FĀNAU AKO TU'U LAVEANGOFUA KI HE VAILASI TĀMATE

Posted: 30-Apr-2020 03:08 PM

Health

'Oku 'ikai sola ki māmani 'a e fokoutua fakalilifu ko e Covid-19. 'I he teuteu'i 'a e nusipepaʹ ni ke paaki, kuo 'osi a'u 'o toko 2 miliona tupu kuo nau 'osi mo'ua 'i he fokoutuaʹ ni. Pea 'i he toko 2 miliona ko 'eni, kuo toko 5 kilu tupu mei ai kuo 'osi mole 'enau mo'ui.  Pea 'i he taimi teke laukonga ai 'i he nusipepaʹ ni, kuo toe kaka hake 'a e tokolahi 'o e ngaahi mata'i fika ko 'eni.

'Oku 'ikai ko ha toe fakakatakata 'a e fakatu'utāmaki 'o e vailasi tāmate ko 'eni. 'Oku 'ikai totonu ke toe to'o ma'ama'a. Ko e vailasi 'eni kuo ta'ofi ai e ngaahi ako 'i māmani pea tātapuni e ngaahi kau'āfonua. Ka 'i he lolotonga e 'iloa fakamāmani lahi e tāmate 'a e vailasi kolonaʹ, kuo faka'atā 'e he Pule'angaʹ ke hoko atu 'a e ako 'a e fānauʹ. 'Oku hoha'a 'a e ngaahi mātu'a tokolahi pea 'oku fifili 'a e ni'ihi:

 

'Oku 'ilo nai 'e he pule'angaʹ 'a e mafatukituki mo e fakatu'utāmaki 'o hono faka'atā e akoʹ ke lele?

 

Minsitā Ako, Hon Siaosi Sovaleni

 

Fakatatau ki he Minisitā Ako, Hon Siaosi Sovaleni kuo fakamahino ange mei he Potungāue Mo'uiʹ 'oku hao pē 'a Tonga meiʹ he vailasi. Ka 'oku fehu'ia foki 'e he tokolahi:

 

Na'e sivi fakapapau'i nai 'a e kau pāsese kotoa na'e folau mai ke mahino 'oku nau hao?

 

Pe ko hono siofi pē pe 'oku nau ma'u 'a e ngaahi faka'ilonga 'o e fokoutua?

 

Uesia kehekehe vailasi ki he sino

'Oku 'ikai uesia tatau 'e he vailasiʹ 'a e tokotaha kotoa. 'E 'i ai ha ni'ihi ia 'e taimi nounou kuo 'asi mai e ngaahi faka'ilonga pea 'e 'i ai e ni'ihi 'e fuoloa pea toki 'asi mai ha ngaahi faka'ilonga. 'E 'i ai e ni'ihi ia 'e 'ikai pe 'asi ha faka'ilonga ia ka kuo nau 'osi ma'u 'a e vailasi. 'E 'i ai e ni'ihi 'e 'ikai kenau fu'u faingata'a'ia, ka 'e 'i ai e ni'ihi tenau fetaulaki mo e faingata'a lahi 'i he taimi 'e ma'u ai 'e he vailasiʹ. Pea 'e 'i ai e tokolahi 'e mo'ui, ka 'e 'i ai si'a ni'ihi 'e iku mole ai 'enau mo'ui.

 

Ko e fokoutuaʹ ni foki 'oku tuha ke fakatokanga'i lelei 'e he kakai 'o e fonuaʹ 'oku 'i ai e founga kehekehe kuo 'osi fakamo'oni'i 'o 'ene uesia 'a e kakai:

 

1) 'Oku malava ke ma'u 'e ha taha pea 'osi ha ngaahi 'aho ia 'oku te'eki ke 'asi mai ha faka'ilonga ia 'o e vailasiʹ. 'Oku fa'a a'u ia ki he 'aho 'e 14 pea toki kamata 'asi mai 'a e ngaahi faka'ilonga. 'Oku 'i ai e ni'ihi 'oku 'asi vave mai e ngaahi faka'ilongaʹ pea 'i ai e ni'ihi 'oku tuai.

 

'E ala fononga holo 'a e tokotahaʹ ni 'o fakamafola holo 'a e vailasiʹ pea hili ha ngaahi 'aho kuo toki 'asi mai e ngaahi faka'ilongaʹ kiate ia, ka kuo mafola lahia atu ki ha kakai kehe. Ko e tokolahi taha pea mo e angamaheni 'eni 'oku hoko.

 

2) 'Oku malava ke ma'u 'e ha taha pea 'ikai 'asi e ngaahi faka'ilonga 'oku angamaheni ke 'asi. Ka 'oku 'asi ha ngaahi faka'ilonga 'oku kehe. Pea 'oku 'ikai ke 'ilo'i ia kae 'oleva kuo sivi fakapapau'i ki he vailasiʹ 'o toki fakapapau'i ai 'oku ma'u ia 'e he vailasi kolona.

