Loi 'A Tu'ilakepa Kae Longo POASI Mo POHIVA

Posted: 26-May-2020 12:17 PM

Politics

Kuo fakaava foki 'o kamata feme'a'aki 'a e Fale Alea 'o Tonga. Ko ha ngaahi feme'a'aki 'o fekau'aki pea mo e Patiseti mo e 'Esitimeti ke fai hono fakapaasi pea 'o hake ke fakamo'oni Huafa ki ai 'a 'Ene 'Afioʹ. Kuo 'oatu 'i he nusipepaʹ ni 'a e kamata pē 'a e Fale Aleaʹ 'o tu'uaki mo malanga'i 'e he 'Eiki Palēmiaʹ, Hon Dr. Pohiva Tu'i'onetoa 'a 'ene paati fakapolitikale. Ka na'e fakahoko foki 'e he Palēmiaʹ pea mo hono pule'angaʹ ha toe fo'i laka 'e taha na'e 'ikai fakatokanga'i 'e he tokolahi. Ko e loi 'a e 'Eiki Minsitā Hon Lord Tu'ilakepa, kae fakalongolongo pē 'a Hon Poasi Tei pea mo Hon Pohiva Tu'i'onetoa.

Ko e hā nai 'a e ngaahi me'aʹ ni pea ko e hā ke ako mei ai?

 

Puipuitu'a nounou

Kuo fakamafola mai foki 'a e ngaahi feme'a'aki 'a e Fale Aleaʹ pea na'e kau ai 'a e fakamalanga ko 'eni 'a e Palēmiaʹ:

 

"...ko e tō mai ko 'eni 'o e afaa, 'oku 'ikai ke toe fai ha fiu tali holo. Ko e tō mai pē kuo fai leva e ngāue 'o 'oua e toe tatali he kuo 'osi maau pē mape moe palani ki ai..."

 

Ko e ngaahi fakamatala natula tatau na'e fakahoko 'e he ni'ihi kehe 'i he kamata mai 'a e pule'anga 'o Tu'i'onetoa. Na'e vikiviki'i 'e he ni'hi ko 'eni 'a e pule'angaʹ ni mo toutou talaki kuo nau hū mai pē 'o malavalava 'a e ngāue ki he langa afaaʹ. Pea 'oku fakahoa ai 'e he ni'ihi ko 'eni ki he pule'anga kuo 'osiʹ pea tukuaki'i na'e 'ikai ha ngāue 'e taha ne fakahoko.

 

'I hono tuku mai 'e he Palēmiaʹ 'a 'ene me'a ko 'eni 'i Fale Alea, kuoʹ ne toe fakaongo mai 'a e fakakaukau 'a e ni'ihi ko 'eni. Ka na'e fakatonutonu atu 'e he Fakafofonga 'o Tongatapu 2, Semisi Sika 'o pehē:

 

"...ko e 'ū ngāue ko 'eni 'oku fakahoko mai, ne 'osi maau kātoa...'Oku ou fakamālō pe au ki he pule'anga lolotonga 'i he 'enau o mai 'o hoko atu e ngāue. Kuo 'osi maau e 'ū fale ke langa. Ko e me'a pē na'e tatali ki ai ko e Minisitā NEMO 'oku ne tokanga'i e afaa pea moe 'Eiki Minisitā Pa'anga 'o e 'aho ko ia, kena fakakakato mai 'a e ngāue kae kamata e langa. Na'e 'osi kakato pea maau kātoa e ngāue ki he faleako, ki he Gita, ki he heavy equipment, ki he fōsoa, tanu e hala, ne 'osi maau kotoa. Ko e tu'u he taimi ni ko hono hoko atu pe 'o e ngāue na'e 'osi fakatoka, ne ngāue ki ai 'a e pule'anga kimu'a..."

