NGĀUE FAKALAO KI HE KALONIKALIʹ MOE KAKALUʹ

Posted: 11-May-2020 12:02 PM

Politics

Kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni ha fakamatala falala'anga 'o fekau'aki pea mo ha ngaahi fakakaukau kuo fakahoko 'e ala iku ai ki ha ngāue fakalao ki he ongo nusipepa 'e ua ko e:
1) Kalonikali Tonga
2) Kakalu 'o Tonga

'Oku 'ikai sola ki he tokolahi 'a hono toe fakamo'ui mai 'o e Kalonikaliʹ pea 'oku takitau mai ai 'a e tangata mohu faiva he politikiʹ ko 'Etuate Lavulavu. Hei'ilo pē 'e toe 'i ai ha taha mohu faiva pehē 'i ha kuonga, ke tuli kitu'a mei Fale Alea ka ne toe faifaiva'i pē 'o hū mai hono fetongi. Na'aʹ ne faiva'i pe 'o ma'u 'a e konga ke fakalele ai 'a 'ene 'apiako, neongo kuo toki fai atu e ngaahi fakatonutonu fakalao ai. 'I he mohu faiva 'a 'Etuate Lavulavuʹ, kuo ne kau ai he ni'ihi mahu'inga ki he pule'anga lolotongaʹ 'i he 'ene ma'u lakanga he Paati 'a e Kakaiʹ. Pea ko e taha 'o e ngaahi fo'i haka faiva fakamuimui 'a e tangataʹ ni, ko hono fakamo'ui mai 'o e Kalonikaliʹ.

 

Ko e me'a ki hono 'ilo'i papau ko hai 'oku 'a'ana 'a e Kalonikaliʹ 'i hono ngaahi fakapa'anga, ko e fehu'i ia pea 'oku 'oatu ha kōlomu mavahe ki ai 'i he nusipepaʹ ni (vakai ki ai ki ha fakamatala lahi ange)

 

'Etuate Lavulavu, Chief Editor 'o e Kalonikali

 

 

Kaekehe kuo toe paaki fo'ou mai foki 'a e Kalonikaliʹ pea kuo tū'uta pē 'o paaki mai 'a e ngaahi fakamatala 'e ala fai ai e fakatonutonu fakalao. 'I he peesi 19 'o e Kalonikaliʹ na'e tuku mai ai 'a hono tukuaki'i 'o e Kōsiliō Sipoti 'a Tongaʹ. Pea ko hono tukuaki'i 'eni ki he faihala kae pehē ki he fakamatala pa'anga ta'emo'oni mo ta'efalala'anga.

 

 

Ngaahi tukuaki'i meiʹ he Kalonikali

Ne kamata pē hono tukuaki'i 'o e Palēmia kuo tō tauʹ, Samuela 'Akilisi Pohiva. Ne kau hake ai ki hono 'omi e ngaahi hingoa 'o e kau fakahoko fatongia he Kōsiliō Sipoti 'a Tongaʹ. Ko e ngaahi hingoaʹ na'e fakalau mai ai 'a e Sea, 'Ikani Taliai pea mo e Tokoni Sea, Rev. Dr 'Ungatea Fonua Kata. Ne fakalau mai mo e ngaahi hingoa 'o hangē ko Maika Haupeakui, Jean Paul Chapman, Katalina Tohi, Sateki 'Ahio mo Netina Lātū.

 

Ne toe fakahā ai 'i he Kalonikaliʹ 'a hono ma'u e ngaahi fakamo'oni pau tokua 'oku te'eki ke ma'u ha fakamatala pa'anga pea te'eki ke fai hano 'ātita'i 'a e ngaahi pa'anga. Pea ko e ngaahi pa'anga 'eni kuo tukuaki'i 'e he Kalonikaliʹ na'e 'ave 'e he pule'anga kuo 'osiʹ mei Sune 2019 ke fakahoko 'aki e va'inga 'a e 'Ikale Tahiʹ pea moe Western Force.

