'OHOFI 'O SEMISI SIKA 'I HE LIIKI

Posted: 15-May-2020 08:17 PM

Politics

LĒTIŌ TONGA MOE LĒTIŌ NU'U SILA

Description: http://looppacificassets.s3.amazonaws.com/styles/carousel_large/s3/thumbnails/image/tonga_broadcasting_0.jpg?itok=midWiNvl

Description: https://logos-download.com/wp-content/uploads/2019/01/Radio_New_Zealand_Logo-700x375.png

 

'I he efiafi Mōnite 11 'o Mē 2020, ne fakamafola mai ai 'e he Lētiō pea mo e Televīsone Tongaʹ ha faka'eke'eke 'o e 'Eiki Palēmiaʹ, Hon Dr Pohiva Tu'i'onetoa. Na'aʹ ne me'a ai ki he tu'unga 'oku 'i ai 'a e 'akapulu Liikiʹ 'i Tongaʹ ni pea 'omi ai 'ene fakamatala ki he tō kehekehe fakalotofale 'a e kau mēmipa poate ma'u lakanga 'o e TNRL. Ne 'omi ai 'a hono tuku kitu'a 'o e mēmipa poate kae fetongi pea 'oku kei 'i ai 'a e ngāue fakalao ki ai 'oku te'eki ke fakakakato.

 

Fakatatau ki he Palēmiaʹ, kuo 'i ai 'a e tau'aki tukuaki'i 'o tukuaki'i mai 'e he fa'ahi 'e taha 'oku kai pa'anga 'e fa'ahi 'e taha, kae tukuaki'i atu 'e he fa'ahi 'e taha 'oku kai pa'anga 'a e fa'ahi 'e taha. 'Oku fie puke ai 'a e faingamālieʹ ni ke 'oatu ha ki'i puipuitu'a nounou ki he talanoa ko ia.

 

Puipuitu'a nounou

Na'e 'amanaki ke fakahoko 'a e fakataha AGM 'a e TNRL he 2018  pea na'e tomu'a fakahā ki he kau mēmipaʹ 'oku te'eki maau mai 'a e fakamatala 'ātitaʹ. 'I he 'ene pehē 'oku 'i ai leva 'a e faingamālie ke ala toloi ai 'a e fakatahaʹ kae 'oleva kuo maau mai 'a e 'ātitaʹ.

 

Na'e fokotu'u 'e he Palesiteni 'a ia ko ia na'e Sea, ke toloi e fakatahaʹ kae 'oleva ke maau mai 'a e fakamatala pa'angaʹ 'i hono 'ātita'i. Ne fokotu'u mai 'e he ngaahi kalapuʹ ke fakahoko pe 'a e fakatahaʹ kae fakakakato e fakamatala pa'anga pea toki fakahū mai 'i ha'ane kakato ke toki faka'osi e fakataha. Pea tali leva 'e he fakatahaʹ ke hoko atu e fakatahaʹ ki he fili lakanga

 

Fakatatau ki he fakamatala 'oku ma'u 'e he nusipepaʹ ni, na'e kanititeiti mai ai 'a Siaosi Koloamatangi, William Edwards mo 'enau kautama kenau hū 'o poate. Ne 'ikai ke fili kinautolu kae fili 'a e ni'ihi kehe ki he ngaahi lakangaʹ. Ne kau ki ai ‘a Stan Moheloa ko e Seaʹ, Palesiteni 'a Semisi Sika, Sekelitali 'a Tavake Fangupō pea mo ha kau mēmipa poate.

 

William Edwards (to'ohema) pea mo Siaosi Koloamatangi (to'omata'u)

 

'I he lolotonga e tatali ke kakato e ngāue ki he fakamatala pa'angaʹ, ne 'ohovale 'a e ni'ihi ko 'eni kuo 'ave kinautolu 'e William Edwards ki he Fakamaau'angaʹ pea fakahoko kiate kinautolu 'a e ngaahi tukuaki'i. 'Oku kau ai 'a e ngaahi tukuaki'i fekau'aki mo hono ngāue hala 'aki 'o e pa'angaʹ pea 'oku 'i ai 'ene felāve'i ki he te'eki ma'u ange ha fakamatala 'ātita.

 

Ne tuku mai ai ha vaha'ataimi ke 'oange ai ha tali ki he ngaahi tukuaki'i. Na'e femo'uekina 'a e kau mēmipa poateʹ he teuteu ki he tau tesi pea mo e timi 'a Kangaroo. Na'e 'osi e taimi na'e tuku mai ke 'oatu ai 'enau taliʹ pea faitu'utu'uni ai pē Fakamaauʹ ke veteki 'a e poateʹ kae fili fo'ou.

