FEFE FAU HOTAU MASIVA – MOKOHUNU

Posted: 23-Jul-2020 12:32 PM

Politics

Ko e mokohunu ko e ma’u’anga mo’ui ia ki he ngaahi famili tokolahi tautautefito ki Ha’apai, Vava’u mo Tongá ni foki. Ko e pa’anga lahi ‘oku ma’u mei he mokohunú ka ko e palopalemá he ‘oku toutai’i ia ‘e he fanga ki’i famili taautaha pea nau fakatau ki he kau exporters ‘o nau fakatau atu ‘e nautolu ki muli pea to e liuliunga e me’a ia ‘oku ma’ú. Fakatatau ki he lau ‘a Semisi Fakahaú, “Na’e ‘i ai e palopalema, ko e ‘ikai ma’u e pa’anga ‘i hono hu atu ki muli, ko e ki’i konga si’i pe na’e ma’u ‘e he kainga ‘a e kii paanga si’isi’i pe kae ma’u ‘e he kau exporters ia ‘a e paanga lahi tahá, koe mahu’inga na’e ‘alu ia ‘o a’u ki he US$600 ki he kilo e 1”.

 

TU’UNGA E MOKOHUNU

Na’e fai ha faka’eke’eke ‘a e letio Le’o ‘o e Kele’a pea mo e ‘Eiki Minisita Mālōlō ‘o e Toutaí, Semisi Fakahau , ‘i he ‘aho 15 Siulai 2020 pea ne pehe ‘e Semisi ko e tu’unga e  mokohunú ‘oku ‘i ai he taimí ni mo e lahi fe’unga ke toutai’í ‘oku fu’u ma’ulalo ‘o fakakatatau ki he lahi he ta’u 2008-2013 pea ta’ofi 2015  kae ‘oleva ke lava ‘o to e fakafanau. Na’e to lalo 2008 he na’e ma’u pe toni e 14, 2009 na’e toni 369, 2010 na’e toni 313, pea 2011 na’e holo ki he toni 79, 2012, toni 67, 2013, toni 56 pea ta’ofi leva he na’e fu’u to lalo. Na’e fu’u si’isi’i ‘a e mokohunu lalahi ‘e lava fakafanau he tahi loloto.

Na’e ‘osi ta’u ‘e 3 pea tu’utu’uni e Kapineti ke fai ha savea ke ‘ilo e lahi e mokohunu pea ka si’isi’i pea hoko atu aipe ke ta’ofi pea kapau ‘e lahi fe’unga pea faka’ataa leva. Na’e fakahoko leva e savea he 2019 pea mahino na’e fu’u si’isi’i ‘aupito e mokohunu ‘i hotau konga tahi ko e tupu eni mei hono ngaue’aki e me’a ngaue toutai ta’efakalao he 2012 – 2013, ko e hina kasa na’e ngaue’aki he kau uku pea vave ai e fu’u tolalo ‘a e lahi e mokohunu.

Na’e to e fakahoko mo e savea ‘i he ta’u 2019 ‘i Ha’apai, Vava’u mo Tongatapu ‘o mahino ‘oku fu’u kei si’isi’i pe mokohunu. Na’e ‘oatu e fokotu’u mei he Potungaue Toutai mo e kau savea mei he Secretariat of the Pacific Community (SPC) ’oku fu’u kei si’isi’i ‘aupito e mokohunu ‘i Tonga ni, pea ‘oku totonu ke kei hoko atu e ta’ofi e toutai pea ko ‘ene a’u ki he 2023 pea to e fai ha savea pe kuo nau tokolahi fe’unga mokohunu kae lava fai e toutai.

Na’e to e fakapapau’i e ola ‘o e savea ko eni mei he tali mei he ‘Eiki Minisita Ngoue mo e Toutai, ‘i he Miniti Fale Alea Fika 6, Tusite Me 2020, ‘oku pehe, “na’e fakapa’anga ‘e he SPC ka ko e ukú na’e fai ‘e he matu’a Tonga ‘o a’u ki he tamaiki fefine hufanga he fakatapu. Kuo nau ‘osi ma’u e ngaahi laiseni pea ‘oku nau taau mo fe’unga ke nau uku he loloto pea ko nautolu na’a nau hanga ‘o fai e savea ko eni. Ko e malo pe eni Sea ‘a e mo’ui ‘a e ni’ihi ‘i he fanau ko eni pea na’a nau uku kotoa ‘i Vava’u, Ha’apai, Niua mo ‘Eua mo Tongatapu ‘o vakai’i ‘a e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e mokohunu. Pea ko e fakamatala falala’anga ia ‘i he fakapa’anga ‘e he SPC ‘a ia ‘oku ma’u he Potungaue he taimi ni. ‘Oku ‘ikai ke lahi ‘a e mokohunu ‘o fakatatau mo e tu’unga ‘oku ‘i ai”.