 

Ne mahino 'aupito e fakamatala 'a Semisi Sika ki he maau 'a e ngāueʹ hono fakatoka mo palani. Pea na'aʹ ne lave ai ki he ongo minisitā 'e 2, 'a ia ko Poasi Tei na'e fakamalumalu ai 'a e NEMO ki hono tokanga'i 'o e afaaʹ, pea mo Pohiva Tu'i'onetoa ko e Minisitā Pa'anga 'o e 'aho ko ia. 'Oku lolotonga 'i Fale Alea pē 'a e ongo minisitā ko 'eni 'o toe minisitā 'i he pule'anga ko 'eni 'o Tu'i'onetoa. Kaekehe na'e fakatonutonu hake 'e Lord Tu'ilakepa 'a Semisi 'o ne pehē:

 

"...na'e 'ikai temou fai 'e moutolu e ngāue. Ne tuku pe ngāue ka mou feinga to'o mafai moutolu. Kapau ne mou lava fai e ngāue, ne tonu e me'a 'okuʹ ke me'a 'aki. 'Oku 'ikai mo'oni e me'a ko ia 'oku ke me'a 'aki..."

 

'Oku 'ikai faka'ohovale 'a e 'oho hake 'a Tu'ilakepa 'o fai e fakamatala ko 'eni. He ko e fo'i vaa'ihaka tatau pē ia na'e tau'olunga mai ai 'a e fakamatala 'a e Palēmiaʹ. Ka na'e tali 'e he 'Eiki Seaʹ 'a e fakatonutonu 'a Semisi Sikaʹ. Kaekehe, 'oku fai ai e fifili:

 

Ko e hā nai e 'uhinga na'e fakalongolongo ai 'a Poasi Tei pea mo Pohiva Tu'i'onetoa koe'uhi ko e tukuaki'i ko 'eni 'a Tu'ilakepa, 'okuʹ na kau mo kinaua 'i hono tukuaki'i?

 

Ko e hā na'aʹ na fakalongolongo ai koe'uhi ko kinaua 'oku 'ilo lahi ki he mo'oni 'o e me'a na'e fakamatala 'e Semisi Sika?

 

'Eiki Minisitā Ngoue mo e Toutai, Hon Lord Tu'ilakepa

 

 

'Oku 'ilo lahi 'aupito 'a Poasi Tei pea mo Pohiva Tu'i'onetoa ki he mo'oni 'o e kaveinga ko ia. 'E hoko atu ai heni ha lave ki he ngaahi fakamatala 'a e ongo minisitā ko 'eni 'a ia na'aʹ na fakahoko 'i he 'aho 28 'Aokosi 2019. 'Oku faka'amu 'a e kōlomuʹ ni ke fakamā'ala'ala 'a e tukuaki'i ko ia na'e fakahoko 'e Tu'ilakepaʹ, koe'uhi 'oku kei ma'uhala 'a e tokolahi ai.

 

Polokalama Tonga he 'aho ni - 28 'Aokosi 2019

'Oku lave'i 'e he tokolahi 'a hono toutou fakaanga'i 'o e pule'anga kuo'osiʹ 'a ia na'e tataki mai 'e he 'Eiki Palēmia kuo tō tau, Hon Samuela 'Akilisi Pohiva. Na'e fai ai hono fakaanga'i 'a e ngaahi lao 'e 6 na'e feinga e pule'anga kuo'osi ke fakapaasi. Na'e talaki ai 'e he ni'ihi 'i Fale Alea pea mo honau kau poupou mei tu'a 'a e fo'i tukuaki'i tatau. Ko hono tukuaki'i 'eni 'oku 'umisi mafai 'a e pule'anga kuo'osiʹ ke to'o 'a e mafai 'o e Tu'iʹ.

 

'I he taimi na'e tō mai ai 'a e Saikolone ko Gita, na'e mahino kuopau 'e 'ikai vave hono langa 'a e ngaahi fale na'e holoʹ. Pea na'e makatu'unga 'eni 'i he pau ke muimui'i 'a e ngaahi founga ngāue 'o hangē ko e ngaahi tala mahu'inga mo hono tu'uaki. Pea na'e toe kaunga lahi ki ai 'a e fiema'u ke tulituli ki he fiema'u 'a e ngaahi sino 'oku nau fakahoko mai 'a e ngaahi tokoni ki he afaaʹ.

