TŌ KEHEKEHE FAKALOTOFALE 'A E PTOA

Posted: 30-Apr-2020 05:55 PM

Politics

Hangē ko ia kuo mea'i 'e he tokolahi, na'e 'i ai ha ki'i makuku fakalotofale 'i he PTOA. Neongo na'a nau kei pouaki 'a e vīsone pe taha, ka na'e kehekehe 'a e founga na'e nau tui ke ngāue'aki. Ko e angamaheni, na'a nau falala ki he faka'uto'uta 'a e palēmia kuo tō tau, Hon Samuela 'Akilisi Pohiva koe'uhi ko ia pe na'e taki 'i he paati. Ka kuo mole atu meiʹ he mo'uiʹ 'a 'Akilisi, pea kuo kamata ke 'asi mai 'a e ngaahi kehekehe 'i he founga moe vaa'ihala ke muimui'i 'aki 'a e ngāue 'a 'Akilisi.

Na'e kau mai ki heni 'a 'enau kehekehe 'i he fakakaukau pe 'oku totonu kenau 'alu ki hono tāpuni fakalotofale 'o e Fale Alea. Na'e 'osi 'ave 'enau tohi tangi ke fakamahino 'a e 'ikai ke nau loto ki ai pea mo 'enau kole ke hoko atu 'a e Fale. Ko e tohi tangi 'eni 'e ua pea na'e 'osi lave 'a e nusipepaʹ ni ki ai kimu'a. Ko e tohi tangi 'a e:

 

1) Paati Temokālati 'Otumotu Anga'ofa (PTOA)

2) Kāinga 'o Ha'apai

 

Ko e ongo tohi tangi ke fakamahino 'a e fiema'u ke hoko atu 'a e Fale Alea. Ka na'e 'ikai tali 'enau kole ko 'eni pea na'e fai leva 'a e sio pe 'oku taau kenau 'alu ki he polokalama tāpuni fakalotofale 'o e Fale Alea.

 

Na'e tui 'a e tokolahiʹ (majority) he Poate Pule kenau 'alu pea iku ai ki he 'enau kehekehe. Na'e 'ikai kau ai 'a e toko tolu 'o e kau fakafofongaʹ ki he polokalama ko 'eni, 'a ia ko Siaosi Pohiva, Veivosa Taka pea mo Saia Piukala. 'I he taimi 'oku fotu mai ai 'a e kehekehe pehē ni, 'oku ne 'omai ai 'a e fo'i 'ata 'o e vaivai 'a e PTOA. Ko 'ene 'ikai pē kenau tu'u fakataha, pea 'oku me'a kimui ko hai 'oku mo'oni, ka kuo 'osi 'asi mai 'oku vaivai he 'oku 'ikai kenau tu'u fakataha. Ko honau mālohingaʹ 'oku fakafou ia 'i he 'enau tu'u fakataha pea ko e kaveinga foki ia na'e fai 'aki 'a e kemipeini 'i he 2017, ko e tu'u fakataha ke tau ikuna.

 

Na'e fehu'ia 'e ha ngaahi ongoongo 'a e 'ikai ke 'asi 'a e fakafofonga 'o Tongatapu 1, Siaosi Pohiva 'i he tāpuni fakalotofale 'o e Fale Alea. Na'e tuku mai ai 'e Siaosi Pohiva ki he mītia fakasōsialeʹ 'a e 'uhinga na'e 'ikai tene 'i ai koe'uhi ko 'ene muimui ia he takifononga 'a 'ene tangata'eiki kuo mama'o atu, 'Akilisi Pohiva. Ko e konga foki ia 'a 'ene kemipeini na'e fai ki Fale Alea 'i he 2019, ke hoko atu e ngāue 'a 'ene tangata'eikiʹ.

 

Na'e 'ikai fuoloa mei ai kuo kamata ke fehu'ia 'e ha ni'ihi mei Ha'apai 'a e 'uhinga na'e 'alu ai 'enau fakafofonga ko Mo'ale Finau kae 'ikai kene mālōlō fakataha mo 'enau fakafofonga ko Veivosa Taka. Na'e tuku mai ai 'e Mo'ale Finau 'a e 'uhinga tatau tofu pē moia na'e 'omi 'e Siaosi Pohiva, ko e muimui ki he tataki 'a 'Akilisi Pohiva.

