TOTONU TO'O KONGA E VAHE KAU TAKI?

Posted: 30-Apr-2020 03:11 PM

Politics

Fakataha Tokoni, Kapineti mo Fale Alea

'Oku 'ikai puli 'i he tokolahi 'a e faingata'a faka'ekonōmika 'oku lolotonga hoko 'i he fonuaʹ. Pea kuo tu'u lō ua 'a e faingata'a - ko e ha'aha'a tamaki 'o e fokoutua Covid-19, pea mo e matangi mālohi ko Hāloti.

Koe'uhi ko e fokoutua Covid-19, kuo mole ai 'a e ma'u'anga pa'anga angamaheni 'o e tokolahi. 'Oku kau ki heni 'a e kakai 'oku nau fe'ave'aki 'o e kau pāsese. Koe'uhi ko e fakataputapui na'e fakahoko ki he fonuaʹ, na'e ta'ofi ai 'enau ngaahi ma'u'anga mo'ui.  Kuo 'osi fakahā 'e he kau faka'uli pasi, vaka uta pāsese pea mo ha ni'ihi kehe 'a 'enau ongo'i lahi e faingata'a faka'ekonōmika 'oku nau tofanga ai.

 

Na'e a'u ki ha tu'unga na'e ki'i faka'atā mai 'enau ngaahi pisinisi, ka na'e faka'atā fakataha pea mo e ngaahi fakangatangata. Ne fiema'u ki he 'enau kau kasitomaʹ ke tauhi 'a e vā mama'o 'o e mita 'e 1 ki he 2. Pea 'i he 'enau tulituli ke fakahoko totonu 'a e ngaahi tu'utu'uni ko 'eni, ne pau ai ki he ngaahi pasi 'e ni'ihi ke fakaheka 'a e kau pāsese pē 'e 8. Na'e 'i ai e vaka uta pāsese ne pau pē ke fakangatangata ki he kau pāsese 'e toko 20. 'Oku hoko 'eni ia ko e mole lahi 'aupito ki he ngaahi pisinisi ko 'eni.

 

 

'Oku 'i ai foki moe tokolahi 'oku uesia 'enau ma'u'anga mo'uiʹ koe'uhi ko hono ta'ofi 'o e fefononga'aki 'i he houa efiafi po'uli meiʹ he 8pm ki he 6am pongipongi. Kuo a'u 'o fakahā 'e he ngaahi mātu'a tauhi fānau 'oku 'ikai toe lava 'o 'ave 'enau fānauʹ ki he akoʹ koe'uhi 'oku 'ikai ha toe totongi pasi ia. Ko 'enau ngaahi ma'u'anga mo'uiʹ kuo uesia koe'uhi ko e ngaahi fakataputapui ko 'eni 'o e fokoutua Covid-19. Pea 'i he fekuki 'a e kakai tokolahi pea moe faingata'a faka'ekonōmika, 'oku feme'a'aki holo pē 'a e kau taki 'o e fonuaʹ 'i he fiemālie.

 

Tā sīpinga lelei kau taki 'o e ngaahi fonua kehe

Kuo tuku mai 'i he ngaahi ongoongoʹ 'a e kavahia e ngaahi fonua lahi 'i he palopalema faka'ekonōmika natula tatau. Kuo laka hake he pa'anga Nu'u Sila 'e $23 piliona kuo tuku atu 'e Nu'u Sila ki hono tau'i e ha'aha'a tamaki 'o e fokoutua Covid-19. 'Oku 'i ai moe pa'anga Nu'u Sila ai 'e $9 miliona ko e tokoni ki he kau ngāue. Ka ko e taha e ngaahi ongoongo fakamāfana, 'a e ho'ata mai mei he kau takiʹ ha tā sīpinga lelei.

 

Kuo to'o ai 'e he Palēmia 'o Nu'u Sila, Jacinda Ardern ha peseti 'e 20 'o hono tu'unga vāhengaʹ 'i he māhina 'e 6. 'Oku kaungā kau heni 'a e Palēmia, Tokoni Palēmia, kau Minisitā pea moe kau Taki Ngāue 'o Nu'u Sila.

 

Palēmia 'o Nu'u Sila, Jacinda Ardern

 

Ne fakahā 'e he Palēmia 'o Nu'u Sila, ko e konga 'eni 'a 'enau tu'u fakataha pea mo e kakai kuo si'i uesia faka'ekonōmika 'e he vailasi kolonaʹ. Pea 'oku 'ikai ko Nu'u Sila pē ka kuo 'i ai foki moe kau taki 'o e ngaahi fonua kehe 'oku nau fakahoko 'a e laka natula tatau.

 

Kuo loto e Palēmia 'o 'Initia, Narendra Modi pea mo ha kau fakafofonga Fale Alea ke to'o 'a e 30% mei honau tu'unga vāhengaʹ 'i he ta'u kakato. Kuo fakahoko foki 'e he Palesiteni 'o Malauī, Peter Mutharika pea mo 'ene kau minisitā ke to'o 'a e 10% 'o 'enau tu'unga vāhengaʹ 'i ha māhina 'e 3. Kuo fakahā 'e he Kōvana 'o Minnesota pea moe kotoa 'ene Kapinetiʹ 'e to'o 'a e 10% mei honau tu'unga vāhenga.

 

'Oku 'ikai ko e kau taki fakapolitikaleʹ pē 'oku nau fakahoko e ngaahi kalusefai ko 'eni. Kuo a'u 'o fakahoko 'e he kau taki 'o e ngaahi pisinisi lalahi 'i māmani 'a e ngaahi feilaulau tatau. Ko Bob Iger ko e sea 'o e kautaha 'iloa ko e Disney kuoʹ ne tukuange kotoa 'ene vahe ki he ta'uʹ ni. Ko e CEO 'o e kautahaʹ ni ko Bob Chapek, kuoʹ ne to'o 'a e 50% 'o 'ene vahe. Ka ko e fehu'i 'oku ha'u ki he fakakaukau:

 

'Oku fēfē nai 'a Tonga?

