TAU AKO MEI HE KUOHILI KE ‘OUA TE TAU TOE HUMU HA FEHALAAKI TATAU

Posted: 05-May-2020 11:52 AM

Politics

KO E ‘ALUNGA MOE ‘UHINGA NA’E MATE AI ‘AE KAUTAHA VAKAPUNA ROYAL TONGAN

Kuo hoko ‘ae ongoongo koia kihe teu fokotu’u ha kautaha fakapuna ‘ae pule’anga Tongaa kene vaetu’ua ‘ae poupou ‘ae kakai Tongaa ‘o tatau pe Tonga pea kau atu kiai mo muli ni foki. Koe ni’ihi ‘oku nau pehe na’e tonu kihe pule’anga Tongaa ke nau poupou’i ‘ae ngaahi pisinisi ‘ihe sekitoa taautahaa ‘o hangee koe kautaha vakapuna ‘ae Palu Aviation ‘aia ‘oku ‘iloa koe Real Tonga. Kae pehe ‘ehe ni’ihi ‘oku lelei pe ke fakalele ‘ehe pule’angaa ke ma’ama’a ‘ae tikite puna vakapunaa pea ‘e tokoni ia kihe kakai ‘oe fonuaa fakalukufua.

Neongo ‘oku ‘iai ‘ae mo’oni ‘ae ongo tafa’akii fakatoloua, ka ‘oku mahu’inga ke tau ‘uluaki siofi ‘ae kuohili, pea ‘analaiso pe koe ha hono ‘uhinga na’e mate ai ‘ae kautaha vakapuna ‘ae Pule’anga Tongaa ‘aia na’e ‘iloa koe Royal Tongan Airlines pea toe ‘analaiso pea moe kautaha ‘ae Palu Aviation pe koe nai ‘ae ‘uhinga ‘oku mamafa ai hono totongi ‘o hangee koia ‘oku fakalea ‘ehe ni’ihi.
Puipuitu’a ‘oe vakapuna Royal Tongan Airlines: Ka koe kii hisitolia nounou ‘eni ‘oe kautaha vakapuna koia ‘ae pule’angaa ‘aia na’e ‘iloa koe Royal Tongan Airlines ki hono ‘alungaa pea moe ‘uhinga totonu na’e mate ai ‘ae kautaha ‘ae Royal Tongan Airlines, ke ‘oua te tau toe fou atu ‘iha fehalaaki tatau.
Na‘e fuofua fokotu‘u ‘a e kautaha vakapuna Friendly Island Airways ‘i he ta‘u 1985, ko e finangalo ‘a e la‘ā kuo unga fonua ko Tāufa‘āhau Tupou IV ke fokotu‘u ha kautaha vakapuna fakalotofonua ke tokoni mo e fefolau‘aki ‘a e kakai ‘i he ‘Otu Tonga´.

Hili ha ngaahi ta‘u hono tālanga‘i ‘o e fakakaukau ko‘eni´ na‘e fakahoko ‘e he kautaha vakapuna All Nippon Airways ‘o Siapani he ta‘u 1983 ha sivi ke ‘analaiso ‘a e pa‘anga ‘e fiema‘u ke fokotu‘u mo fakalele ha ngaahi fepuna‘aki faka-kōmesiale ‘i he vaha‘a ‘o e ‘Otu Tonga´.

Na‘e fua fakatau mai ha vakapuna ‘e ua ko e kalasi CASA 212 pea mo e Britten-Norman Islander ‘o kamata ha ngaahi fepuna‘aki mei Tongatapu ki Ha‘apai, Vava‘u, Niuatoputapu, Niuafo‘ou mo ‘Eua.

Ta‘u ‘e taha mei ai´ na‘e kamata ha ngaahi fepuna‘aki fakavaha‘apule‘anga ki ‘Apia, Ha‘amoa Hihifo pea mo Pango Pango ‘i Ha‘amoa ‘Amelika ‘aki e vakapuna kalasi CASA 212. ‘I he ta‘u 1989 na‘e kumi mai ha ongo vakapuna fo‘ou ne tuha mo e fiema‘u ‘a e māketi fakalotofonua, ‘a ia ko e De Havilland Twin Otter ‘e ua.

‘I he ta‘u 1991 na‘e liliu ‘a e hingoa ‘o e Friendly Island Airways ki he Royal Tongan Airlines. ‘I he ta‘u tatau pē ne fakamo‘oni ‘a e Pule‘anga Tonga mo e Pule‘anga ‘Aositelēlia ha aleapau ngāue ‘i he malumalu ‘o e Polokalama Fetokoni‘aki Fakalakalaka Fakavaha‘apule‘anga ‘o ‘Aositelēlia pe ko e Australian International Development Assistance Bureau (AIDAB) ke ‘omi ki ‘Aositelēlia ha ni‘ihi matakali Tonga ke nau ako pailate ke kamata fai fatongia ha kau pailate Tonga ‘i he Royal Tongan Airlines ke fetongi‘aki ‘a e kau pailate muli´.