 

Ka 'i he kei muimui'i 'a e ngaahi founga ngāue ko 'eni, na'e fakaanga'i lahi 'a e pule'anga kuo'osiʹ 'o pehē na'e 'ikai ha'anau tokanga ke tokoni ki he kakai kuo uesia 'e Gita. Ne 'ohake ai 'o pehē na'e tokanga taha tokua pē 'a e pule'anga 'o 'Akilisi Pohivaʹ ki he to'o mafai, kae si'i faka'ofa e kakai na'e uesia 'e he afaa. Ne kamata ke lahi 'a e ma'uhala 'a e kakaiʹ tautautefito ki he fu'u fiema'u ke fakahoko e ngaahi langa ki he 'apiako na'e uesia. Pea kuo ma'uhala ai 'e tokolahi 'i he 'enau tui kuo 'ikai ngaungaue 'a e pule'anga kuo'osi ke fai mo fakahoko ha ngaahi ngāue, kae faka'ofa si'enau fānauʹ 'i 'apiako.

 

Fakatatau ki he fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni, na'e fekau 'e he Palēmia kuo tō tauʹ 'a 'ene ongo Minisitā 'e toko ua kena 'asi mai ki he kakaiʹ 'o fakamā'ala'ala 'a e mo'oni. Ko e 'Eiki Minisitā 'eni 'o e MEIDECC, Hon Poasi Tei pea mo e 'Eiki Minisitā Pa'angaʹ, Hon Pohiva Tu'i'onetoa.

 

'Eiki Minisitā MEIDECC he pule'anga kuo'osi, Hon Poasi Tei

 

Ne me'a mai ai 'a Tei mo Tu'i'onetoa 'i he Televīsone Tongaʹ 'o fakahoko e ngaahi fakamā'ala'ala ki he 'uhinga totonu 'oku tuai ai 'a e ngāue. Ne me'a ai 'a Hon Poasi Tei ki he hoko 'a e afaaʹ pea na'e 'omi ai 'e he Pangikē 'a Māmaniʹ (World Bank) pea moe ADB 'a 'enau timi. Ko e Minisitā MEIDECC foki 'i he taimi ko 'eni na'e Sea 'i he kōmiti ki he fakatamaki fakafonua.

 

Ne omi ai 'a e timi ko 'eni 'o fakahoko e ngaahi savea pea mo hono vakavakai'i (assessment) ki he ngaahi maumau ne hoko ki he fonuaʹ. Ne nau fatu mei ai ha palani ki hono fakaakeake 'o Tongaʹ ni pea 'omi 'enau ngaahi palani 'o tali 'e he Kapineti kuo'osi. Na'e konga lalahi 'e tolu 'a e palaniʹ 'i hono fakamatala 'e he Minisitā MEIDECC:

 

1) Immediate Response (Tokoni Fakavavevave)

Ko e ngaahi tokoni 'eni felāve'i pea mo e ngaahi me'a fakavavevave 'oku fiema'u 'e he kakaiʹ. 'Oku kau ki heni 'a e tokoni me'akai, tēniti, etc. Ko e palani ko 'eni na'e 'i he māhina 'e 4, 'a ia mei Mā'asi 2018 ki Sune 2018.

 

2) Short-term Recovery plan (Fakaakeake fakataimi)

Ko e palani 'eni na'e kamata mei Siulai 2018 ki Sune 2019. Ne fakahā 'e Tei ko e konga 'eni 'o e palaniʹ 'oku fakataumu'a ke tokoni'i 'a e kakaiʹ kenau ma'u ha mo'ui 'oku fakafiemālie 'i he tafa'aki fakamo'ui lelei 'o talitali ai ki he konga hono 3 'o e palaniʹ, 'a ia ko e Reconstruction (pe ko e Langa).

 

Ka 'i he tafa'aki hono ua ko 'eni 'o e palaniʹ, ko ha tokoni fakataimi pē ke fai 'aki ha fakaakeake. Ne kau ki ai 'a hono tufa 'o e sēniti. Ko e ngaahi fale na'e maumau kakatoʹ na'e tokoni ki ai 'a e $3000. Na'e 'i ai mo ha tokoni $1500 ki he ni'ihi na'e 'ikai ke maumau kakato pea $500 ki he ngaahi fale ne 'ikai ke fu'u uesia. Ne fakahā 'e Hon Poasi Tei na'e 'ikai 'uhinga 'eni ke langa kakato 'aki honau faleʹ ka ko ha tokoni fakataimi pē kenau nofo atu 'aki 'o tatali ki he konga hono 3 'o e palani.