 

Neongo 'oku tātaaitaha 'o 'ene hoko, ka kuo 'osi 'i ai e ngaahi keisi pehē 'oku lolotonga hoko. Pea 'i he taimi 'oku hoko ai, kuo 'osi 'i ai e kau toketā na'a nau tui 'oku 'ikai ma'u 'e he vailasi kolonaʹ. Ne 'ikai 'asi mai 'a e ngaahi faka'ilonga angamaheni 'oku taau ke ma'u 'e ha tokotaha 'oku puke he fokoutua Covid-19. Ka kuo ma'u ia 'e he niumōnia 'a ia 'oku kehe hono ngaahi faka'ilonga Pea 'oku nau toki 'ohovale 'i hono sivi atu 'o fakapapau'i 'okuʹ ne ma'u 'a e vailasiʹ ka e 'ikai ko e ngaahi faka'ilonga angamaheni.

 

3) Ko e founga 'oku fakatu'utāmaki tahaʹ, ko hono ma'u 'e ha taha 'a e vailasiʹ pea 'ikai pē ke 'asi mai ha faka'ilonga ia 'e taha. Pea neongo 'o kapau 'e sivi 'oku ma'u 'a e vailasiʹ, ka 'oku nau mo'ui lelei pē. Pea tenau ala 'alu holo moe vailasiʹ 'o fakamafola atu ki ha toe kakai kehekehe pea si'i puke ai 'a e kakai ko ia 'o ala mole ai 'enau mo'ui.

 

Kuo 'osi hoko 'a e uesia kehekehe ko 'eni takatakai 'i māmani pea kuo 'osi tuku mai 'e he ngaahi kautaha ongoongo fakamāmani lahi. Ka ko e kau pāsese na'e fai hono sivi 'e he Potungāue Mo'ui 'a Tongaʹ ni, ko hono siofi pē 'o e fika 'uluaki. Ko hono siofi pe 'oku 'asi ha ngaahi faka'ilonga 'i loto 'i he 'aho 'e 14.

 

Vakai ki he ngāue 'a e Potungāue Mo'ui

'Oku fai e faka'apa'apa lahi ki he ngāue 'oku fakahoko 'e he Potungāue Mo'uiʹ. Ka kuo nau siofi 'a e fo'i tafa'aki pē 'e taha, ko e sio pe ki ha ngaahi faka'ilonga 'o e vailasiʹ. 'Oku fai ai e fifili:

 

'Oku angafēfē ai 'enau fakapapau'i kapau kuo 'osi fakamo'oni'i 'oku malava ke ma'u ha taha he vailasiʹ ka 'oku 'ikai 'asi mai ha ngaahi faka'ilonga?

 

Pea taumaiā na'e sivi fakapapau'i e kau pāsese kotoa, ke fakapapau'i 'oku 'ikai ha taha ai 'e ma'u 'e he vailasiʹ. Ko ia ai 'e 'ikai ke hala ia 'o kapau 'e fakalea, ko 'enau fakaofiofi moe fakamahamahalo 'eni makatu'unga 'i he 'ikai 'asi mai ha ngaahi faka'ilonga 'o e vailasi.

 

Kuo faka'atā 'a e fānau akoʹ ke ako 'o makatu'unga 'i he fo'i fakamahamahalo 'oku 'ikai ke fakapapau'i 100%. Ka 'i he taimi tatau kuo 'osi fakapapau'i 100% kuo laka hake he toko 5 kilu kuo nau 'osi mate meiʹ he vailasiʹ. Kuo hanga ai 'e he pule'angaʹ ni 'o 'ave 'a 'etau fānauʹ ke  tu'u laveagofua ki hono ma'u 'e he vailasi tāmate ko 'eni.

 

Kuo toutou fakamatala mai foki 'o pehē 'oku faingamālie 'a e fānau kapau 'e ma'u kinautolu. Ka 'oku taau ke manatu'i 'e foki mai 'a e fānauʹ ki 'api 'o feohi pea mo e kotoa 'o e fāmiliʹ. Kapau 'e faingamālie 'a e fānauʹ 'o nau hao mo'ui 'i he hili hano ma'u 'e he vailasiʹ, ka 'e 'ikai faingamālie tatau kotoa 'a e toenga 'o e fāmiliʹ. 'E 'ikai ke fu'u kehekehe 'eni mo hono 'ave 'o e fānauʹ ki ha falekoloa ke foki mai moha me'afana 'o fana 'aki e toenga 'o e fāmiliʹ.