Na‘e ma‘u faingamālie heni ‘a e toko tolu mei Tonga´ ko Sione Tokotaha mei Ha‘ateiho, Luseane Fetuani mei Ma‘ufanga pea mo Soane Kolo mei Koulo, Ha‘apai, ‘o nau ako ta‘u ‘e 2 ‘i he ‘apiako Gil Layt’s Flying School ‘i Pilisipeini, ‘Aositelēlia ke ma‘u ‘enau laiseni pailate faka-kōmesiale´. ‘I he lava lelei koia ‘enau ako´ ne hoko ‘a Luseane ko e fuofua fefine Tonga ke pailate.
‘I he ta‘u 1991 ai pē na‘e kamata ‘a e ngaahi fepuna‘aki fakavaha‘apule‘anga ki ‘Aokilani, Nu‘u Sila ‘aki ha vakapuna lisi kalasi Boeing 737-200. ‘I he ta‘u 1994 na‘e kamata fengāue‘aki ‘a e kautaha vakapuna Royal Tongan Airlines pea mo e kautaha ‘Ea Polīnisia (Polynesian Airlines) ‘o Ha‘amoa ‘o fakalahi atu ai ‘enau ngaahi fepuna‘aki ki Senē, ‘Aositelēlia; Los Angeles, ‘Amelika pea pehē ki Honolulu, Hauai‘i ‘aki e codeshare pe ko hono faka‘atā ke fakatau tikite ‘a e Royal Tongan Airlines ‘i he ngaahi fepuna‘aki fakavaha‘apule‘anga koia ‘a e ‘Ea Polīnisia´.

‘I he ta‘u 1995 na‘e fakalahi ‘enau ngaahi aleapau ‘codeshare’ ‘o kau ai ha ngaahi aleapau fengāue‘aki mo e ‘Ea Pasifiki pea mo ‘Ea Nu‘u Sila´. ‘I he funga ‘o e ngaahi aleapau ko‘eni´ ne iku hono lisi mai ha vakapuna seti kalasi Boeing 737-300 mei he ‘Ea Pasifiki´ pehē ki hono huufi ha ‘ōfisi ‘a e Royal Tongan Airlines ‘i Honolulu, Hauai‘i.

‘I he ta‘u 2002 na‘e fetongi ‘a e lisi ko‘eni´ ‘aki ha aleapeau fo‘ou mo e kautaha vakapuna fakafonua ‘o Brunei ko e Royal Brunei Airlines. Ko Brunei ko e ki‘i pule‘anga faka-Tu‘i ‘i he vaha‘a ‘o Maleisia mo ‘Initonēsia. Na‘e lisi mai ha vakapuna seti lahi kalasi Boeing 757 ‘o fai fatongia heni ‘a e kau kauvaka Tonga mo Brunei.

Ko e taumu‘a ‘o e vakapuna Boeing 757 ko‘eni´ ke toe kamata ha ngaahi fepuna‘aki fakavaha‘apule‘anga talu ‘ene tuku. Na‘e kau heni mo e faka‘amu ke ngāue‘aki ‘a e vakapuna ko‘eni´ ke fakalele ha ngaahi fepuna‘aki hangatonu ‘a e Royal Tongan Airlines mei Tonga‘eiki ki ‘Amelika Lahi. Ka na‘e fu‘u tokosi‘i ‘a e kau pasese ‘i he halanga folau mei Tongatapu ki Honolulu pea ‘ikai ma‘u ha tupu ‘a e kautaha´ ia.

Na‘e fakahā ‘e he Talēkita ‘o e Paati Temokalati mo e Totonu ‘a Tangata ‘a Tonga´ ko Lōpeti Senituli na‘e ‘ikai ke ‘ata ki tu‘a ‘a e founga ngāue ‘a e kautaha vaka´ pea ‘ikai ke ngata ai´ ka na‘e fa‘u ha tohi ‘a e ‘Eiki Palēmia ‘o Tonga he taimi koia´ ko Tama Pilinisi ‘Ulukālala Lavaka Ata ki he kau talēkita ‘o e poate ‘a e Royal Tonga´ ke nau fakafisi, ka na‘e ‘ikai ke ola ia.