 

Description: C:\Users\OEM\Documents\AAAA\micowave\2020\Week 13\Tohi tangi ke oua tapuni Fale Alea\20200325_150819.jpg

Veivosa Taka mo Mo'ale Finau 'i hono fakahū e tohi tangi 'a Ha'apai

 

 

Ki he vakai 'a e tokolahi, kuo hoko 'a e kehekehe heni 'i he kau fakafofonga 'a e PTOA. Pea neongo 'enau tulituli kotoa ke muimui'i 'a e tataki 'a 'Akilisi Pohiva, ka na'e kehekehe 'a e founga na'a nau tui 'oku totonu ke fakahoko 'aki 'a e muiaki. Pea ko e me'a pe foki 'oku malava ke hoko, kenau kehekehe 'i he fakakaukau. 'Oku 'ikai 'amanekina ia kenau fakakaukau tatau ma'u pē. Ka 'oku 'amanekina kenau tu'u fakataha ma'u pē. Pea 'i he mole 'a e tu'u fakataha, 'oku 'asi mai 'a e vaivai.

 

Kaekehe, na'e 'alu ke toe mahino ange 'a 'enau kehekehe, 'i he mama mai kitu'a ha tohi. Ko ha tohi 'eni 'a e fakafofonga 'o Tongatapu 4, Mateni Tapueluelu. Ko e hā nai 'a e tohiʹ ni?

 

Puipuitu'a 'o e tohi

Na'e lahi 'a e ngaahi ngāue 'a e PTOA na'e 'ikai ke kau mai ki ai 'a Mateni. Na'e lahi moe ngaahi fakataha 'a e Poate Pule 'a e PTOA na'aʹ ne poaki ai. Na'e a'u ki ha fakataha 'e taha 'a e PTOA pea moe kau poupou na'e fehu'ia ai meiʹ he taha 'o e kau poupouʹ 'a e 'uhinga 'oku hokohoko ai 'a e mama'o 'a Mateni pea meiʹ he fakataha mahu'inga ko 'eni. 'Oku 'ikai sola ki he tokolahi 'a e talēniti 'o e fakafofonga fika 4 'a Tongatapu, 'i he'ene ngaahi fakamalanga moe lea 'oku fakahoko lelei'i. Pea 'oku 'ilonga 'aupito 'a e taimi 'oku hokohoko ai 'a 'ene puli.

 

Fakatatau ki ha fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni, na'e kole 'e Mateni hano ki'i faingamālie ke 'atā ai koe'uhi na'e 'i ai e ngaahi ngāue 'a e PTOA kene fakakaukau lahi mo lotu ki ai. Ka 'i he puli ko 'eni 'a e fakafofonga, na'e fehu'ia 'e he ni'ihi 'a e 'uhingaʹ pea muimui mai ai moe ngaahi hu'uhu'u kehekehe. Na'e faitohi ai 'a e Poate Puleʹ ki a Mateni ke tuku mai ha'ane tali ki he tu'unga 'okuʹ ne 'i ai, pe 'oku nau kei tu'u fakataha, pe kuoʹ ne mavahe.

 

Na'e 'omi ai ha tali tohi 'a Mateni 'o fakatu'asila ki he Sea, Semisi Sika. Ko e tohiʹ ni na'e hā ai 'a hono tukuaki'i 'e Mateni 'a Siaosi Pohiva pea mo ha ni'ihi kehe. Ko hono tukuaki'i 'eni ki he mole 'a e pule'angaʹ 'i he faka'uhinga na'e 'ikai mei mole ka ko e fale'i hala na'e fakahoko 'e Siaosi pea mo ha ni'ihi kehe ki a 'Akilisi. Fakatatau ki he tohi 'a Mateni, na'e 'osi 'i ai e faka'amu 'a 'Akilisi kene fakafisi pea na'aʹ ne fekumi ai ki ha fale'i fakalao ki ha founga ke fakahoko ai 'a e fakafisi ko 'eni.