 

Ko e taimi ko 'eni na'e Palesiteni ai 'a Semisi Sika. Ko e lakanga Palesiteniʹ ko ha lakanga fakalangilangi pē 'o 'ikai kene fakahoko e faitu'utu'uniʹ. Ka 'i he taimi na'e ongoʹ na mai ai kuo tuku kitu'a 'a e kau mēmipa poateʹ, kuo hanga hake e ni'ihi 'o fakaanga'i 'a Semisi Sika na'e fakalangilangi, kae tuku 'a e ni'ihi ia na'e faitu'utu'uni. 'E malava ke faka'uhinga'i 'eni ko ha 'ohofi fakapolitikale 'o Semisi Sika ki he ngaahi tukuaki'i na'e 'ikai ha'ane kaunga ki ai, pea 'oku te'eki ke fakamo'oni'i.

 

Ne tuku ai kitu'a e kau mēmipa poateʹ pea malava ai heni ke hū 'a William Edwards mo Siaosi Koloamatangi 'o fakalele 'a e TNRL. Na'e pau ai ki he kau mēmipa poate 'a Koloamatangi mo Edwards kenau fakahoko 'a e 'ātitaʹ. Ko e fo'i fakakaukauʹ leva, 'e hanga 'e he līpooti 'a e 'ātitaʹ 'o fakamo'oni'i mai pe 'oku mo'oni koaa e tukuaki'i na'e fakahoko 'e Edwards mo Koloamatangi 'i he fakamaau'anga.

 

Kaekehe na'e lele mai e ngāue 'a e TNRL pea mo e mapuna hake 'enau tukuaki'i 'a e faiako 'o e timiʹ, Kristian Woolf 'i he ngaahi me'a fekau'aki pea moe pa'anga. Na'a nau hū ki loto 'i he taumu'a ke fai e 'ātita koe'uhi ko 'enau tukuaki'i 'a e kau mēmipa poate fekau'aki pea mo e pa'anga. Ka kuo nau hū atu kinautolu ki loto 'o tukuaki'i e faiakoʹ pea fokotu'utu'u ke tuli. Ko e me'a ia na'e fai ai e longoa'aʹ. Ne tu'unga mei ai 'a hono talaki 'e he fānau va'ingaʹ tenau holomui mei hono fakafofonga'i 'a Tonga. Ko e me'a tatau pe ia na'e holomui ai 'a e ngaahi kalapu liiki fakalotofonuaʹ 'o fokotu'u 'enau poate fo'ou ko e Tonga Ma'a Tonga. Pea na'e takitaki mai ai ki hono 'akahi kitu'a 'o e TNRL meiʹ he Poate Liiki Fakavaha'a-pule'anga (IRL).

 

'I he a'u mai ki he 'ahoʹ ni, 'oku te'eki ke fakahoko kakato e ngāue ko ia na'e tu'utu'uni 'e he Fakamaau'angaʹ ki he TNRL. Ne fiema'u ki a William Edwards pea mo Siaosi Koloamatangi ke fakahoko e 'ātitaʹ. Pea 'i ha kakato ia pea ui leva 'a e fakataha AGM 'o fakahoko ai 'a e fili lakanga fo'ou. Ka kuo 'osi e ta'u 'e 1 pea ko 'etau fononga atu 'eni ki he ta'u hono 2 moe te'eki ke fakakakato 'eni. Ko e lahi 'o e pa'anga 'oku tokoni mai 'aki 'e he NRL ki he TNRL 'oku 'i he ua mano tupu pe. 'Oku fai ai e fifili:

 

'E 'alu 'eni ke ta'u 'e 2 hono 'ātita'i 'o e ki'i ua mano ko ia?

 

Ko e hā kuo tuai ai hono fakahoko e AGM?

 

'Ikai nai kuoʹ na 'ilo 'e hanga 'e he ngaahi kalapu liikiʹ 'o lī kinaua kitu'a meiʹ he TNRL?

 

Fehu'ia e fakahoko fatongia 'o e Pule'anga

Fakatatau ki he faka'eke'eke 'o e Palēmiaʹ ('i he Lētiō moe Televīsone Tonga), 'okuʹ ne kei tatali ke mahino mai 'a e ola 'o e ngaahi kikihi ko ia he pa'angaʹ. 'Oku fai e faka'apa'apa lahi ki he ngāue kuo fakatoka 'e he pule'angaʹ ni ka 'i he taimi tatau 'oku fakatupu fifili. Ko e tu'unga 'oku 'i ai e talanoa ki he 'akapulu liikiʹ, kuo 'osi fakalaka ia meiʹ he ki'i tuliki na'aʹ ne fakamatala ki ai. Ko e tō kehekehe fakalotofale na'e hoko kimu'a 'i he TNRL, 'oku 'ikai ha'ane toe felāve'i pea mo e talanoa 'o e 'aho ni ki he kaha'u 'o e liiki.