 

Ko e faitu'utu'uni kuo fakahoko 'e he pule'angaʹ 'oku 'ikai ko e fakapotopoto taha ia. Ko e taimi na'e faka'atā ai 'a e akoʹ, na'e faka'atā mai ai moe ngaahi pisinisi ki hono fe'ave'aki 'o e kakaiʹ 'o hangē ko e ngaahi pasi. Ka 'i he taimi tatau, ko e taimi ko 'eni 'oku te'eki ke 'i ai ha mīsini 'i Tongaʹ ni ke sivi fakapapau'i 'aki 'a e vailasiʹ. Pea kapau 'e mafola 'a e vailasiʹ 'o fu'u tokolahi pea toe vave,  'oku te'eki mateuteu e potungāueʹ, 'o mateuteu fakame'angāue mo faka-kaungāue ki hono talia 'a e fatongiaʹ kotoa. 'E malava ke toe lahi ange 'a e palopalemaʹ 'i he 'ikai lava 'a e potungāueʹ ke fataki ha fu'u kakai tokolahi tenau puke faka'angataha mai 'i he taimi pe taha.

 

Ko e me'a foki ia kuo 'osi hoko 'i he ngaahi fonua kehekehe 'i māmani. Na'e a'u ki ha tu'unga 'oku fu'u kaungatāmaki e tokolahi e kau ngāueʹ pea mo e me'angāueʹ he kuo fu'u tokolahi ange 'a e kau pukeʹ. Na'e pau kenau fili fili ko hai 'e tukuange ke mateʹ pea mo hai ke tokoni'i. Na'e pau ai ke mātu'aki tukuange pe 'a e tokolahi ke mate kae fakahanga 'enau tokangaʹ ki hono tokonia pe 'o ha ni'ihi na'e lava kenau tokoni'i.

 

Ko e tu'unga faka'ofa ia kuo 'osi a'u ki ai 'a e ngaahi fonua muli pea kapau 'e hokohoko atu e ngaahi faitu'utu'uni fakavalevale 'a e pule'angaʹ ni, tetau ala molomolomuiva'e 'i he vaa'ihala tatau. Pea 'oku 'ikai ko e nusipepaʹ ni pē 'okuʹ ne fakatokanga'i 'eni, ka kuo 'osi lave'i 'e he tokolahi. Na'e a'u 'o hake 'e he taha 'o e kau toketā 'Aositelēlia, ko Russ Schedlich 'oku lolotonga 'i Tongaʹ ni.

 

Dr Russ Schedlich 

'Oku pehē 'e he ngaahi fakamatalaʹ kuo 'osi fakafetu'utaki hake 'a e toketā ko 'eni ki he taha 'o e ngaahi kautaha ongoongoʹ 'o fakahoko hake 'a 'ene hoha'a 'i he fu'u vave hono faka'atā 'e he pule'angaʹ 'a e akoʹ. Na'e lave ai 'a Dr Russ Schedlich ki he ngali fu'u pongipongia hono fakangaloku ko 'eni e fakataputapui e fonua. 'Oku te'eki ke malava 'o fakahoko lelei 'i Tongaʹ ni 'a hono sivi fakapapau'i 'o e vailasiʹ. Ko hono fakamahamahalo'i ta'efakapapau'i 'e he pule'angaʹ e kau pāseseʹ, 'oku hangē ia ha pailate kui 'oku puna 'i ha vakapuna.  Pea kapau kuo tui 'a e pule'angaʹ 'oku 'ikai ha vailasi 'i Tongaʹ ni, 'oku 'ikai ko ha tui ia 'oku fakapotopoto.

 

Na'e lave 'a e toketā ko 'eni ki he malava ke mafola 'a e vailasiʹ 'i ha ni'ihi ka 'oku 'asi si'isi'i e ngaahi faka'ilonga, pea a'u 'o 'ikai 'asi ha ngaahi faka'ilonga ia 'o e vailasi. Pea neongo kuo līpooti mai 'a e kau pāseseʹ 'o pehē 'oku nau sai pē, ka na'e te'eki ke sivi fakapapau'i kinautolu. Ko e ni'ihi ko 'eni na'e folau maiʹ 'oku te'eki lava ke fakapapau'i 100% pe kuo nau paasi atu 'a e vailasiʹ ki ha toe ni'ihi kehe. 'Oku te'eki fakapapau'i 'a e kau ngāue 'i mala'evakapuna 'oku nau 'omi e ngaahi utaʹ pe kuo ma'u kinautolu 'e he vailasiʹ, neongo kapau na'a nau ngāue tokanga mo faka'ehi'ehi.

 

'Oku tui 'a e toketā ko 'eni ko hono faka'atā leva 'o e akoʹ 'oku 'ikai ke fu'u 'uhinga lelei. 'E 'ikai ke fakapapau'i he taimi kotoa 'oku tauh he kauleka akoʹi 'a e vā mama'o mita 1 ki he 2. 'Oku hoko 'a e fa'ahinga tu'utu'uni ko 'eni ke tu'u laveangofua ai 'a e fonuaʹ ki ha mafola 'a e vailasiʹ.