FAKAOLA ‘O E LETIO TONGA NU’USILA 91.5 FM, LE’O ‘O E KELE’A

Posted: 23-Jul-2020 11:53 AM

Business

Na’e faka’ilonga’i foki ‘e he famili Pohiva ‘i he ‘aho Monite, 6 ‘o Siulai 2020 taimi 6 pongipongi ‘a e tanaki fo’ou ki he ngaahi ma’u’anga ongoongo ‘a e Kele’a, ‘a ia ko hono fakaava ‘o e Letio Tonga Nu’usila 91.5FM ‘a ia ‘oku ‘iloa ko e Le’o ‘o e Kele’a. Ko e ki’i ouau ko ‘eni na’e kamata’aki pe ia hano puhi ‘o e fo’i Kele’a pea hoko atu ki hono ta ‘o e fasi fakafonua. Na’e fakahoko leva ‘a e ki’i vahevahe fakafolofoloa mo e lotu ‘e he Faifekau ‘o e Siasi Uesiliana Tau’ataina ‘o Tonga, Rev. Muli ‘Atiola. Na’e hili pe ‘a e ki’i polokalama lotu pea hoko atu aipe ‘a e faifatongia ‘a e kau ngaue ki he polokalama faka’aho ‘a e letio.

Koe tanaki mai foki ‘eni ‘a e letio ki he nusipepa Kele’a pea mo e website. Ko e nusipepa ni foki na’e tufa fakauike ka ‘i he kamata ko ‘eni ‘a e letio, ‘oku holoki ai ‘a e nusipepa ‘o fakauike ‘e 2.

Ko e letio ko ‘eni ‘oku tokanga’i ia ‘e Setita Tu’I’onetoa pea tokoni ki ai ‘a e Salamo Fulivai, Vilisoni Tu’iniua, ‘Ana Fifita Koli, Livi Mafi, Semisi Tu’ipulotu, Milika ‘Ulupano pea mo Tevita Koli.

HISITOLIA ‘O E KELE’A

‘I he konga kimui ‘o e 1970 tupu ne kamata ai ‘a hono fofoa’i ‘o e fakakaukau ke kamata leva hano talanga’i fakafonua ‘a e ‘alunga fakasosiale mo fakapolitikale ‘a Tonga.  Ne kamata ‘a e talatalanoa ko ‘eni mei he ‘Univesiti ‘o e Pasifiki Tonga mei Suva, Fisi, ‘e ha ki’i kulupu tamaiki ako Tonga ne ui’aki kinautolu ‘a e “Kau Loma”.  Ko e tokolahi ‘o kinautolu ne ‘ave kinautolu ‘i he ngaahi sikolasipi ako ‘a e Pule’anga Tonga ‘i ha ngaahi mala’e ako kehekehe pe.  Ko e ni’ihi ‘o kinautolu ko ha kau matu’a nenau ‘osi ngaue fakapule’anga pea mo ha ni’ihi ko e fanau ako nenau hu hangatonu pe mei he Ako Ma’olunga ‘a Tonga mo e ngaahi Kolisi.  

Ne kau ki heni ‘a e ni’ihi ko ‘eni, Samuela ‘Akilisi Pohiva (pekia), Sione ‘Uhilamoelangi Liava’a (pekia), Sione Ma’ilei (pekia), Tevita Kolokihakaufisi (pekia) Finley Hurrell, Finau Tutone, Sonasi Tupou mo ha ni’ihi kehe kau ai ‘a ‘Atunaisa Havea Katoa.