 

Description: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Semisi_Sika_May_2019.jpg/220px-Semisi_Sika_May_2019.jpg

Semisi Sika, Palesiteni lolotonga TNRL

 

Kapau 'e fakafoki 'a e manatuʹ, kuo 'osi 'akahi 'e he IRL 'a e poate TNRL kitu'a. 'Oku 'ikai toe mēmipa 'a e TNRL ki he IRL, ka ko e hā kuo tatali ai 'a e Palēmiaʹ ke solova 'a e palopalema ko ia 'oku 'ikai ha'ane toe kaunga ki he ngaahi me'a 'oku hoko 'i he taimiʹ ni? 'O kapau 'e faifaiange 'o fakamo'oni'i 'i he Fakamaau'angaʹ ko hai 'oku mo'oniʹ, 'e 'ikai ha'ane kaunga 'e taha ke toe fakafoki atu 'a e TNRL ki loto ke mēmipa 'i he IRL. Kuo 'osi taimi ke mahino 'a e tafa'aki ko ia, pea hoko atu 'a e ngāueʹ ia kae toki ma'u mai e ola 'o e kikihi fakalao ko ia. Ka 'i hono fakahā 'e he Palēmiaʹ 'oku fai e tatali ki ai, 'oku fu'u fehu'ia 'aupito:

 

Ko e hā 'a e 'uhinga mo e taumu'a?

 

Ko ha feinga nai ke fakamele'i e hingoa 'o Semisi Sikaʹ koe'uhi ko ia na'e Palesiteni 'i he poate TNRL na'e tu'utu'uni ai 'a e Fakamaau'anga ke tuku kitu'a?

 

Kuo toutou fakahoko 'e he ni'ihi 'enau ngaahi tukuaki'i 'o Semisi Sika 'i he fekau'aki pea mo e liiki. Kuo toutou talaki ai 'e he ni'ihi ko 'eni na'e kai tokua 'e Semisi Sika 'a e pa'anga 'i he liikiʹ pea ko e 'uhinga ia hono tuku kinautolu kitu'a meiʹ he TNRL. 'I hono toe 'ohake 'e he Palēmiaʹ 'a e talanoa ki he palopalema ko ia, 'oku malava kene 'oange ai ha fakatuipau ki he ni'ihi 'oku nau fakahoko e ngaahi tukuaki'i ta'emo'oni ko ia.

 

'I ha faka'eke'eke hangatonu 'a e nusipepaʹ ni ki a Semisi Sika, na'aʹ ne fakahā ai 'okuʹ ne lolotonga hoko ko e Palesiteni 'o e TNRL. 'Io, 'oku lolotonga Palesiteni 'a Semisi Sika 'i he poate TNRL 'oku Sea ai 'a Siaosi Koloamatangi pea Sekelitali ai 'a William Edwards. Pea hangē ko e lave kuo 'osi fakahoko 'i 'olungaʹ, ko e lakanga fakalangilangi pē 'a e Palesiteni. Kapau na'e mo'oni e ngaahi tukuaki'i 'oku fakahoko 'e he ni'ihi ko 'eni ki a Semisi Sika, ne mei kau mo Sika 'i hono tuku kitu'a meiʹ he TNRL. Ka na'aʹ ne Palesiteni 'i he taimi na'e tuku ai e ni'ihi kitu'a meiʹ he TNRL pea 'okuʹ ne kei Palesiteni pe 'o a'u mai ki he 'ahoʹ ni.

 

Ko e talu e kamata mai e kau ma'u lakanga 'a Koloamatangi mo Edwards, 'oku te'eki ke ma'u ha faihala, pe ko ha kai pa'anga a Semisi Sika, 'o hangē ko e ngaahi tukuaki'i ta'emo'oni kuo fakahoko kiate ia. Pea 'oku lolotonga fakaongoongo atu a Semisi Sika ki he TNRL ke fai mo nau līpooti ki he Fakamaau'angaʹ ka e hoko atu e ngāue.