 

Ko e fakafisiʹ ni ko ha mālōlō fakahau pea meiʹ he lakanga palēmiaʹ koe'uhi ko e ngaahi tengetange na'e fe'ao pea mo e palēmiaʹ. Ko ha fakafisi 'eni 'o kei hoko ko e fakafofonga Fale Alea kae tuku mai 'a e fatongiaʹ ke hoko atu 'e ha taha pea na'e fai ai e sio ki a Semisi Sika. Na'e tukuaki'i 'e Mateni 'o pehē na'e fale'i hala 'e Siaosi pea mo ha ni'ihi kehe 'a 'Akilisi kene palēmia 'o a'u ki he 'ene pekia. Pea fakatatau ki he tohi 'a Mateni, na'e hoko 'a e fale'i hala ko 'eni ke mole ai 'a e pule'anga. Pea ko e loloto 'o e tukuaki'iʹ ni, ko hono tukuaki'i 'oku 'oho holo 'a Siaosi ko'euhi ko 'ene fiema'u mafai.

 

Mama 'a e tohi kitu'a

Na'e mama mai kitu'a 'a e tohi 'a Mateni ki he fa'ahi fakaanga 'o e PTOA. Na'e hanga ai 'e he fa'ahi fakaangaʹ 'o ngāue'aki 'a e tohiʹ ni 'i he mītia fakasōsialeʹ ki hono tāpalasia fakataha 'a Siaosi mo Mateni pea mo hona ongo fāmili. Na'e fifili ai ha kau poupou 'o e PTOA ki he 'uhinga mo e taumu'a kuo hanga ai 'e Mateni 'o tuku mai 'a e tohiʹ ni kitu'a. Ne tali tohi hake 'e Siaosi ki he mītia fakasōsialeʹ 'o ne fakahā 'a 'ene falala ki he maama 'oku ma'u 'e he kakaiʹ kenau faitu'utu'uni 'iate kinautolu ki he me'a 'oku nau tui ki ai 'oku mo'oni. Pea na'aʹ ne toe pehē ko ha'ane tali ki he ngaahi tukuaki'iʹ ni 'e 'ave pe ki he Sea 'o e PTOA koe'uhi ko e tohi 'a Mateniʹ na'e fakahoko ki he Seaʹ, neongo 'a 'ene mama mai kitu'a. Ne mapuna hake heni ha longolongoa'a meiʹ he kulupu 'e 3:

 

1) Kau poupou 'o Mateni

2) Kau poupou 'o Siaosi

3) Fa'ahi fakaanga 'o e PTOA

 

Na'e 'asi hake 'a e kau poupou 'o Mateni 'o lau ki a Siaosi 'o makatu'unga 'i he tohi 'a Mateni na'e mama kitu'a. Na'e 'asi hake 'a e kau poupou 'o Siaosi 'o lau ki a Mateni 'i he makatu'unga tatau. Ka ko e me'a na'e mālie, ko e 'asi hake mo e fa'ahi fakaanga 'o e PTOA 'o tapale loua 'a Mateni mo Siaosi. Pea kuo nau manukia ai 'a e PTOA 'aki 'a e fehu'i - kapau 'oku nau kē pe 'i he 'ikai kenau pule'anga, huanoa kapau tenau toe pule'anga?

 

 

Na'e 'alu ki he fakalalahi 'a e longoa'a ko 'eni pea fiema'u ai 'e ha kau poupou ke tuku kitu'a 'a Mateni pea meiʹ he PTOA. 'I he taimi tatau, na'e 'i ai ha kau poupou na'a nau tui 'oku totonu kene kei kau pe. Na'e a'u mai ki hono fakataha'i 'e he Poate Pule 'a e ngaahi me'aʹ ni.

 

Fakataha'i e kaha'u 'o Mateni 'i he PTOA

Na'e fakahoko ha ngaahi fakataha 'a e Poate Puleʹ pea 'ohake ai 'a e ngaahi tukuaki'i kotoa. Na'e 'omai ki ai moe tali 'a Siaosi pea nau sio ki ai. 'I he 'osi ange 'o e ngaahi fakatahaʹ ni, na'e aofangatuku 'a e Poate Puleʹ ko e lelei taha ki he fakalūkufua 'o e ngāue 'a e paati ko ha kole fakamolemole, fetukulolo'aki pea nau ngāue fakataha ki he hoko atu.

