‘ALU FAKAHOLOMUI ‘A E LILIU FAKATEMOKALATI – ‘Oku ‘i fe kau fakafofonga ‘o e kakai?

Posted: 09-Jul-2020 12:27 PM

Politics

Koe taha foki ha fo’i nga’unu fakaloloma kihe liliu fakatemokalati ‘i Tonga ni ka ko hono tali koia ‘ehe Fale Alea ‘i he ‘aho Monite ko hono 29 ‘o Sune ‘a e lao ke hiki ‘a e fo’i lakanga mafai fakahoko ngaue (executive power) koe CEO ‘a e Potungaue ki muli mei he malumalu ‘o e Komisiona kihe kau Ngaue Fakapule’anga (Public Service Commission) ki he malumalu ‘o e Tu’i.
‘Oku fehangahangai ‘aupito ‘a e fo’i lao fakaangaanga ko eni moe visone na’e kakau’i mai ‘e ‘Akilisi moe kau poupou ‘i he ta’u lahi.

Koe Visone ‘a ‘Akilisi moe halafononga

Koe visone ‘o e liliu fakapolitikale na’e taumu’a ki ai ‘a Akilisi Pohiva moe kau mu’aki ‘o e halafononga “KE TAU MA’U HA PULE’ANGA ‘OKU TALIUI KAKATO KIHE KAKAI TOTONGI TUKUHAU”. Koe visone eni na’e tukupa kiai ‘a e mo’ui ‘a ‘Akilisi pea ne fou ‘i he halafononga na’e mohu faingata’a ‘o feilaulau ai hono famili moe kau muimui ‘i he ta’u ‘e tolungofulu tupu.

Koe ngaahi faingata’a ko eni na’e kau ai ‘a e fakamaloloo’i he ngaue, fakahu pilisone, fehi’anekina’i, mo’ui popula moe toutou hopo fakamaau’anga a’u pe ‘o mo’ua.

Na’e a’u pe ki hono veteki (dissolve) ‘o e Fale Alea ‘i hono tukuaki’i ‘oku ‘ikai taau ‘ene fakahoko fatongia.

Koe taha foki ‘a e ‘uhinga malohi ki hono fakahu ‘i he ta’u 2019 ‘e he pule’anga ‘o ‘Akilisi moe teke ke liliu ‘a e ngaahi lao ‘e ono kae lava ke taliui kakato kihe kakai ‘a e ngaahi mafai fakahoko ngaue ‘a e pule’anga (executive).

Koe liliu fakapolitikale ‘o e 2010

Koe liliu fakapolitikale ‘o e 2010 na’e momoi ai ‘e ‘ehe fale ‘o e Tu’i hono ngaahi mafai fakahoko ngaue (executive powers) ki he kakai. ‘Oku ha ia ‘ihe liliu ‘o e kupu 41 ‘o e konisitutone mei he “Govern” kihe “Reign” kae “Responsible” ‘a e kau Minisita ‘i he 2010. ‘Oku mahino heni hono momoi mai ‘a e mafai fakahoko ngaue kihe kau minisita kae fakalangilangi pe ‘a e Tu’i.

‘Ikai ngata mavahe ‘a e mafai ki hono fili ‘ehe Tu’i ‘a e kau minisita  kihe palemia koe sino fakahoko ngaue ia ‘a e fonua.

Hili ‘a e liliu fakapolitikale ‘o e 2010 na’e fakaanga’i ai ‘ehe tangata faifale’i fakalao na’e ‘omai meihe Kominiueli ko Peter Pursglove ‘a e konisitutone ‘a Tonga ‘o pehe na’e kovi hono fa’u pea ta’e fakatemokalati. Na’e ‘uhinga heni ‘a Pursglove kihe ngaahi mafai faka ngaue (executive) na’e kei ‘i he malumalu pe ‘o e Tu’i. Hange ko hono fili ‘o e Komisiona Polisi, Kau Fakamaau, ‘Ateni Seniale etc,

Fesitu’a’aki ‘a e Visone moe Liliu lao

Hili ‘a e liliu ko eni na’e fakahoko ‘i hono tali ‘e he Fale Alea ‘a e lao fakaangaanga ko eni pea ‘oku toe pe ke fakamo’oni huafa kiai ‘a e Tu’i kae hoko koe lao.

Kaikehe ‘oku fehangahangai ‘a e lao ko eni moe visone ‘a e Paati Temokalati ‘Otumotu Anga’ofa. Na’e pehe ‘ehe fakafofonga Tongatapu 1 Siaosi Pohiva ‘oku fakaholomui ‘a e lao ni kihe feinga liliu ke toe fakatemokalati ange ‘a e hono fakalele ‘o e fonua ni. “Taha eni ha nga’unu fakaloloma atu pea toe faingata’a ange mo mama’o ange mei he feitu’u (destiny) ‘oku tau taumu’a ki ai”, ko Siaosi mai ia.

Na’e feinga ‘a Siaosi ‘i Fale Alea ke fakamahino ‘a e mahu’inga ke fa’u e lao ke malu’i ‘a e Tu’i mei hono tukuaki’i, he ka faihala ‘a e Sekelitali ki muli ‘e lava ke tukuaki’i ‘ehe kakai ‘a e Tu’i. Pehe foki ke fakapapau’i ‘oku taliui ‘a e ma’u mafai kihe kakai totongi tukuhau.