 

Ne fakahoko kotoa 'eni lolotonga 'a e fetalanoa'aki 'a e pule'anga kuo'osiʹ pea moe ngaahi sino tokoniʹ 'o hangē ko e Pangikē 'a Māmaniʹ ki he 'amanaki ke fakahoko 'a e Reconstruction. Ne fakahā ai 'e Poasi Tei 'oku 'ikai ko ha ki'i ngāue si'isi'i 'eni pea 'e 'ikai lava ia 'o fakavave'i. Na'aʹ ne toe me'a ki he ngaahi founga ngāue (process) kuopau ke fakahoko hono muimui'i ke fakafiemālie ki he ngaahi sino tokoni 'oku nau 'omi 'a e ngaahi tokoni.

 

3) Reconstruction (Langa)

Ko e konga 'eni 'o e palaniʹ 'a ia na'e fakatoka ke toki kamata 'i he māhina ko Siulai 2019 ke 'osi ki he 2020.

 

Ko e ngaahi fakamatala kotoa 'eni na'e fakahoko 'i he polokalama televīsone 'i he 'aho 28 'Aokosi 2019. Ne fakahā foki 'e Poasi Tei 'a hono tukuaki'i e pule'angaʹ 'o pehē 'oku tuai 'a e ngāueʹ. Pea 'omi ai 'e he Minisitā MEIDECC 'a e ngaahi tafa'aki 'e 3 'o e palani 'o ne fehu'ia:

 

"...Na'a tau mei lava pē 'o 'osi 'etau Immediate Response pea tau langa leva?..."

 

Ko e fehu'i 'eni 'a Poasi pe na'e mei malava nai ketau hiki fakalaka meiʹ he tafa'aki 'uluaki 'o e palani (Immediate Response) ki he tafa'aki hono tolu 'o e palani (Reconstruction). Na'aʹ ne fakahā e tali ki ai ko e 'ikai.

 

Neongo hono fakaanga'i 'a e pule'anga kuo'osiʹ 'o pehē 'oku tuai, ka na'e fakahā 'e he Minisitā MEIDECC ko e ngāue vave mo maau taha 'eni kuo 'osi fakahoko ki ha afā. Ko hono fakahoa 'eni 'e Poasi Tei ki he ngaahi ngāue natula tatau ki he ngaahi afaa kimu'a ka na'e laulau ta'u ia. Ko e polokalama foki 'eni 'i he 'aho 28 'Aokosi 2019 pea na'aʹ ne fakamatala ai 'o pehē:

 

"...Ko 'Aokosi ni 'oku 'osi ai 'a e ta'u 'e 1 māhina 'e 6, 'a ia ko e māhina 'aki 'eni hono 18. 'E toki me'a ki ai 'a e Minisitā Pa'anga 'anai. Ka 'oku mau palani ke fakahoko e langa ko 'eni ki he ngaahi fale nofo'angaʹ ke 'oua e toe 'ova atu 'i Fēpueli ta'u fo'ou. Ko 'emau sio ke 'oua e a'u 'o ta'u 'e 2..."

 

Ne fakamatala 'e Poasi Tei ne 'ikai malava ia ke fakahoko 'a e ngaahi langaʹ (Reconstruction) 'i Sune 'o e 2018. Ko e ngāue lahi 'aupito na'e fakahoko ki hono vakavakai'i 'o e ngaahi maumau. Pea ko e kōmiti ko 'eni 'oku Sea ai 'a Poasi Teiʹ, ne tu’o lahi 'a e me'a mai ki ai 'a e Palēmiaʹ, 'Akilisi Pohiva pea mo e Kapinetiʹ 'o vakai tonu ki he ngāue 'oku fakahoko.

 

Ne ngāue 'a e pule'anga kuo'osiʹ ki hono vakavakai'i mo fakamā'opo'opo pea mo fakapapau'i 'a e pa'angaʹ, 'oku loto ki ai 'a e ngaahi sino tokoniʹ. Ne fiema'u ke fakapapau'i ko e ngaahi langa 'e fakahokoʹ tene matu'uaki ha toe matangi mālohi (Category 4 pe 5). Ne fiema'u ke tomu'a fakapapau'i 'eni pea toki 'io mai 'a e ngaahi sino tokoniʹ ke toki kamata 'a e langaʹ. Ko e founga ngāue 'eni, neongo 'ene hā ngali loloa, ka na'e pau ke fou ai 'a e pule'anga kuo'osi. Pea me'a leva 'a Poasi Tei ('i he 'aho 28 'Aokosi 2019) 'o pehē:

