oku mālieʹ he 'oku fakafepaki'i mai 'eni 'e he kautaha 'oku 'a'ana 'a e vaka. Pea ko e Tonga pē 'oku loea ai ma'a kinautolu.

'Oku fiema'u mai ai 'e he kautaha 'oku 'a'ana e vaka ke holoholoki hifo 'a e lahi 'o e pa'anga 'oku 'eke'i ange kiate kinautolu. Pea ko 'enau 'uhinga ki ai - neongo ko e maumau lahi na'e hoko, ka ko e fakahoko pe 'e he ki'i vaka si'isi'i. Pea 'oku nau taukave ai ke fakasi'isi'i pe 'a e lahi 'o e mo'uaʹ 'o fakatatau moe lahi 'o e ki'i vaka. Ka ko e fehu'i:

Ko e hā nai e 'uhinga 'e nofonofo ai ha Tonga pea 'alu ia 'o taukave'i ke si'isi'i e pa'anga 'e totongi huhu'i mai ki Tonga 'e ha kautaha na'a nau fakahoko ha fu'u maumau lahi?

Neongo 'oku tau'atāina pe 'a e loeaʹ ni ia ki he 'ene ngāue, pea ko e me'a pe foki ia 'oku ma'u ai e fo'i mā 'a hono fāmili. Ka 'i he 'etau vakai atu ki he talanoaʹ ni, ko e tama Tonga pe 'eni 'oku fakahoko 'ene ngāue pa'angaʹ 'i he founga 'e ala uesia ai 'a e fonua. Ko e ngaahi pa'anga 'eni 'o e fakamole koe'uhi ko e motu 'etau keipolo. Pea 'oku fai e feinga ke totongi mai, ka kuo hū 'a e loea ko 'eni 'o taukave'i mai 'a e tafa'aki 'a e vaka.

'Oku foki ai 'a e manatuʹ ki he loea Tonga na'aʹ ne taukapo'i 'i he Fakamaau'anga ke 'oua na'a lava 'etau tamaiki va'inga he timi Mate Ma'a Tonga 'o va'inga he ongo fo'i tesi 'i he ta'u kuo 'osi. Pea 'oku 'i ai mo e loea Tonga na'aʹ ne taukapo'i ke mo'ua pa'anga 'a e pule'anga Tongaʹ 'i hono kaniseli e talitali 'o e sipoti pasifiki 'i he 2019. 'Oku 'i ai mo e loea Tonga na'aʹ ne taukapo'i e tama muli 'o mo'ua lau kilu ai 'a e kautaha Tonga. Ko e fifili:

Kuo mahu'inga ange nai 'a e fiema'u fakafo'ituitui 'a e kau loeaʹ ni 'i he 'enau ongo'i hotau Tonga?

Tanuhala
'E 'ikai ha toe kainikavea ia 'e mā'olunga pea lahi ange 'i he fo'i tanu hala ko 'eni 'oku lolotonga fakahoko 'e he pule'angaʹ ni. Kuo toutou fakahoko e lave ki he kaveingaʹ ni pea ko ha tānaki atu 'eni ki ai.

Ko e polokalama tanu hala ko 'eni kuo fakavave'i ia ke kakato pe 'i he ta'u 'e 2. 'Oku tau fiefia kotoa 'o kapau 'e vave 'a e tanu hala pea kakato kotoa ai e ngaahi hala 'i Tongaʹ ni. Ka 'i he fo'i fakavavevave ko 'eni, 'e iku ia ki he ma'u ai 'e he ki'i ni'ihi 'enau taki lau miliona.

Mahalo 'e faka'uhinga ha ni'ihi 'o pehē 'oku sai pe mo ia kae koloa pe ke tanu ai hotau ngaahi hala. Ko e me'a ke toe fakatokanga'i, ko e toe fiema'u ke taki $1000 ai heni 'a e ngaahi 'api kotoa pe 'o kapau 'oku 'ikai ma'u ha'anau talamu valitā. Pea 'oku 'ikai ko ia pe.

