$70 KI HE UTA MAKA, 'OKU 'IKAI KO E MA'AMA'A TAHA

Posted: 11-May-2020 11:55 AM

Politics

'I he fekau'aki pea moe tanu halaʹ, kuo toutou malanga'i 'e he pule'angaʹ ni 'a e ngaahi me'a tatau pea kuo tui 'a e tokolahi ki he ni'ihi 'o e ngaahi me'a pau ko ia. Kuo tui e tokolahi ki hono toutou malanga'i mai 'oku ma'ama'a taha 'a e uta maka $70 ki he taha 'a ia 'oku pehē 'e tokonaki 'e he toko tolu kuo fili 'e he pule'angaʹ. Tokua kuo ma'ama'a ange ia 'i hono fakatauhoa ki he mamafa e ngaahi totongi angamaheni 'o e uta makaʹ 'a ia 'oku lolotonga ngāue'aki 'e he ngaahi kautaha kehekehe.

Na'e 'i ai foki ha aleapau kuo tufaki holo 'i he mītia fakasōsialeʹ 'o fakahu'unga ko e alepau pea mo Saia Moeahau 'i he $70 ki he uta maka pea ko e uta maka kotoa 'e 3 kilu tupu 'a ia 'oku fe'unga mo e $27+ miliona. Kuo faka'ikai'i foki 'e he pule'angaʹ 'a e aleapau ko 'eni kae pehē ki he ni'ihi na'e hā ai 'enau fakamo'oni hingoaʹ. 'Oku toe 'oatu foki 'i he nusipepaʹ ni hono "Fehu'ia e faka'ikai'i 'o e aleapau $27 miliona 'a Saia Moehau" (vakai ki ai ki ha fakamatala lahi ange).

 

'I he taimi tatau kuo toutou malanga'i 'e he pule'angaʹ 'o pehē ko e tanu halaʹ 'a e fiema'u vivili mahu'inga mo vivili taha 'a e kakai. Kuo kamata māmālie ke 'ikai toe tui e tokolahi (pe kotoa) 'o e kakaiʹ ki he fo'i malanga ko ia. Kuo nau sio 'o 'ilo 'a e mo'oniʹ pea hangē ko e lau 'a e tohi, kuo fakatau'atāina'i kinautolu 'e he mo'oniʹ. Pea kapau tenau toe 'ilo 'a e mo'oni kakato fekau'aki pea moe $70 ki he uta makaʹ, 'e toe fakatau'atāina'i foki kinautolu pea mei ai. 'A ia ko e hā leva 'a e mo'oni?

 

Fo'i malanga mālie ki he $70

Ne 'osi kamata pē 'a e pule'angaʹ ni 'i hono toutou 'omi e fo'i talanoa tatau. Ko hono toutou fakahā 'eni 'e he pule'angaʹ 'oku pa'anga 'e teau tupu lahi ($190) ki he ua ngeau tupu ($220) 'a e totongi 'o e fo'i uta maka 'e taha. Pea kapau 'e ngāue'aki 'a e totongi ko 'eni ki hono tanu kotoa 'o Tonga, 'e lahi hake he pa'anga 'e $200 miliona 'e fiema'u ki he maka ke fai 'aki e tanuʹ. 'I he 'ene pehē, 'oku nau fakasio leva ki ha founga 'e taha, 'a ia ko ha toko 3 tenau lava 'o ma'u atu 'a e fo'i uta maka 'e 1 'i he pa'anga pe 'e $70. 'Oku malava ai heni ke fakahaofi 'a e meimei pa'anga 'e teau tupu 'i he fo'i uta maka kotoa. Pea kapau ko ha uta maka 'e 1 miliona 'e fai 'aki 'a e tanu halaʹ, ko e fo'i pa'anga teau tupu ai pe ia 'e 1 miliona 'e fai hono fakahaofi. 'Oku kau ia 'i he fu'u silini lahi faufaua 'oku malava ke fakahaofi.