 

"...ko e tali ki he fehu'i 'o pehē - ko e hā e me'a na'e 'ikai temou langa ai 'i Siulai ta'u kuo'osi he 'osi pē 'a e afaa? He 'ikai kemau lava kimautolu 'o langa. 'Oku 'ikai ha silini pehē 'a e fonua kemau langa. Kapau na ko ha silini 'a e fonua kemau pule ki ai...Ko hono tuku e ngāue ke 'alu pē ki hono taimi totonu pea fai fakalelei e founga, e hoko leva 'a e reconstruction ko e Tāpuaki makehe ki he fonua...pea ko e poini hono ua, ko e toki taimi pe 'eni..."

 

Ko e ngaahi fakamatala foki 'eni 'a Poasi Tei 'i ha polokalama 'i he 'aho 28 'Aokosi 2019. 'I he hili 'ene fakamatalaʹ ne fakafehu'i leva 'e Sētita Tu'i'onetoa meiʹ he Televīsone Tongaʹ 'a e Minisitā Pa'angaʹ Pohiva Tu'i'onetoa. Ko hono fehu'i 'eni na'e fakalea 'o pehē:

 

"...ko e tukuaki'i ko 'eni 'oku 'omai kiate kimoutolu 'o pehē 'oku tōmui 'aupito 'aupito pe fu'u tuai 'a e langa ko 'eni 'oku fakahoko..."

 

Na'e tali ki heni 'a Pohiva Tu'i'onetoa 'o ne fakamatala 'i hono tu'unga ko e Minisitā Pa'anga. Na'e me'a 'a e Minisitā Pa'angaʹ 'o pehē 'oku 'i ai pē ki'i sēniti (reserve) 'a e pule'angaʹ ka 'e 'ikai lava ia 'o fakahoko 'aki ha me'a. Pea ko e me'a kuo pau ke fakahokoʹ ko ha kole pa'anga ki muli. Pea 'i hono 'omai e ngaahi tokoni mei muliʹ, kuopau ke muimui'i 'a hono ngaahi fiema'u mo hono ngaahi tu'utu'uni kimu'a pea toki fakamoleki 'a e pa'anga ko 'eni.

 

Ne fakatātā ai 'a e Pohiva Tu'i'onetoa ki he pa'anga tokoni ki he langa fale akoʹ. Na'aʹ ne pehē kuo 'osi ma'u mai 'a e tokoni ko 'eni. Ka 'oku 'ikai ke 'omai e pa'angaʹ ia ki he 'akauni pangikē 'o e fonuaʹ 'i Tongaʹ ni. Ko hono tali (approved) pe 'i he la'i pepa fakataha pea mo e ni'ihi kuo tali kenau fakamo'oni. Ka 'e 'uluaki fakahoko e ngaahi ngāue pea moe ngaahi palani ke maau pea toki 'omi e pa'anga tokoniʹ ki ai.

 

Minisitā Pa'anga he pule'anga kuo'osi, Hon Pohiva Tu'i'onetoa

 

Ne fakamatala ai 'a Pohiva Tu'i'onetoa ki he ngaahi ngāue hokohoko na'e fakahoko pea moe ngaahi taimi ne fakahoko ai. Ne kamata meiʹ he kole pa'anga ki he ngaahi sino tokoni. Pea kimu'a ke fakahoko e kole ko 'eni, kuopau ke fa'u e "project proposal". Ne fakahoko atu ai 'a e kole pea toki tali mai 'i he 'aho 25 'o Sune 'o e 2018. Ko e 'osi ia 'e māhina 'e 4 moe konga pea meiʹ he tō mai 'a e afaaʹ ka ko e vaa'ihala pē ia 'o e founga ngāueʹ. Na'e tali ai ke 'omi 'a e pa'anga fe'unga mo e $27 miliona ke fakahoko 'aki 'a e langaʹ (reconstruction).