 

Kuo toe fakahā foki 'e he Kalonikaliʹ 'a e fakamole ki he teuteu'i mo hono fakafolau atu 'a e timi sipoti 'a Tonga ki he Sipoti Pasifiki na'e fakahoko ki Ha'amoa 'i Siulai 2019. Ne kau ai moe lave ki he ngaahi fakamole 'a e 'ofisi mo 'ene ngaahi polokalama ngāue. Kuo tukuaki'i ai 'e he Kalonikaliʹ 'o pehē kuo laka hake he mahina 'e 6 'a e te'eki ke ma'u ha fakamatala pa'anga 'o fekau'aki moe pa'anga tukuhau ko 'eni 'a e kakai masiva.

 

Kuo 'alu e tukuaki'i 'a e Kalonikaliʹ 'o kau ai mo e Minisitā mālōlō 'o e MIA, Saia Piukala. Ne fakahā meiʹ he Kalonikaliʹ kuo 'osi tāmate'i 'a e Kōsiliō Sipoti 'a Tongaʹ. 'Oku 'alu kotoa e ngaahi tukuaki'i 'a e Kalonikaliʹ ki he Kōsiliō Sipoti 'a Tongaʹ pea mo hono kau mēmipa pea tukuaki'i ai 'a e faihala kae pehē ki he fakamatala pa'anga ta'emo'oni mo ta'efalala'anga.

 

'Analaiso nounou

'I he faka'eke'eke 'a e nusipepaʹ ni, ne fakamahino mai 'oku ta'emo'oni e ngaahi tukuaki'i 'oku fakahoko 'e he Kalonikaliʹ pea kuo 'i ai e ngaahi fakakaukau ke fakahoko ha ngāue fakalao ki ai. Kaekehe, kimu'a ke ma'u ha ngaahi fakaikiiki ki he natula moe fōlinga 'o e ngāue fakalao ko ia, 'oku malava ki ha fa'ahinga taha kene 'analaiso tau'atāina e ngaahi tukuaki'i 'oku fakahoko 'e he Kalonikaliʹ.

 

Na'e fakahā foki 'e he Kalonikaliʹ 'oku 'i ai 'ene ngaahi fakamo'oni pau 'o pehē 'oku te'eki ke ma'u ha fakamatala pa'anga ia pea meiʹ he Kōsiliō. Pea 'i he taimi tatau kuo toe fakamatala pē 'a e Kalonikaliʹ 'o pehē 'oku ta'efalala'anga pea ta'emo'oni 'a e fakamatala pa'anga 'a e Kōsiliō. 'Oku fai ai e fifili:

 

'Oku angafēfē ta'efalala'anga pea ta'emo'oni ha fakamatala pa'anga, 'o kapau na'e te'eki ke ma'u ha fakamatala pa'anga?

 

'Oku taau ke 'uluaki 'i ai ha fakamatala pa'anga pea toki muimui mai mei ai 'a hono tala 'oku ta'efalala'anga mo ta'emo'oni. Ka ko 'eni kuo fakahā 'oku 'ikai ha fakamatala pa'anga. Pea 'i he taimi tatau 'oku ta'efalala'anga pea toe ta'emo'oni 'a e fakamatala pa'anga ko ia na'e mu'aki tala 'oku 'ikai 'i ai.

 

'Oku hā ngali fepakipaki 'a e tō'onga fakamatala ko 'eni pea 'oku kamata ke ma'u pē ai 'a e fuaʹ. Kapau ko e 'ātunga e 'a e tukuaki'iʹ ke toe fesapi'aki pē ongo va'e 'o e tukuaki'iʹ pea 'oku 'ikai kene 'omai ha fa'ahinga fakatuipau 'oku mālohi.