 

Kuo 'osi fakahā foki 'e he IRL 'oku kau 'a Semisi Sika 'i he kanititeiti ki he lakanga Sea 'o e poate fo'ou tene ala fetongi 'a e TNRL. 'Oku tau'olunga mai leva 'a e fakamatala ko eni 'a e Palēmiaʹ 'i he fo'i fasi tatau kuo toutou fakahoko 'e he ni'ihi ke fakaanga'i 'aki 'a Semisi Sika. 'Oku hangē 'eni ko hano 'ohofi fakataha 'a Semisi Sika pea mo e poate fo'ou 'oku 'amanaki kene fetongi 'a e TNRL. Kuo muimui mai ai 'a e ongoongo 'a e lētiō Nu'u Silaʹ 'i he fo'i vaa'ihaka tatau pea 'e hoko atu heni ha lave ki ai.

 

Ongoongo a e Lētiō Nu'u Silaʹ

'I he pongipongi Pulelulu 13 'o Mē 2020, na'e tuku mai ai ha ongoongo 'a e Lētiō Nu'u Silaʹ. Kapau 'e fai hono fakatokanga'i, ko e 'aho 'aki pē 'eni 'e 2 meiʹ he fakamatala 'a e Palēmiaʹ 'i he Lētiō moe Televīsone Tonga. Pea 'i he ongoongo 'a e Lētiō Nu'u Silaʹ na'e fakahanga tefito 'enau 'ulu'i ongoongoʹ ki a Semisi Sika.

 

Ongoongo e Lētiō Nu'u Sila ki a Semisi Sika

 

Ne kamata pē 'a e ongoongo 'a e Lētiō Nu'u Silaʹ 'o talanoa ki a Semisi Sika 'i he 'ene palesiteni 'i he poate TNRL na'e faitu'utu'uni 'a e Fakamaau'angaʹ ke vetekiʹ. 'Oku hangē 'eni ko hano talamai ko e tokotaha 'oku kanititeiti ke sea 'i he poate ke mēmipa 'i he IRL, na'e 'osi palesiteni ia kimu'a ki he poate liiki na'e tu'utu'uni 'a e Fakamaau'angaʹ ke veteki.

 

'Oku ta'ekakato 'aupito 'a e fakamatala ko 'eni pea fakatupu takihala'i. Hangē ko ia kuo lave ki ai 'i 'olungaʹ, 'oku lolotonga palesiteni 'a Semisi Sika 'i he TNRL. Ka 'i he tō 'a e fakamamafaʹ ki he taimi na'e veteki ai 'a e poate TNRL, 'oku fakatupu fifili 'aupito ia. 'Oku hangē 'eni ha feinga ke fakamele'i 'o e kanititeiti 'a Semisi Sika ki he lakanga Seaʹ.

 

Na'e hoko atu e ongoongo 'a e Lētiō Nu'u Silaʹ 'o talanoa ki he tohi 'a Semisi Sika 'i hono lakanga ko e Palēmia Le'ole'o 'i he 2019. Ko ha tohi ki he IRL 'o fakahaa'i atu kuo mole meiʹ he TNRL 'a e falala 'a e ngaahi kalapuʹ pea mo e tamaiki va'ingaʹ. Kaekehe, ne toe fakahā 'e he Lētiō Nu'u Silaʹ 'o pehē ne fokotu'u atu 'e Semisi Sika ki he IRL ke hoko 'a e Tonga Ma'a Tonga ko e poate 'a Tonga 'okuʹ ne pule'i mo fakalele 'a e liiki 'i Tongaʹ ni (country's official governing body). Ka 'oku ta'emo'oni 'aupito e fakamatala ko 'eni. Ne 'ikai ha konga 'e taha 'o e tohi ko ia tene fai 'a e fokotu'u ko 'eni. Ka kuo 'omi 'e he Lētiō Nu'u Silaʹ 'a e fakamatala loi ko 'eni pea 'oku toe fakatupu fifili 'a hono 'uhinga.

 

Na'e lave e ongoongo 'a e Lētiō Nu'u Silaʹ ki ha fakamatala 'a e IRL 'o pehē na'e 'i ai e kaunga lahi e tohi ko 'eni 'a Semisi Sika. Ka 'oku toe ta'emo'oni mo e fakamatala ko 'eni. 'E lava ke fakalea, kuo faka'uhinga'i hala, pe fakalea kehe'i 'e he Lētiō Nu'u Silaʹ 'a e ngaahi fakamatala 'a e IRL. Kuo 'osi ma'u 'e he nusipepaʹ ni 'a e ngaahi fakamatala 'a e IRL 'o nau toutou fakahā 'a e 'uhinga na'e 'akahi ai 'a e TNRL. 'Oku te'eki ai kenau fakamatala na'e makatu'unga 'i he tohi na'e fakahoko 'e Semisi Sika.