Ko e ngaahi kaveinga ne fai ki ai e tokanga makehe ‘a e kau tangata ni ko e: (1) Fatongia ‘o e Pule’anga ki hono tanaki mo hono tufotufa atu ‘o e pa’anga tukuhau ‘a e fonua. (2) Ko e fa’unga ‘o e Pule’anga mo e tu’unga ‘o e mafai ‘o e kakai ke faitu’utu’uni ki he ngaahi ngaue ‘a e Pule’anga. (3) Ko e ngauehala’aki ‘o e mafai mo e koloa ‘a e pule’anga ‘e he kau ma’u mafai ‘e ni’ihi, kau ai mo e kau ‘ofisa ngaue fakapule’anga ma’olunga. (4) Ko e lahi ‘a e mole ‘i he ngaahi Kautaha ‘a e Pule’anga hangee ko e ngaue’anga tatau niu ‘i Havelu, Kautaha Vakapuna ‘a Tonga, Poate Vai mo e ‘Uhila.

‘I he anga ko ia ‘o ‘etau nofo fakafonua ‘i Tonga, ‘oku ‘i ai ha ngaahi tu’unga lalahi mo kehekehe ‘e tolu ‘oku fakanofonofo ki ai ‘etau nofo fakasosiale mo e fakapolitikale.  ‘Oku fakatataa ki ai ha pilamita ‘o e nofo fakasosiale.  Ko e tu’unga ‘uluaki, ‘a ia ko e taupotu ia ki ‘olunga ‘o e pilamita, ko e Tu’i ia mo hono Fale pea ‘e lava pe ke tau pehe ‘oku tanaki atu ki ai pea mo e Fakataha Tokoni, koe’uhi ko e kau fale’i kinautolu ki He‘ene ‘Afio – fili ‘e He’ene ‘Afio kae ma’u Vahenga mei he Peesi ‘a ‘Ene ‘Afio ‘oku fakapa’anga mei he totongi tukuhau ‘a e kakai ‘o e fonua.  ‘Oku hoko hake ki ai ‘a e Hou’eiki Nopele ‘a ‘Ene ‘Afio ‘oku ui ko e kau Lords ‘i he ‘aho ni – ‘a ia ‘oku fakanofo kinautolu ‘e He’ene ‘Afio, ma’u mo e ngaahi tofi’a pea toe ma’u vahenga fakata’u mei he totongi tukuhau ‘a e kakai ‘o e fonua.  ‘I he taupotu ki lalo ‘o e pilamita ‘oku ‘i ai ‘a e toenga ‘o e kakai ‘o e fonua ‘oku ‘iloa ko e kainanga e fonua pe ko e me’avale. 

Na’e hoko ‘a e ngaahi fetokehekehe’aki ‘i he ngaahi kaveinga hono fakalele ‘o e Pule’anga ‘i he ‘aho ko ia ke taalafili ai ‘a e kau tangata ko ‘eni ne ‘iloa ko e Kau Loma ‘o nau tukupa ai, ko e taimi ‘e ‘osi ai ‘enau feinga ako ‘i he ‘Univesiti ‘o e Pasifiki Tonga ‘i Fisi, te nau foki mai ‘o fai ha feinga ke fakalelei’i e ngaahi me’a ne nau tui ‘oku ‘ikai ke hoa mo e maama ‘o e ako mo e lotu ‘i he kuonga ko ‘eni. 

Na’e fuofua ‘osi mai ai ‘a Samuela ‘Akilisi Pohiva ‘o ne tui ‘oku mahu’inga ke fai ha fakamaama mo e kakai ‘o e fonua fekau’aki mo e fokotu’u fakakaukau kuo ne foki mai mo ia.  Ko ia ai, na’ane kamata’i leva ha polokalama haafe houa ‘i he Letio Tonga ‘o ui ko e Matalafo Laukai, 1981.  Ko e lafo ko e taha ‘o e ngaahi va’inga ‘i he kuonga mu’a pea na’e tapu ke fai ha lau kai ai. Ko e mamata fakalongolongo pe pea ka ‘i ai leva ha taha ‘oku mamata pea toe fakaanga ia ki he va’inga pea mo lau ‘a e kai pea na’e ui leva ia ko e matalafo lau kai. ‘A ia ko e fakakaukau ia na’e ui ‘aki ‘a e polokalama letio. Ko e mamata atu mei tu’a ki he Pule’anga pea mo fakaanga ki he ngaahi nga’unu na’e hala. ‘I he ‘aho ko ‘eni, ko e ma’u’anga ongoongo ‘a e kakai ne fou pe mei he Letio Tonga mo e Kalonikali Tonga ‘a e Pule’anga, Tohi Fanongonongo ‘a e Uesiliana mo e mo e Taumu’a Lelei ‘a e Katolika, pehe foki ki he ngaahi malanga na’e fakahoko ‘e he kau Faifekau ‘i Falelotu.