 

Fakatatau ki a Pohiva Tu'i'onetoa, ne lele ai mei Sune 2018 ki Sepitema 2018 'o maau ki ai 'a e ngaahi fefakamo'oni'aki 'o e ngaahi aleapau. Ne lava kotoa 'eni hono fakahoko pea toki kamata hono tu'uaki ke tala mahu'inga mai ha ngaahi kautaha kenau fakahoko 'a e palani (designs) ki he langaʹ. Na'e fiema'u ha ngaahi kautaha ke ne fo'u mai e ngaahi mape moe ngaahi me'a fakatekinikale ki he fa'unga moe founga hono langa 'o e faleʹ. Na'e toe fiema'u ke fakahoko 'eni 'aki ha taukei 'oku fakatokanga'i fakavaha'a-pule'anga.

 

Ne maau ia ki 'Okatopa 2018 'o tuku atu ke fai mai ha ngaahi tala mahu'inga. 'I he a'u ki Nōvema 2018, kuo 'osi maau mai 'a e ngaahi tala mahu'inga pea siofi pē ko hai tene ma'u e fo'i ngāueʹ. 'I he a'u mai ki Sānuali 2019, kuo 'osi foaki atu e fo'i ngāueʹ ki he kautaha muli kene fakahoko. Ka 'i he hoko hono foaki ko 'eni ke lāunga ai 'a e kautaha 'e taha. Ne pau ai ke toe fakatatali kae vakai'i 'a e lāunga na'e faiʹ ke fakapapau'i 'oku 'ikai ha fehālaaki telia na'a iku ki he Fakamaau'angaʹ.

 

Ne fakakakato e ngāue ki he lāungaʹ 'o mahino pea fe'ungatonu mo Mā'asi 2019 'a hono toe foaki fo'ou 'o e ngāueʹ ki he kautaha muli na'aʹ ne ma'u. Na'e tuku atu ai ha vaha'a taimi kenau fetukutuku mai ai ki Tongaʹ ni ke kamata ngāue. Na'a nau omi 'o toki kamata ngāue 'i Mē 2019. Ne kamata ai 'enau sio ki he ngaahi fale na'e uesia 'e he afaaʹ mo fo'u mei ai 'a e palani ngāue ke fakahoko e langaʹ. 'I he hili 'enau fakahoko e ngāue ko ia, na'e pau ke 'ave ke 'uluaki tali 'e he Pangikē 'a Māmani. 'I he a'u mai ki 'Aokosi 2019 kuo maau moe ngāue ko ia.

 

Ne hoko atu leva ki hono tu'uaki ki he ngaahi kautaha kenau fakahoko 'a e langaʹ. Ko e fakamatala foki 'eni 'a Pohiva Tu'i'onetoa 'i 'Aokosi 2019 pea ne fakamatala 'e a'u ki Sepitema 2019 'e maau ki ai. Pea 'oku fakafuofua ki he 'aho 30 'o Sepitema 2019, 'e fakahoko ai 'a e tanu pou (ground breaking).

 

'Analaiso nounou

Ko e anga 'ena e fakamatala 'a Pohiva Tu'i'onetoa pea mo Poasi Tei 'i he televīsoneʹ pea mo 'ene feinga ke fakamahino 'a e founga ngāueʹ pea moe vaa'ihala na'e fononga mai ai. Ka na'e te'eki ke a'u ki he 'aho 30 'o Sepitema ke kamata 'a e tanu pouʹ, kuo pekia 'a e Palēmiaʹ 'i he 'aho 12 'o Sepitema 2019.

 

Ne fili pule'anga fo'ou 'o Palēmia ai 'a Pohiva kae toe Minisitā MEIDECC pe 'a Poasi Tei. Pea ko e a'u mai 'eni ki Fale Alea mo hono fehu'ia ai 'e hona kaungā minisitā ko Lord Tu'ilakepa 'a 'ena ngāue na'e fakahoko 'i he pule'anga kuo'osiʹ. Na'e 'ikai kena tokoni ki hono fakamā'ala'ala 'eni pea 'oku fai hono fehu'ia lahi:

 

Kuo longolongo pē nai 'a Tei mo Tu'i'onetoa kae loi 'a Tu'ilakepa ke fakangalikovi'i 'aki 'a Semisi Sika?

 

'E fēfē nai e vakai ki ai 'a e kakai 'o e fonua?

 

Ko e hā nai ho'o vakai ki he ngaahi me'aʹ ni?

 

 

 

Views 2654