Koe Fakatonuhia ‘o e lao fakaangaanga

Koe taha ‘a e ngaahi ‘uhinga ‘oku ‘ohake tatau pe meihe kau fakafofonga PTOA moe Pule’anga ke fakatonu (align) tokua ‘a e lao fakaangaanga ‘a hono fili ‘o e Sekelitali ki Muli kihe fiema’u ‘a e Konisitutone. Koe tu’u ‘a e kupu 39 ‘oku pehe:

Ngaahi Talite

‘E ngofua ki he Tu‘i ke fai ‘a e ngaahi talite mo e ngaahi Pule‘anga Muli ka ‘oku ‘ikai ngofua ke ne fai ‘a e ngaahi talite ‘oku fai kehe mo e ngaahi lao ‘o e Pule‘anga ni. ‘Oku ngofua ki he Tu‘i ke fakanofo ‘ene kau fakafofonga ki he ngaahi pule‘anga ‘o hangē ko e ngaahi anga ‘o e ngaahi Pule‘anga.

Koe’uhi koe fakanofo ‘ehe Tu’i ‘a e kau fakafofonga ki ‘oku tui ‘a e ‘a e kau tui kihe liliu lao ni ‘oku tonu ke ‘atu ‘a e lakanga Sekelitali ki Muli ke fili moia ‘ehe Tu’i.

Kaikehe ‘oku hoko hono fili ko eni ‘ehe Tu’i ‘a e Sekelitali ke taliui ai ‘a e Sekelitali ia ki Muli ki he’ene afio kae ‘ikai taliui hangatonu kihe Palemia.

Lau ‘a e Fakafofonga Tongatapu 1, Siaosi Pohiva

Koe taumu’a ‘o e ngaue ‘a e PTOA ke fakatemokalati ange ‘a e fakalele ‘o e pule’anga he koe fa’ahinga fa’unga pe ia tene lava ‘o fakahoko lelei ‘a e taliui ‘a e kau ma’u mafai pe taki kihe kakai totongi tukuhau.

Kapau ‘oku fehangahangai ‘a e konisitutone moe visone pea ‘oku totonu ke liliu ‘a e konisitutone ko ia ke fakatonu kihe visone. Hange koia ‘i he ngaue ki hono liliu ‘o e lao ‘e ono.

‘Oku pehe foki ‘ehe kau fakafofonga ‘e ni’ihi koe konisitutone ‘oku sai pe ia ka koe feinga pe ke fakalelei’i ‘a e lao ke fakatonu ki ai. Kaikehe ‘i he lau ‘a Siaosi Pohiva tetau fakamaau’i ‘a e sai moe kovi ha lao ‘aki ‘a e visone ‘oku te taukave’i. kapau ko ‘eku taukave’i ‘a e taliui kihe kakai pea teu pehe ko lao kovi pea kapau ko ‘eku taukave’i ketau toe foki kihe mafai fakatu’i pea teu pehe koe lao lelei.

‘Ulu ‘e ua

 Koe taha foki ia ‘a e taukave ‘a e Fakafofonga Tongatapu 1, ‘oku ngalivale ‘a e fakahinga liliu lao pehe ni, he ‘e ‘ulu ua ‘a e sisitemi. ‘Ulu ‘e taha koe Tu’i pea ‘ulu ‘e taha koe Palemia fou ‘i he Komisiona kihe kau Ngaue Fakapule’anga. ‘E taliui ‘a e Sekelitali ki muli ki Tu’i kae taliui ‘a ‘ene kau ngaue ‘ihe potungaue ki muli kihe Palemia (Minisita ki Muli) pea te ne faka’ata ‘a e fefusiaki moe ta’emaau ‘i he kau ngaue. Pea pehe ‘e he Fakafofonga kapau ‘oku pehe pea ‘ai a ke maau ‘a e fo’i holomui ‘o ‘ave kotoa a ‘a e fu’u potungaue ki muli ‘o fakamalumalu ‘i he Ofisi ‘o e Palasi.

Paloti

Hili hono lau ‘uluaki ‘o e lao ni ‘i he Fale Alea na’e kole ‘ehe fakafofonga TTP 1 Siaosi Vailahi Pohiva ke tukuhifo ‘a e fo’i lao kihe Komiti Kakato kenau alea’I, na’e poupou’i eni pea tukuhifo. Na’e fai foki ha talanga fuoloa ‘i he fo’i lao ni tautautefito kihe fakafofonga pea hili ia na’e paloti leva. Koe fakafofonga Tongatapu 1 pe na’e ‘ikai loto ke tali ‘a e fo’i lao ni.

‘I hono ‘ohake kihe Fale Alea na’e toe lau ai ‘a e fo’i lao pea paloti tu’o ua moe tolu pea koe me’a tatau pe na’e ‘ikai tali tokotaha pe ‘ehe fakafofonga Tongatapu 1 ka e tali kotoa ‘ehe toenga ‘o e kau falealea na’e ‘i he Fale kau ai moe kau fakafofonga PTOA.

‘Oku fehu’ia heni pe na’e tonu koaa ke fai ha poupou ki hono liliu ‘o e lao ni. Hange ‘oku toe ha fakapopo’uli ange fononga kihe visone, pea na ‘oku mo’oni pe ‘a e hiva tataki ‘o e polokalama na’e fokotu’u ‘ehe helo ‘o e liliu fakatemokalati ‘i Tonga ni Samuela Akilisi Pohiva. “TONGA E KO’ETA FOLAU KI FE”

Views 286

Community
TOP $1.8m LTE upgrade for All Sites

Friday, 24th July 2020 I Nuku’alofa I Tonga – Digicel,…

Government
Palani Pule’angá ke langa ngaahi fale ‘e 20,000 tupu ki he ngaahi…

Ko e fakahā eni ‘e he ‘Eiki Palēmiá, Pōhiva Tu’i’onetoa…