 

'Oku mālie lahi e fanongo ki he fo'i malanga'i mai ko 'eni 'o e uta maka $70 ki he taha. 'Oku mālie pea ongo lelei ki he fanongoʹ 'a e fakakaukau atu 'e fakahaofi ha fu’u pa'anga lahi 'i he fo'i uta maka kotoa. I he fanongo 'a e kakai tokolahi ki he ngaahi fokotu'utu'u ko 'eni, na'e mahino ki honau tokolahi 'a e fo'i fakakaukauʹ pea nau poupou ki ai. Na'a nau sio ki he pule'angaʹ 'o nau fakakaukau ko ha pule'anga lelei 'eni kuo nau lava 'o fakakaukaua e founga ko 'eni. Na'a nau sio ki he toko 3 tenau 'omai e uta maka $70 pea nau fakakaukau ko e kau tangata 'ofa mo mamahi'i fonua 'eni kuo nau kalusefai ke si'i lava 'a e tanu hala.

 

Sounds too good to be true

'Oku 'i ai e taimi lahi 'oku tau fanongo ki ha fakamatala 'oku ongo mālie 'o fu'u mālie pea hangē nai ia ha fo'i fananga 'oku ta'emalava ke mo'oni. 'E hangē ia ko ha ongo atu ki māmani kuo lava 'e Tonga 'o tau'i 'a e vailasi kolonaʹ 'aki hono tanu 'o e hala pule'angaʹ. Tenau fakaofoofo pea faingata'a kenau tui ki ai. Pea 'oku pehē mo e fanongo ki he mālie faufaua 'a e fo'i $70 ko 'eni ki he uta maka.

 

'Oku faingata'a ke fai ha tui 'e ala hoko pea koe'uhi kuo talamai ia 'e hoko, 'oku fakanatula ke ongo'i 'e he tokolahi ko e pule'anga lelei taha 'eni mo 'ofa mo'oni ki hono fakapotopoto'i 'etau pa'anga tukuhau. Kuo 'osi atu e ngaahi pule'anga kimu'a moe 'ikai tenau lava 'o fakakaukaua 'a e fo'i me'a ko 'eni. Ka 'oku 'i ai e lau ki ai 'a e kau pālangiʹ. Kapau kuo ongo mai ha fo'i talanoa mālie 'o fu'u mālie faufaua pea faingata'a ketau tui 'oku mo'oni, pea 'oku fa'a taha pe 'a hono 'uhingaʹ - koe'uhi 'oku 'ikai ke mo'oni ia.

 

Te'eki ke tesi'i pe 'oku mo'oni

'I he taimi na'e 'omi ai e fo'i talanoa mālie ko 'eni, na'e te'eki ke tesi'i ia pe 'oku mo'oni. Kuo pau ke 'ave ia 'a e fo'i ngāueʹ 'o tu'uaki ke tohi atu 'a e ngaahi kautaha tanu halaʹ ki ai. Pea kapau 'e 'ikai ha kautaha ia tene 'omi e mahu'inga ko e $70, pea tā 'oku mo'oni.

 

Na'e fakahoko leva hono tu'uaki. Na'e tohi atu ki ai 'a e ngaahi kautaha kehekehe. Fakatatau ki he fakamatala meiʹ he pule'angaʹ, na'e 'ikai ha kautaha ia 'e $70 ai pea na'e mamafa ange 'enau ngaahi tala mahu'ingaʹ. Ko ia ai na'e kaniseli leva 'e he pule'angaʹ 'a hono tu'uaki ka ne fili pe 'a e fo'i toko tolu pea talamai ko e fo'i toko tolu 'eni tenau 'omai pē 'a e uta maka 'i he mahu'inga ko e $70 ki he uta maka 'e taha. 'I ha faka'eke'eke 'a e nusipepaʹ ni, na'e ma'u ai ko e fo'i talanoa ia 'oku ta'ekakato. Ko e hā leva 'ene kakato?