Koe’uhi ko e natula fo’ou ‘a e ngaahi kaveinga ne hu’u ki ai e tokanga ‘a e polokalama Matalafo Laukai, ne mahu’inga ki he polokalama ke ne uki mai ha kakai matu’aki falala’anga he sosaieti ke nau kau mai ki ai.  Ne lava ke fakalotoa ai e ongo takilotu lalahi ‘o e ‘aho ko ia ko Faifekau Dr. Sione ‘Amanaki Havea ‘o e Siasi Uesiliana Tau’ataina ‘o Tonga pea mo ‘Epikopo Patelesio Punou-ki-Hihifo Finau.  Koe’uhi ko e ongo Taula’eiki ma’u mafai ma’olunga, poto mo taukei ‘eni, ne kamata manakoa ‘aupito e polokalama.  Ne kau ki ai ‘a e fo’ou ‘a e natula ‘o e polokalama ‘o hange ko ‘ene talanoa totonu ki he ngaahi founga kehekehe ‘oku tukuhau’i ai e kakai pea mo hono ngaahi makatu’unga.  Ko e ngaahi tonounou ’i he vahevahe ‘e he pule’anga ‘a e koloa mo e pa’anga ‘a e fonua, ko e fatongia ‘o e Siasi mo e ngaahi kaveinga kehekehe pe kae felave’i tonu mo e ngaahi kaveinga na’e kaunga tonu ki he mo’ui faka’aho ‘a e kakai ‘o e fonua.

Na’e a’u ki ha taimi ne hoko atu ai e polokalama ki hono talanoa’i ‘o e fu’u lahi ‘o e ngaahi tukuhau ‘oku hilifaki ki he kakai ‘o e fonua ‘o fakafou atu ‘i hono fakatau ‘o e ngaahi koloa humai mei tu’apule’anga.  ‘Ikai ko ia pe, ka ne toe fakamahino foki ki he kakai, ko e lahi taha ‘o e pa’anga tukuhau, ‘oku tanaki ia mei he kakai ‘o e fonua.  Ka ‘i he taimi tatau, ko e kau fakafofonga ‘o e kakai ne nau tokosi’i taha ‘i he Fale Alea. Ko e Fale foki ‘oku nau tu’utu’uni ki he Lao ‘o kau ai ‘a e ngaahi lao ki he tukuhau ko ia ‘oku hilifaki ki he kakai. 

‘I he ‘aho ko ia, ko e Hou’eiki Kapineti, (Palemia, Houe’iki Minisita mo e Ongo Kovana ‘o Ha’apai mo Vava’u) ne fili kotoa kinautolu ‘e he ‘Ene ‘Afio pea ne nau Minisita pe ‘o fakatatau ki he mokoi ‘o e finangalo ‘o e Tu’i.  Ko honau tokolahi ko e toko 12.  Ne nau to e hoko pe foki ko e kau memipa tu’uma’u ‘o e Fale Alea ‘o Tonga.  Pea tanaki atu ki ai mo e kau Fakafofonga ‘o e Hou’eiki Nopele ne kamata mai’aki e toko 7 pea toki hiki hake ‘o 9 kimui ni mai.  Pea na’e pehe pe mo e kau Fakafofonga ‘o e Kakai ko e toko 9.  Ne mahino mei he fa’unga ko ‘eni ‘a e ‘ikai ke potupotu tatau ‘a e vahevahe ‘o e mafai ‘i he Fale Alea he na’e lahi ange pe taimi ke kau ai e kau Nopele mo e Hou’eiki Minisita koe’uhi ko hono fili kinautolu ‘e he ‘Ene ‘Afio.  ‘A ia na’e mahino mei he fa’unga ko ‘eni ‘a e kehekehe ‘a e taliui he na’e taliui ‘a e kau minisita mo e kau fakafofonga nopele ki he Tu’i pea taliui pe ‘a e ki’i toko 9 ‘a e kakai ki he toenga ‘o e kakai ‘o e fonua. Ne ha sino mei he tukunga ‘o e ‘aho ko ia ha ngaahi palopalema kehekehe.  Ne tuku taha pe e tokanga ia ‘a e Hou’eiki Kapineti (Pule’anga) ki he ‘Ene ‘Afio koe’uhi ko ia na’ane fili kinautolu kae fakangalokuloku ‘enau tokanga ki he kakai. 