 

Description: https://vavaupolitics.com/wp-content/uploads/2019/12/download-1.jpg

'Eliesa Fifita mei he Kalonikali

 

Ko e ongoongo ko 'eni 'a e Kalonikaliʹ 'oku fakamo'oni hingoa hake ai 'a e tokotaha ko 'Eliesa Fifita. Pea na'e kau e tokotahaʹ ni pea mo ha ni'ihi kehe kimu'a 'i hono fa'a tukuaki'i 'o 'Akilisi pea moe PTOA. Kuo tu’o lahi hono tukuaki'i 'e he ni'ihi 'a 'Akilisi pea neongo 'a e loi moe fakaoli e ngaahi tukuaki'i, ka na'e 'ikai fie mole taimi ia ke fai hano faka'ilo kinautolu. Na'e mo'umo'ua pē ia he fakahoko 'ene ngāue. Ka kuo kehe foki 'eni. Ko e kakai kehe 'eni ia 'oku kau 'i hono tukuaki'i ko 'eni. Pea kapau 'e loto e kakai ia ko 'eni ke fai ha ngāue fakalao ke 'eke honau ongoongoʹ ko e fili tau'atāina ia 'a kinautolu pea 'oku 'i ai 'enau totonu ke fai pehē.

 

Kuo tuku mai foki he ngaahi ongoongoʹ e ngāue e Paati 'a e Kakaiʹ ke fatu e lao fo'ou. Ko ha lao ki hono siofi e ngaahi tukuaki'i hala moe lea ta'efe'unga 'oku fakahoko 'i he mītia fakasōsialeʹ. Ka ko e nusipepa Kalonikali 'eni 'oku fengāue'aki pea moe Paati 'a e Kakai, 'oku ngali fakahoko mei ai 'a e tukuaki'i hala. 'E toki fakahoko ha aofangatuku ai kimui ka 'oku tu'u ai e fifili:

 

Kuo ngali kakapa atu nai 'a e Paati 'a e Kakai ke fakatonutonu e la'iveve 'a e kaungā'apiʹ ka e tuku e la'iveve ia 'i honau matafale?

 

Ngaahi Tukuaki'i meiʹ he Kakalu

'I he ngaahi 'aho si'i pē meiʹ hono tuku mai e ngaahi tukuaki'i 'a e nusipepa Kalonikaliʹ, kuo toe tuku mai mo ha ngaahi tukuaki'i meiʹ he Kakalu 'o Tonga. Ko e ngaahi tukuaki'i ko 'eni 'oku meimei fakahangataha ia ki he sino 'o e Sea 'a e Kōsiliō Sipotiʹ. Ka 'oku 'omi mo ia 'e he kōlomuʹ ni ke fai ki ai mo ha lave koe'uhi 'oku 'i ai ha ngaahi me'a mahu'inga ai ke fai hono fakamā'ala'ala.

 

Ko e talanoa 'eni ki he 'akapulu liikiʹ 'a ia na'e 'osi 'oatu 'e he nusipepaʹ ni ha lave ki ai 'i he uike kuo'osiʹ ki he "MAAMANGIA E KAHA'U 'O E LIIKI". Na'e lave ai ki he kōmiti fakahoko ngāue (Implementation Committee) pea mo 'enau ngāue 'oku fakahoko.  Kaekehe, na'e tuku mai meiʹ he Kakaluʹ ha fakamatala 'oku fepaki ia pea mo e fakamatala ko ia na'e 'oatu 'e he nusipepaʹ ni pea koe'uhi ke fakamaama e kakai 'o e fonuaʹ, 'oku fie vahevahe atu ai heni.

 

Ne fakahā 'e he ongoongo 'a e Kakaluʹ 'o pehē 'oku 'i ai ha kōmiti 'a e pule'anga 'oku talanoa pea moe IRL ke solova mo fakalele e liikiʹ ii Tonga. Ne lave ai ki hono kau mēpipa 'a ia 'oku kau ai 'a e Minisitā 'o e MIA, Vatau Hui, pea mo e kau minisitā kehe 'o hangē ko Poasi Tei, Nuku, Vuna Fa’otusia pea mo Siaosi Sovaleni. Ne toe fakakau mai ai pea Sekelitali e CEO 'o e MIA.