 

'Oku meimei 'i ai koaa ha me'ime'i ongo'i pehē 'a hotau kau takiʹ ki he kakai 'o e fonua?

 

Patiseti 2019/2020

Fakatatau ki he patiseti, na'e vahe'i 'a e ngaahi pa'anga ko 'eni ki he ngaahi feitu'uʹ ni:

 

'Ofisi Palasi

$4,736,900

Fale Alea

$10,825,000

'Ofisi Palēmia

$3,969,700

 

'E finangalo nai 'a 'Ene 'Afioʹ pea laumālie 'a e Palēmiaʹ pea mo e Sea 'o e Fale Aleaʹ ke to'o ha konga 'o honau vahe ke tokoni ki he kakai 'oku faingata'a'ia?

 

'Oku 'ikai ko ha fo'ui 'o ha taha 'a e hoko mai e vailasi fakatu'utāmaki ko 'eni 'o uesia kotoa ai 'a māmani. 'Oku 'ikai ko ha fo'ui ia 'o 'Ene 'Afioʹ pea mo e Fakataha Tokoni. 'Oku 'ikai ko ha fo'ui 'o e Palēmiaʹ pea mo e Kapineti. 'Oku 'ikai ko ha fo'ui 'o e Sea 'o e Fale Aleaʹ pea mo e toenga 'o e kau Fakafofonga. Ka ko e fehu'i:

 

'E lava nai 'e he Fakataha Tokoni, Kapineti pea mo e Fale Aleaʹ 'o vavae hifo ha ki'i momo ke 'inasi ai e kakai masiva 'oku fekuki moe faingata'a?

 

Ko hono mo'oniʹ 'oku 'ikai ko ha toe me'a 'eni ia ke toe fakahoha'asi atu kinautolu, pe fakakouna ki ai. Ko e kau taki 'oku mo'ui honau konisēnisiʹ, tenau ngāue pē 'iate kinautolu ke fai ha tokoni.

 

'Oku mo'oni pe 'a e ngaahi tokoni mai mei muli ki Tongaʹ ni. Pea 'oku mo'oni 'oku 'i ai e ngaahi pa'anga kuo vahe'i 'e he pule'angaʹ ke tokoni ki he palopalemaʹ. Ka kuo totofu nai ai 'a e si'i kakai masiva 'oku faingata'a'ia? 'I he 'osi ange 'o e 'ahoʹ, 'e ongo'i 'e he kakai 'a hono ofeina kinautolu 'o kapau 'e takimu'a honau kau takiʹ 'i he kalusefai.

 

Tā sīpinga 'a e 'Eiki Huhu'i

'E ala faka'uhinga ha ni'ihi 'o pehē ke 'oua e fa'ifa'itaki ki he ngaahi fonua muli, pea 'oku tau'atāina pē ha fa'ahinga taha ke fakaukau pehē. Ka 'oku taku ko Tonga ko e fonua lotu pea 'oku ohi mo hinoi'i hake 'i he maama 'o e lotu faka-Kalisitiane. 'Oku 'ikai mo ha toe tā sīpinga 'e mahulu hake 'i he hifo 'a e 'Eiki 'o e ngaahi 'Eiki, Tu'i 'o e ngaahi Tu'i 'o kalusefai 'a 'ene mo'uiʹ ma'a māmani kotoa.

 

Ko e pekia 'eni na'e toki 'osi pē hono fakamanatua 'e Tonga. Ko hono fakamanatu 'o e mo'ui kalusefai 'o mo'unga'i tangata ma'ongo'onga taha kuo mo'ui 'i he funga 'o e maama ko 'eni. Ka ko e hili atu 'a hono fakamanatua ko 'eni, 'oku te'eki ongoʹ na mai ha fa'ahinga ongoongo meiʹ he kau taki 'o e fonuaʹ, ke ho'ata mei ai ha fa'ahinga kalusefai.

 

'Oku mahino pē 'a e ngaahi tokoni fakakulupu kuo 'osi ongoʹ na 'a hono fakahoko. Kuo 'osi fakahoko e tokoni 'a e Paati Temokālati 'Otumotu Anga'ofa (PTOA) 'enau ngaahi tokoni fakavavevave koe'uhi ko e afaa ko Hēlota. 'Oku mahino 'aupito mo ha ngaahi tokoni 'e fakahoko 'e he ngaahi fungavaka 'o e lotu. Ka 'e 'i ai nai ha tokoni fakafo'ituitui e kau takiʹ 'oku fatu meiʹ he laumālie 'o e kalusefai?

 

Kuo kalusefai 'e he kakai tokolahi 'a 'enau tau'atāina koe'uhi ko e poupou ki hono tauhi 'o e fonuaʹ ke malu pea meiʹ he fokoutua Covid-19. Ka kuo hoko 'a e kalusefai ko 'eni ke uesia faka'ekonōmika ai kinautolu 'o a'u ki ha tu'unga 'oku fu'u faka'ofa. 'E ongo nai ki he kau taki 'o e fonua? 'E ongo nai ki he Fakataha Tokoni, Kapineti pea mo e Fale Alea?

 

'Oku tuku atu e falala ki he kau taki 'o e fonuaʹ tenau fakahoko 'a e ngāue totonu koe'uhi ko e si'i ngaahi mo'ui 'oku uesia fakapa'anga.