Na’e hu’u mei heni ‘a e ngaahi palopalema lahi pea ko e ngaahi matavaivai ia ‘o e fa’unga Pule’anga na’e kamata ke talanoa’i ‘e he kakai na’a nau kau ki he polokalama Matalafo Laukai.

Kaekehe, tupu mei he ta’efiemalie ‘a e Kapineti ki he ngaahi fakamatala mo e talanga na’e tuku mai mei he polokalama, na’e iku ke nau tu’utu’uni ai ke ta’ofi mo fakangata e polokalama ni ‘i Tisema 1984.  Pea ‘i he fuofua fakataha pe ko ia ‘a e Kapineti ‘i he 1985 ‘aho 22 Sanuali na’a nau tu’utu’uni ai ke kapusi ‘a ‘Akilisi mei he’ene ngaue ko e ‘Ofisa Ako Ma’olunga ‘i he Va’a Palani ‘a e Potungaue Ako ‘a e Pule’anga Tonga.

Neongo na’e toki hopo’i ‘a hono kapusi ta’efakalao ‘o ‘Akilisi ‘i he 1989 ‘o tu’utu’uni e Fakamaau’anga Lahi ne ta’efakalao hono kapusi ‘o ‘Akilisi ka ne ‘osi ikuna’i ‘e ia e fili Fale Alea ‘o hoko ko e fakafofonga Falealea fika tolu ki he Fale Alea ‘o Tonga ‘i he 1987.

Na’e hoko ‘a hono fakangata ‘e he Pule’anga e polokalama Matalafo Laukai ke ne fanau’i ai ‘a e Nusipepa, “Ko e Kele’a” ‘i he 1986.  Na’e ‘uhinga ‘a hono fakahingoa ko e Kele’a he ko e me’angaue ia na’e ngaue’aki ki hono uingaki ha fono pe ko ha fakataha’anga ke talanoa mo tokateu ki ha fakatamaki pe ko ha ngaahi me’a ‘e hoko mai. Na’e taumu’a ‘a e nusipepa ko ‘eni ke hoko atu ‘a e ngaue na’e ‘osi kamata’i ‘e he polokalama letio Matalafo Laukai, ‘a ia ko hono tukuange ki he kakai ‘o e fonua ha ngaahi fakamatala fakamaama ke ‘ilo ‘e he kakai ki he anga ‘a hono tufotufa ‘enau pa’anga tukuhau mo ‘enau koloa. Taimi ‘eni ne lahi ai e ngaue hala’aki ‘e he ni’ihi ‘o e kakai ma’olunga ‘i he pule’anga honau mafai pea mo e pa’anga ‘a e pule’anga.  Pea na’e manakoa ‘e he kakai ke nau lau e ngaahi fakamatala pehe ni ‘i he Kele’a.  Na’e ‘alu fakataha pe heni mo e molia atu ‘a e falala ‘a e kakai ki he ngaahi tu’unga ma’olunga ‘i he ngaahi pule’anga ‘o e ‘aho ko ia tupu mei hono faka’ilo kiate kinautolu ‘e he Kele’a ‘a e ngaahi ngaue hala na’e fakahoko ‘e he ni’ihi ko ‘eni ‘o e kakai ma’u mafai.  Na’e mahino heni ‘a e malohi ‘o e mafai mo e ivi ‘o e mitia pe ma’u’anga ongoongo pea na’e kamata ke hoha’a ‘a kinautolu ‘i he mafai ki he ngaue ‘a e nusipepa Kele’a.