 

Ne hoko atu 'a e Kakaluʹ ki he talanoa 'o fekau'aki pea mo e alea 'a e Pule'anga Tongaʹ pea mo e IRL ki he tau tesi ne 'amanaki fakahoko 'i Suneʹ. Ko ha alea 'eni, fakatatau ki he Kakaluʹ, ke ngaue'aki pe 'a e "Tonga Invitational 13" pea ka a'u leva ki he tesi 'i Nōvemaʹ kuo maau e me’a kotoa pea foki pe ki he "Mate Ma'a Tonga"

 

'Oku mālie lahi e hū mai 'a e fakamatalaʹ ni pea 'oku 'ikai ke 'ilo ia pē 'oku hu'u nai mei fē. Kae fakatatau ki he fakamatala falala'anga kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni, 'oku ta'emo'oni e ngaahi fakamatala kotoa ko 'eni 'a e Kakaluʹ. Ko e kōmiti pe 'e taha 'oku fengāue'aki pea mo e IRL ko e Implementation Committee 'a ia 'oku 'ikai ha kaunga ki ai ha Minisitā 'e taha 'o hangē ko hono fakahā 'e he Kakalu.

 

'I ha tali tohi 'a 'Ikani Taliai ki he fakamatala 'a e Kakaluʹ, na'aʹ ne fakahā ai 'i he mītia fakasōsialeʹ 'o pehē:

 

"...'Oku taha pe kōmiti 'oku fengāue'aki moe IRL ko e Implementation Committee (IC), ko hono mēmipa ko e Sea Gareth Holmes pea kau ki ai a Konrad Hurrel, Suliana Mone mo au 'Ikani Taliai. 'Oku 'ikai ha kōmiti makehe ia 'a e pule'anga oku fengāue'aki moe IRL..."

 

Na'e toe talanoa foki 'a e ongoongo 'a e Kakaluʹ ki hono fakahū e tangi 'a e poate TNRL koe'uhi ko hono 'akahi kinautolu. Ka 'i hono fakahū 'a e tangi e TNRL, kuo 'osi fakafisi koaa 'a e CEO 'o e IRL, 'a ia ko e tokotaha 'eni ko Nigel Wood. Ne toutou 'omi (repeat) 'e he Kakaluʹ 'a e fo'i fakamatala ko 'eni ki hono fakamamafa'i kuo fakafisi koaa 'a e CEO 'o e IRL pea fakahu'unga  nai koe'uhi ko hono fakahū atu 'a e tangi 'a e TNRL. Ki he faka'uhinga 'a e ni'ihi 'oku laukongaʹ, tenau ala fakamulituku kuo hola 'a e CEO 'i he 'amanaki ke fai e tangi 'a e TNRL.

 

'Oku 'i ai e faka'apa'apa lahi ki he ongoongo kuo tātānaki 'e he Kakaluʹ pea neongo 'ene ngali mālieʹ ka ko hono maumau he 'oku loi. Kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni ha fakamatala falala'anga pea na'e fou hangatonu mai meiʹ ha fakafofonga 'i he IRL. 'Oku faka'ikai'i ta'etoeveiveiua 'aupito 'a e fakamatala ko 'eni koe'uhi 'oku te'eki ai ke fakafisi 'a e CEO. 'Oku fai ai e fifili:

 

Na'e angafēfē hono tala 'e he Kakaluʹ kuo 'osi fakafisi kapau 'oku te'eki ke fakafisi?

 

Kuo toe 'o hake foki 'e he ngaahi kautaha ongoongo lalahi 'i māmani ha fakamatala ongoongo 'o fekau'aki pea mo e CEO 'o e IRL. 'I he kotoa e ngaahi kautaha ongoongo ko 'eni, 'oku nau talanoa taha pē ki he me'a tatau. 'Oku nau fakahā kotoa 'oku 'i ai e palani ke mālōlō (retire) 'a e CEO .