 

Na'e 'omi e tu'utu'uni ko 'eni 'a e Poate Pule 'o tali lelei'i 'e he ni'ihi pea nau fiefia 'i he aofangatuku ko 'eni. Ka 'i he taimi tatau, na'e 'i ai ha ni'ihi na'a nau ta'efiemālie. Ko e natula pē foki ia 'o ha faitu'utu'uni, 'e 'ikai tali lelei'i 'e he tokotaha kotoa ka kuo 'osi fakahoko e tu'utu'uni pea 'oku 'omai fakataha moe kole ki he kau poupou kenau fakamolemole 'o 'oange 'enau falala moe poupou he ko e lelei taha 'eni kuo sio ki ai 'a e Poate Pule.

 

Ko e tu'utu'uni ko 'eni na'e kau ai 'a e fiema'u ki a Mateni kene fakahoko ha kole fakamolemole 'i he lētiō. Pea ko e kole fakamolemole 'eni na'aʹ na kau fakataha mai mo Siaosi ki hono fakahaa'i 'a e kole fakamolemole ki he tokotaha kotoa kuo uesia 'i he hoko 'a e palopalemaʹ ni.

 

'I hono fakahoko mai 'a e kole fakamolemoleʹ ni, na'e 'i ai ha fiefia lahi na'e hā meiʹ he ni'ihi 'o e kau poupou 'a e PTOA. Ko ha fiefia 'eni 'i he 'enau vakai mai kuo matafi 'a e loa, kuo pelulā 'o fetukulolo'aki mo kole fakamolemole 'i he loto mofesifesi. Pea 'i he 'enau vakai, ko e hala fononga 'eni ki he hoko atu pea na'a nau poupou lahi ki ai.

 

'I he taimi tatau, na'e kei 'i ai mo ha ni'ihi na'e 'ikai tenau tui na'e fakamātoato pea mo'oni 'a e kole fakamolemole na'e fakahoko 'e Mateni. Na'e 'ikai tenau ongo'i 'oku hā mai ha fakatomala pea kuo nau kei tukuaki'i ai 'a Mateni. 'I ha faka'eke'eke 'a e kau fakaongoongo e lētiō 'a e Kele'a, na'e fakahā ai 'e Mateni 'a e mo'oni 'o e kole fakamolemole na'e fakahoko. Na'e 'ikai hiki 'i ha la'ipepa ka na'e 'alu hake kotoa pea meiʹ he loto. Pea ko e kole fakamolemole ko 'eni ki he tokotaha kotoa na'e uesia 'i he me'a kuo hoko.

 

Tu'u ki he kaha'u

Kuo lava atu 'a e ngaahi longoa'a fakalotofale ko 'eni 'i he PTOA. Kuo a'u ki he fetukulolo'aki pea moe kole fakamolemole. Kuo fiefia ha kau poupou kae kei ta'efiemālie ha kau poupou. Pea 'oku fiema'u leva ha taimi ke faito'o ai 'a e ngaahi loto na'e kafo pea 'oku kei kafo.

 

Ka 'i he lolotonga 'o e vaha'ataimi 'o e faito'o e ngaahi loto kuo kafo, 'oku taau ke fai hono 'analaiso 'a e palopalema na'e hoko koe'uhi ke fakapapau'i 'e 'ikai ke toe hoko 'i he kaha'u. 'Oku tuku atu ai 'i he nusipepaʹ ni (vakai ki he peesi 11) ha sio 'a e Mata Lafo Lau Kai ki he kaveinga ni. Vakai ki ai ki ha fakamatala lahi ange 'i he kaveingaʹ ni.

Views 83

Courts
Tu’utu’uni ‘Eiki Fakamaau Lahí ko hono toloi faka’osi pē eni…

Kuo fakaha he Fakamaau’anga Lahi ‘ae toloi koia ‘ae hopo ‘a…

Politics
KELE'A VOICE NEWS 020620

1. Bid e kautaha 'e 9 ki he ngaue tanu hala e pule'anga, tohi tangi e…

Politics
Kele'a Voice News 29/05/20

1. Fehu'ia pe koe ha kuo fepakipaki pehe ai e fakamatala Patiseti moe 'Esitimeti…

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…