 

Na'e toe lave e ongoongo 'a e Lētiō Nu'u Silaʹ ki ha tu'utu'uni 'a e Fakamaau'angaʹ ke ta'ofi 'a e Tonga Ma'a Tonga, tokua 'oku fakalevaleva 'a e TNRL ki hono pule'i mo fakalele 'o e 'akapulu liiki 'i Tongaʹ ni. Neongo 'oku mo'oni e fakamatala ko 'eni ka 'oku ta'ekakato. Na'e 'ikai toe fakahā 'e he Lētiō Nu'u Silaʹ 'a e holomui 'a William Edwards pea mei he kikihi fakalao ko 'eni. Pea na'e toki fakahoko ene holomui ko 'eni 'i he hili 'a hono fakahā 'e he Fakamaauʹ 'oku 'ikai ha momo'i lao 'i he fonuaʹ ni tene foaki ki he TNRL tokotaha 'a e fakaleveleva ko ia. Ka kuo 'ikai līpooti kakato 'e he Lētiō Nu'u Silaʹ 'a e mo'oniʹ pea 'oku fehu'ia lahi 'a e taumu'a 'o 'enau ongoongoʹ.

 

'Analaiso nounou

'I he vakai tau'atāina 'a e kōlomuʹ ni, kuo tokotokolahi mai 'oku nau tau'olunga 'i he fo'i fasi tatau. Kuo kau mai ki ai heni 'a e Palēmiaʹ ni pea mo e Ongoongo 'a e Lētiō Nu'u Silaʹ. Pea 'oku 'ikai ko kinaua pē ka kuo fakatokanga'i mo ha ni'ihi kehe 'oku nau feinga ke tataki 'a e kakaiʹ 'aki 'a e ngaahi fakamatala ta'emo'oni, pe ta'ekakato, pe fakatou'osi. 'Oku fai ai e fifili:

 

Ko hano 'ohofi nai 'eni 'o Semisi Sika pea mo e poate liiki fo'ou?

 

Ko hano 'ohofi nai 'eni 'o Semisi Sika koe'uhi ko e taki 'o e PTOA?

 

'Oku 'uhinga nai ki he hā 'a e ngaahi 'oho ko 'eni?

 

'Oku tau'atāina kakato pe 'a e 'Eiki Palēmiaʹ ki he 'ene ngaahi fakamatala 'okuʹ ne me'a 'aki 'i he Lētiō moe Televīsone Tonga. 'Oku toe tau'atāina kakato pe foki pea mo e Lētiō Nu'u Silaʹ ki he 'enau ongoongo 'oku tufaki. Ka 'i hono tuku atu ki he kakaiʹ 'a e ngaahi fakamatala 'oku 'ikai ke fu'u mahu'inga, pe 'ikai ke mo'oni, pe 'ikai ke kakato, 'oku fai hono fehu'ia.

 

'Oku 'amanaki fakahoko e fili lakanga 'a e poate fo'ouʹ 'a ia 'oku nau feinga ke mēmipa 'i he IRL. 'Oku toko ua 'a e kanititeiti ki he lakanga Seaʹ 'a ia ko Semisi Sika pea mo Nōpele Fakafonua. Koe'uhi ko hona tu'unga 'i he sōsaietiʹ pea mo e malava kena fakatou tokoni ki he fakalakalaka 'o e liikiʹ, 'oku 'i ai ha faka'amu na'e 'i ai ha founga kena ala fakatou kau ai ki he poateʹ. Kaekehe ko e me'a kotoa ia 'a e ngaahi Kalapuʹ pea 'oku tuku kiate kinautolu kenau toki aofangatuku.

 

'Oku 'amanekina ke kei hoko atu 'a e ni'ihi 'i he feinga ke fakafe'ātungia'i 'a e poate Tonga Ma'a Tonga 'i he 'enau feinga mēmipa ki he TNRL. 'E hokohoko atu 'a e nusipepaʹ ni 'i hono muimui'i 'a e ngaahi talanoa ko ia. Ka ko e hā nai 'a e anga ho'o vakai ki he ngaahi me'aʹ ni?

 

Views 304

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…

Courts
Tukuaki’i talavou ta’u 19 ki he pekia ha tangata ta’u 67 ‘i…

Kuo faka’ilo ‘e he kau polisí ha talavou ta’u 19 ki…

Others
TONGA 'OE 'AHO NI

Koe polokalama "Tonga 'oe 'Aho ni", 'e 'oatu tu'o…

Politics
Kele'a News 210520

1. 'Ikai mo'oni lipooti e kalonikali fekau'aki mo hono 'atita'i…