Ko e taki lau miliona ko 'eni 'a e ki'i toko ni'ihi, 'oku to'o kotoa ia meiʹ he pa'anga tukuhau 'a e fonua. Kuo 'i ai e ngaahi talanoa kenau kamata 'o taki 3 miliona pea toki tā tā atu kiate kinautolu 'a e toengaʹ 'i he ta'u 'e 10. 'Oku 'uhinga ia, ko 'etau tānaki pa'anga he ta'u 'e 10 ke feinga'i 'aki e ngaahi fu'u lau miliona 'a e ni'ihi ko 'eni.

Pea 'oku mahu'inga ketau manatu'i, 'oku hanga mai mo e nō 'a Siaina ke totongi. Pea 'e iku to'o kotoa pe meiʹ he tukuhau. Ka 'oku 'i ai mo e palopalema ia 'e taha 'oku toe fu'u panaki mai.

Ko e patiseti fakamuimuiʹ ne 'osi kole ai 'e Semisi Sika ke fakalahi e pa'anga tanu halaʹ meiʹ he $10 miliona ki he $20 miliona. Na'e 'ikai tali 'eni 'e Pohiva Tu'i'oneotoa he ko ia na'e Minisitā Pa'angaʹ pea ne fakamatala 'oku 'ikai ha pa'anga. Ka 'i he hū hake pe 'a Tu'i'onetoa 'o palēmiaʹ, kuo puna fakalaka pe 'a e fakamole 'o e tanu halaʹ meiʹ he $10 miliona ki he $200 tupu miliona. Ko e fehu'i:

Ko e pa'anga 'eni mei fē?

'E iku tu'utu'u hifo e ngaahi sēvesi kehekehe mo mahu'inga 'a e pule'angaʹ kae feinga'i ke lava 'a e tanuhala. 'O kapau 'e a'u ki ai, pea ko e taimi ia 'e hoko ai 'a e tanuhalaʹ ko e kainikavea 'i he loto patiseti 'a e fonua.

Tu'u ki he kaha'u
Kuo tau mamata tonu pe 'i he kalasi kehekehe 'o e kainikaveaʹ. 'I he malumalu e tataki 'o e pule'angaʹ ni, 'oku 'amanekina ke fakautuutu ai 'a e kainikaveaʹ kae'oua kuo 'osi honau teemi 'i he 2021.

Ka ko e hā nai e anga ho'o vakai ki he ngaahi me'aʹ ni?

Ko e hā nai hano solova'anga?

Neongo 'oku 'ikai ko ha ongoongo lelei 'a e hokohoko mai e ngaahi afā ki hotau ki'i fonuaʹ ni. Ka 'o kapau na'e lava e afaa 'o puhi'i atu ha fu'u kainikavea mei Tonga, ne tau mei lotu ke hokohoko mai 'a e matangi telia na'a tafia atu ai honau tokolahi.

Ko e pule'anga kotoa pe 'i he fonuaʹ ni 'oku lotua 'a 'enau tataki 'oku fai. 'I he ma'u'anga kelesi lahi 'i he Sapate kotoa 'oku fai ai hono lotua kinautolu. Te tau ngāue pe mo tuku ki 'olunga kene toki aofangatuku hifo 'a e ngaahi angafai 'o e ni'ihi ko 'eni.

 

Views 321

Press Releases
International Webinar by Asian and African Media Diagnosed COVID-19…


On February 13, 2021, an international webinar on “Voice of Peace:…

International
Fakalelei lahi ‘a Fisi ‘e fakahoko makatu’unga mei he Saikolone…

RNZ- FIJI Kuo kamata ‘a e fakamaau mo e fakalelei ‘a e kāinga ko…

Editorials
COVID-19 PANDEMIC IS FAR FROM OVER


The COVID-19 pandemic has hit every corner…

Government
Fakamamahi mo e maumau he ngaluopé mo’ua $30,000 pe ngāue pōpula…

Kuo fakahu atu he pule’angá ha Lao ki he Fale Alea ‘o Tongá…

International
FEPOTALANOA’AKI ‘A MODI MO BIDEN KE TOE FAKALAKALAKAANGE HONA…

NEW DELHI (Reuters) – Na’e fepotalanoa’aki telefoni ‘a…