Koe’uhi ko e natula ‘o e ngaahi ongoongo mo e fakamatala ‘i he nusipepa Kele’a, na’e lahi ai ‘a hono ngaahi fakafe’atungia ‘i hono faka’ilo faka-Fakamaau’anga fakataha mo ‘Akilisi Pohiva. Na’e kau ‘a hono toutou faka’ilo faka-Fakamaau’anga ke hoko ia ke fakamasiva’i mo fakalotosi’i ‘a e pule mo e kau ngaue ‘a e Kele’a ke ‘oua na’a nau toe lava ke hoko atu ‘enau ngaue.  ‘I he ‘aho ni ‘oku fakafuofua ‘a e mole ‘a e Nusipepa ni ‘i he ngaahi mo’ua faka-Fakamaau’anga fakalao kehekehe fakataha pea mo ‘Akilisi Pohiva ke ofi pe a’u ki he nima kilu.

‘I he vaha’a ta’u 2004 ki he 2010, na’e fepaki ‘a e Nusipepa mo e faingata’a lahi ‘i he ngaahi hopo kehekehe ‘o iku ki hono puke (receivership) ‘a e pepa ‘e he kautaha fakatauhi tohi ‘a ‘Aisake Tu’iono ‘o fakalele ke totongi ‘aki hono mo’ua faka-Fakamaau’anga. Na’e ‘ikai tuku heni ‘a e feinga ‘a e Nusipepa ‘o hopo’i pe ‘o ma’u ‘enau tau’ataina pea toe fakafoki mai ‘a e Nusipepa kia ‘Akilisi mo hono famili.

Koe’uhi ko e akenga fo’ou ‘o e ‘initaneti kuo hu mai ke ne kapui ‘a e ma’u’anga fakamatala ‘o  tatau pe ‘i Tonga ni mo mamani foki, na’e fakakaukau ai ‘a e famili Pohiva ke nga’unu ki ha founga ‘e kei lava ke kei hokohoko atu pe ‘a hono tufaki atu ‘o e ngaahi ongoongo mo e fakamatala mo’oni mo pau fekau’aki mo hono vahevahe ‘o ‘etau pa’anga tukuhau ‘e he Pule’anga. ‘Oku fiefia ai ‘a e Famili Pohiva mo e Famili Kele’a ‘i he a’usia ha ‘epoki fo’ou ko hono fokotu’u ‘o e letio Tonga mo Nu’usila FM 91.5, ‘a ia ‘oku ‘iloa ko e Le’o ‘o e Kele’a pe ko e Kele’a Voice. ‘Oku toe lava pe foki ‘o ma’u ‘a e ui ‘a e Letio ni ‘i he ngaluope ‘o ngaue’aki e Live Stream ‘i he ‘Initaneti.

‘I he ‘aho ni ko e makamaile matu’aki mahu’inga ‘eni ‘i he malava ke hiki hake ‘a e ngaue ‘a e Kele’a ki he tu’unga ‘o e Letio FM pea mo e Live Steam. ‘Oku fai ‘a e fakafeta’i lahi ki he ‘Otua Mafimafi ‘i he ‘Ene fakaola ‘o e ngaue ni pea tauange ‘e hoko ‘a e ngaahi fakahoko fatongia ‘a e Kele’a ke tokoni ki he kakai ‘o e fonua. Ke tau ma’u ha ngaahi fakamatala mo’oni mo falala’anga ki he ngaahi kaveinga lalahi mo mahu’inga. Pea ke tokoni ki he’etau faitu’utu’uni ki ha kakai lelei ke nau tataki ‘a e fonua – kakai ‘oku faitotonu, ‘ofa pea mo taliui kakato ki he kakai totongi tukuhau ‘o e fonua.

 

Views 469