 

'I he taimi na'e tu'uaki ai 'a e fo'i ngāueʹ, na'e mo'oni pē ne 'ikai ha kautaha ia 'e $70 ki he uta maka. Ka na'e te'eki fakamatala kakato mai 'e he pule'angaʹ na'e kau ai mo e fo'i toko tolu. 'Io, na'e kau e fo'i toko toluʹ pea moe ngaahi kautaha kehe 'i he tala mahu'ingaʹ pea 'ikai ha taha 'iate kinautolu 'e $70. Ne 'i ai e ngaahi kautaha ia na'e ma'ama'a ange 'enau mahu'ingaʹ 'i he mahu'inga na'e tala ki ai 'e he toko toluʹ, neongo ne nau 'i 'olunga kotoa moe toko toluʹ he $70. Ka na'e 'ikai ke fili e ngaahi kautaha ko ia na'e ma'ama'a angeʹ kae kaniseli 'e he pule'angaʹ 'a hono tu'uaki e fo'i ngāueʹ.

 

Fakatatau ki he fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni, ne ta'eta'e'uhinga ia ke $70 ha fa'ahinga kautaha koe'uhi ko e ngaahi makatu'unga (criteria) na'e 'oatu ke fai mai ki ai 'enau tala mahu'ingaʹ. Kapau na'e liliu pe fulihi e ngaahi makatu'unga, ne mei malava ke $70 ha kautaha, pe toe ma'ulalo ange ai

 

Ko ha fakatātā lelei 'o e me'aʹ ni kapau 'e fai ki ai ha sio, ko hano tu'uaki e fo'i ngāue ko e BBQ 'e 10. 'E malava ke tohi atu e ngaahi kautaha falekai 'i he mahu'inga ko e $8 pea ni'ihi ko e $7 pea $6 moe $5 'a e ni'ihi ki he me'akai 'e 1. Ko e ngaahi mahu'inga ia 'e ala tala ki he makatu'unga ko e BBQ 'e 10. Kapau 'e liliu 'a e makatu'ungaʹ 'o BBQ 'e 10,000 pea 'e malava ke liliu ai moe ngaahi tala mahu'ingaʹ. 'E 'i ai ha ni'ihi ia tenau tala 'a e $4 ki he BBQ pea 'e ala 'i ai mo ha ni'ihi tenau tala $3.90 ki he BBQ. Ko e 'uhinga 'oku malava ai ke liliuʹ koe'uhi 'e 'ikai ma'u ha fu'u tupu ia 'i he $3.90 ki he BBQ kapau ko ha BBQ pe 'e 10. 'Oku hoko ia ko e fakamole taimi. Ka 'e malava ke ma'u 'a e tupu 'i he $3.90 ki he BBQ kapau ko ha BBQ 'e 1 mano pe 1 kilu fakakātoa. Ko e talanoa fakatātā pe 'eni ki he malava 'a e tala mahu'ingaʹ 'o liliu 'i he taimi 'oku kehe ai 'a e ngaahi criteria.

 

Na'e kaniseli leva 'a e tala mahu'inga ki he tanu halaʹ kae fokotu'utu'u mo fakakaukaua hono foaki 'a e fo'i ngāueʹ ki he toko tolu. Pea ko e taimi na'e fakakaukaua ai hono foakiʹ, na'e mafuli e ngaahi makatu'ungaʹ ia, fakatatau ki he fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni. 'I he 'ene mafuli ko 'eni, ne mei lava e kautaha ia 'o $50 pē ki he uta maka, pea mei malava mo ha kautaha 'e taha 'o $65 pe ia ki he uta maka. Pea 'e 'ikai ketau lava 'o toe 'ilo 'eni, koe'uhi na'e 'ikai ke toe tu'uaki 'a e fo'i ngāueʹ 'aki e ngaahi makatu'unga fo'ou kuo liliu ki ai. Ko hono fakalea 'e tahaʹ, 'oku te'eki ai ke tesi'i ia ke fakapapau'i, ko e $70 'a e ma'ama'a taha. Ko ia ai ko e pehē ko ia 'oku ma'ama'a taha 'a e $70, 'e malava ke fakahalaki ia 'i he makatu'unga, ko e te'eki ke tesi'i.