 

'Oku 'ikai pē ha kautaha ongoongo tene fakamatala kuo 'osi fakafisi (resign) 'a e CEO, pe fakakaukau ke fakafisi. 'Oku kau ki heni 'a e ngaahi kautaha ongoongo lalahi 'o hangē ko e BBC pea mo e Telegraph. Na'e kau ki ai moe ngaahi kautaha ongoongo sipoti 'iloa 'o hangē ko e:

- Asia Pacific Rugby League

- Sky Sports

- Live Sports Centre

 

'Oku kehekehe 'aupito 'a e fakafisi (resign) pea meiʹ he mālōlō (retire). Pea ko e palani ko 'eni kene mālōlō 'e toki fakahoko ia 'i he faka'osinga 'o e 2020. 'E 'ilo 'e he vale moe poto 'oku te'eki ketau a'u ki he faka'osinga 'o e 2020. Ko e toki kamata 'eni e māhina ko Mē 'a ia 'oku tau fakaofi atu ki he vaeua'anga 'o e 2020 pea 'oku te'eki ketau 'au ki hono faka'osinga. Ko ha fakamo'oni ta'etoeveiveiua mo ia 'oku ta'emo'oni e ongoongo kuo tuku mai 'e he Kakalu. 'Oku fai ai e fifili:

 

'Oku angafēfē 'a e kehe tokotaha atu pe fakamatala 'a e Kakaluʹ pea meiʹ he fakamatala 'a e ngaahi kautaha ongoongo kotoa 'a māmani?

 

 'I hono fakapapau'i e mo'oni 'o e ongoongoʹ, 'e malava ke fai ha vakai ki he Poate Liiki 'a māmaniʹ pe ko e hā 'enau lau. 'I he website 'a e Rugby Legaue International Federation, kuo tuku mai ai 'e he Kautaha Liiki Fakavaha'a Pule'angaʹ (RLIF) 'a e fakamatala tatau - ki he 'amanaki mālōlō 'a e CEO. Pea 'i hono lau 'enau fakamatalaʹ, 'oku 'ikai ha talanoa ai kuoʹ ne fakafisi.

 

 

Na'e faka'osi 'aki 'e he ongoongo 'a e Kakaluʹ 'a e ngaahi fakamatala 'o fekau'aki pea mo 'Ikani Taliai. Ko 'Ikani pe foki 'oku toe kau 'i hono tukuaki'i 'e he Kalonikaliʹ 'o hangē kuo lave ki ai 'i 'olunga. 'I ha tali ki ai 'a 'Ikani 'i he mītia fakasōsialeʹ, na'aʹ ne fakahā:

 

"...'Oku ou mātu'aki fakaikai'i pea te u fai ha ngāue fakalao ki ha ngaahi tuuaki 'o pehē ne ngāue hala 'aki 'e he TSC [Kōsiliō] ha pa'anga...'E toki tuku atu e ngaahi fakamatala faka'ofisiale ki he mītiaʹ hili hano lava 'a e ngāue. Ko e kole ke tau fai pe mu'a ha ngaahi laulea mo e lēpooti ha ngaahi me'a 'oku mo'oni mo totonu mo tokoni ke langa'i hake hotau ki'i fonua..."

 

 

Views 149

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…

Courts
Tukuaki’i talavou ta’u 19 ki he pekia ha tangata ta’u 67 ‘i…

Kuo faka’ilo ‘e he kau polisí ha talavou ta’u 19 ki…

Others
TONGA 'OE 'AHO NI

Koe polokalama "Tonga 'oe 'Aho ni", 'e 'oatu tu'o…

Politics
Kele'a News 210520

1. 'Ikai mo'oni lipooti e kalonikali fekau'aki mo hono 'atita'i…