Na‘e ‘omi ‘e he Royal Tongan Airlines ha kautaha ‘atita mei muli ko e KPMG ke fakahoko ha vakai mo siofi ‘a e anga e ngāue ‘a e kautaha Royal Tonga´ pea ‘i Nōvema ‘o e 2003 na‘e fakahā mai ‘i he lipooti ‘a e KPMG na‘e fe‘unga mo e pa‘anga ‘Amelika ‘e $5.5 miliona ‘a e fakamole he ‘uluaki māhina ‘e 9 ‘o e ngaahi fepuna‘aki fakavaha‘apule‘anga´ pea ‘ikai ke ngata ai´, ka na‘e fakafuofua ki he pēseti pē ‘e 34 ‘a e tokolahi ‘o e kau pasese ‘i ha fo‘ifolau ‘o ‘ikai ko e pēseti ‘e 65, ‘o hangē koia ne mu‘aki fakataumu‘a ki ai ‘a e poate ‘o e Royal Tonga´.
Na‘e taliteke‘i ‘e he Pule Lahi ‘o e Royal Tonga he taimi koia´ ko Logan Appu ‘a e lipooti mo e fale‘i ‘a e ‘atita tau‘atāina felāve‘i mo e fu‘u tokosi‘i fau ‘a e kau pasese´ ‘aki ‘ene tukupā ke kei tu‘ulāhoko ai pē ‘a e ngaahi fepuna‘aki fakavaha‘apule‘anga ‘o kamata ‘aki ‘a e vaka mei Tonga ki Honolulu ‘i Tīsema ‘o e 2003. Na‘e fakafehu‘ia ‘e he fakafofonga ‘a e kakai ko Feleti Sevele ‘a e lipooti´ ‘o ne fokotu‘u atu ki he Pule‘anga Tonga´ ‘e fiema‘u ha pa‘anga ‘Amelika ‘e $10 miliona kae malava ke hoko atu ‘a e fai fatongia ‘a e Royal Tonga´, lolotonga ia ko e patiseti fakakātoa ‘o e Pule‘anga Tonga he ta‘u koia´ ko e pa‘anga ‘Amelika pē ‘e $50 miliona.

‘Ikai pē ke holo ‘a e ngaahi fokotu‘utu‘u ‘a e Royal Tonga´ ‘o nau kamata fakahoko ‘a e ngaahi fepuna‘aki ki Lalotonga ‘o tupunga ai ha fe‘auhi fefeka mo e ‘Ea Nu‘u Sila´. ‘Oku pehē tokua ne holo ‘a e totongi ‘o e folau vakapuna mo e nofo hōtele pō ‘e 5 ‘i Lalotonga mei he tola Nu‘u Sila ‘e NZD$1299 ki he NZD$829 koe‘ūhi´ ko e hū mai ‘a e Royal Tongan Airlines ki he māketi ko‘eni´.
‘I ‘Epeleli ‘o e ta‘u 2004 na‘e tuku ‘aupito hono fakatau atu ‘e he Royal Tongan Airlines ‘a e ngaahi tikite folau fakavaha‘apule‘anga. ‘I he hili koia´ na‘e fekuki ‘a e kautaha´ ia mo e ngaahi faingata‘a fakapa‘anga´ pea toe uesia foki ‘a e ‘ave meili mo e ‘ave ‘uta koloa ki Tonga ‘i he ta‘ofi fakatu‘upakē ‘a e ngaahi fepuna‘aki fakavaha‘apule‘anga´.

‘I he ‘aho 18 ‘o Mē 2004, na‘e mate ‘aupito ‘a e kautaha vakapuna fakafonua ‘o Tonga´ ko e Royal Tongan Airlines pea mole moe ngaue ‘ae toko 100 tupu pea mate ai pē mo e fefolau‘aki vakapuna ‘i he ‘Otu Tonga´. Ko e ‘uhinga ‘o e mate ‘a e kautaha´ ko e maumau ne hoko ki he‘enau vakapuna fakalotofonua ko e Shorts 360 pea ‘ikai ‘iai ha pa‘anga fe‘unga ke totongi hano toe ngaahi. Neongo ‘a e ngaahi faka‘amu ‘a e kau ngāue ‘o e Royal Tonga ke lī mai ‘e he Pule‘anga Tonga ha maea ‘o tokoni, na‘e ‘ikai ke hoko ia.

‘Ihe ‘aho ni, kuo toe fakakaukau ‘ae pule’angaa ke nau toe ‘aliaki ‘o fokotu’u ha toe kautaha vakapuna fo’ou ‘ae pule’anga. ‘O fakatatau ki he tokolahi ‘oe kakai Tongaa ‘oku si’isi’i ‘aupito ha’aku tui ‘e malava ‘o mo’ui ha kautaha vakapuna ‘e ua, he kuopau ke 100% ‘a hono fakafonu e ngaahi seaa kae lava ke ma’u ha tupu. ‘Ihe’ene pehe ‘oku mahu’inga’ia ange ke hanga ‘ehe pule’angaa ‘o subsidise ae ngaahi costs ‘ae Kautaha Palu Aviation he kuo ‘osi lele ‘ihe ngaahi ta’u lahi, ‘osi ‘iai mo ‘enau vakapuna, ‘osi ‘iai mo ‘enau kau ngaue, koe toe pe ‘eni ke hu mai ‘ae pule’angaa ‘o tokoni ‘ihe tafa’aki ‘oe tax pea moe fuel kae lava ke holoki ‘ae totongi fare.

Views 182

Courts
Tu’utu’uni ‘Eiki Fakamaau Lahí ko hono toloi faka’osi pē eni…

Kuo fakaha he Fakamaau’anga Lahi ‘ae toloi koia ‘ae hopo ‘a…

Politics
KELE'A VOICE NEWS 020620

1. Bid e kautaha 'e 9 ki he ngaue tanu hala e pule'anga, tohi tangi e…

Politics
Kele'a Voice News 29/05/20

1. Fehu'ia pe koe ha kuo fepakipaki pehe ai e fakamatala Patiseti moe 'Esitimeti…

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…