 

'Analaiso nounou

'Oku tau'atāina kakato pe 'a e pule'angaʹ ki hono faka'ikai'i mai 'a e ngaahi fakamatala ko 'eni 'o hangē ko ia kuoʹ ne toutou fakahoko hono faka'ikai'i e ngaahi fakamatala kimu'a. Ka 'i hono 'analaiso atu e $70 ki he uta maka, 'oku 'ikai ke fu'u 'uhinga lelei 'a e 'uluaki tala mahu'inga 'a e fo'i toko tolu ko 'eni 'o mā'olunga he $70 pea toki afe hake 'o $70 kenau ma'u 'a e fo'i ngāueʹ. 'Oku pau pē na'e 'i ai e 'uhinga lelei na'a nau mafuli ai 'o $70 hili 'enau tala mahu'inga 'o mamafa ange ai. Pea ko e 'uhinga lelei 'e ala liliu ai, kapau kuo liliu e makatu'unga (criteria) na'e 'oatu ke fai 'aki e tala mahu'ingaʹ.

 

Ko e pehē ko ia kuo si'i 'ofa fonua mo kalusefai 'a e fo'i toko tolu ko 'eni, ko e toe fo'i talanoa moia 'e taha 'oku fai hono fehu'ia. 'E ala fehu'i 'e ha taha:

 

Na'e 'anefē 'a e 'ofa fonua mo kalusefai ngaahi hingoa ko ia 'e toko tolu?

 

'I he vakai tau'atāina 'a e kōlomuʹ ni 'oku lahilahi 'a e ngaahi me'a 'oku fai ki ai 'a e fifili 'o hangē ko 'eni:

 

Na'e 'osi palani'i pē nai 'a e fo'i tili lau miliona ma'ae ki'i ni'ihi ko 'eni?

 

'I he kamata mai pē 'a e pule'angaʹ ni pea mo hono toutou talaki 'a e fo'i $70 ki he uta maka pea 'e foaki ki he toko tolu. Na'e 'omai ai e fakamatala 'o pehē 'e kamata totongi atu 'enau taki $3 miliona pea toki tā tā 'e he pule'angaʹ kiate kinautolu 'a e toenga 'o e fu'u lau miliona 'i loto 'i ha ta'u 'e 10. Ka na'e fehu'ia 'e he ni'ihi 'i he Potungāue MOI 'a e founga ko 'eni koe'uhi 'oku 'ikai ko e founga ngāue ia 'oku tu'utu'unia 'e he laoʹ.

 

'E 'ikai ke tū'uta pe 'o foaki leva e ngāueʹ pea fa'u aleapau 'o totongi atu e ngaahi pa'angaʹ ka kuo pau ke tomu'a muimui'i e ngaahi tu'utu'uni ngāue 'o hangē ko hano tu'uaki. 'Oku lahi e ngaahi ngāue ke tomu'a fakapapau'i 'oku fakahoko totonu kimu'a pea fai ha fa'ahinga aleapau.

 

Kaekehe, na'e afe ai 'a e pule'angaʹ 'o tu'uaki 'a e fo'i ngāueʹ ni. Na'e iku mei ai ki hono fa'u 'o e tu'utu'uni Kapineti ke kaniseli 'a hono tu'uaki 'o e fo'i ngāueʹ kae fai e fokotu'utu'u ke foaki ki he fo'i toko tolu. Pea kuo toe foki pē ki he 'uluaki palani na'e kamata mai 'akiʹ, ke foaki pē ki he toko tolu na'e 'osi fakataumu'a ke foaki ki ai 'i he kamataʹ. 'A ia ko hono tu'uaki 'o e fo'i ngāueʹ, 'e ala fakalea na'e hangē ia ha ki'i fo'i tīkoi (decoy) ke faka'alinga lelei ki he vakai 'a e kakaiʹ. Ka 'i he 'osi ange 'o e 'ahoʹ, kuo toe kaniseli 'a hono tu'uakiʹ kae foki pē ki he 'uluaki palaniʹ 'a hono foaki ki he fo'i toko tolu pau 'enau lau miliona.

 

 

Views 699

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…

Courts
Tukuaki’i talavou ta’u 19 ki he pekia ha tangata ta’u 67 ‘i…

Kuo faka’ilo ‘e he kau polisí ha talavou ta’u 19 ki…

Others
TONGA 'OE 'AHO NI

Koe polokalama "Tonga 'oe 'Aho ni", 'e 'oatu tu'o…

Politics
Kele'a News 210520

1. 'Ikai mo'oni lipooti e kalonikali fekau'aki mo hono 'atita'i…