Na’e teuteu e Potungaue ke fa’u e lao fo’ou ke ‘ave ‘a e mafai kia kinautolu oku nau nofo he ngaahi kolo tu’u mataatahi mo e ‘otu motu ke nau ma’u mafai ki hono toutai’i e mokohunu, malu’i mo teuteu’i ki hono ‘ave ki he maketi hange ko e fakamomoa pea nau kau fakataha mo e pule’anga hono fakamaketi atu, ikai to e fiema’u e kau ma’u laiseni ki mu’á.

Kaekehe na’e fiema’u leva ke fai e ngaahi fakataha mo e kainga ‘oku nau nofo he ngaahi kolo mataatahi, ‘otu motu hange ko Vava’u, Ha’apai mo Tongatapú ni foki koe’uhi ke nau ma’u e ngaahi fokotu’utu’u mo e ngaahi femahino’aki ko ia mo hotau kainga, koe’uhi kuo tu’u e “Special Management Area” (SMA), pe konga tahi pule’i makehe, fakataataa ki Ha’apai ‘oku meimei ‘osi kotoa e ‘i ai hono konga tahi pule’i makehe. Na’e ‘uhinga ‘a e alea ko eni mo e kakai ke ‘omai ‘enau fakakaukau, ‘omai mo e fakakaukau mei he pule’anga, ’omai mo e fokotu’utu’u mei he maketi kae fa’u ha lao ke pule’i, malu’i, pea mo fakahoko e teuteu ki he fakamomoa ki he maketi mo e fakamaketi ke ngaue fakataha e kakai mo e pule’anga ke ma’u mai ‘a e pa’anga mei he mokohunu ‘o ‘alu hangatonu pe ki he kakai. Ko e founga eni ke nau ma’u pe ‘a e lelei taha ko ia pea ‘ikai ngata ai kae fiema’u pe ‘a e founga toutai ke fakapotopoto ‘aupito koe’uhi ke ‘oua osi pe ta’u ‘e 2 pe ta’u e 3 kuo ta’ofi kae fiema’u ia ke hokohoko pe toutai ‘a e kainga pea lele aipe ‘o tu’uloa he ko e ma’u’anga mo’ui lelei ia kia kinautolu, kaikehe lolotonga e fakahoko e ngaue ko eni, lava mo e fakataha ko ia ‘a e kainga mei Vava’u mo Ha’apai kae kamata mo Tongatapu ni, mo e hoko mai ko ia ‘a e palopalema ‘o e fokoutua ko eni koviti 19 pea ki’i toloi atu ai ‘o ‘ikai ke ‘osi ‘a e fakataha ko ia mo e kainga ‘i Tongatapu ni ‘a ia ‘oku teeki ke lava kakato katoa ‘a e foi consultation mo e kainga pea ki’i tu’u leva ‘a e ngaue ko ia. Na’e ‘ikai lava fa’u mo e lao ke a’u ki he tu’unga ko ia ke fa’u ‘a e lao fo’ou ki hono fakahoko ko ia pea mo e toutai’i, malu’i pea mo hono project ki hono fakamomoa pea mo e fakamaketi.

 

TOKANGA’I MO E FAKAMAKETI MOKOHUNU

Na’e fai e tokanga lahi ‘a e Potungaue ki hono fakamaketi’i ‘o e mokohunu pehe ki he ngaahi fokotu’utu’u ki he taimi ‘e ‘ai ko ia e mokohunu pea ngaue fakataha mo e pule’anga ‘a ia ko e Potungaue toutai pea ‘i ai pe mo e kosilio ‘a e potungaue toutai ke nau ngaue fakataha mo kinautolu ‘a e kainga. Ko ‘enau toutai’i ko ia ‘a e mokohunu pea uta mai ki Tongatapu ni, ‘o nau hanga leva o fakamomoa, ‘a ia kimu’a pea fai e fakamomoa kuopau ke ako’i  kinautolu pea hanga ‘e he pule’anga ‘o omai e me’angaue ke fai’aki fakamomoa ‘o tufa leva ki he ngaahi kolo, ke nau ‘ilo ‘a e founga lelei taha ke fakamomoa ke a’u ki he tu’unga ‘i he maketi fakavaha’apule’anga. Ko e taumu’a leva ko e ‘osi pe fakamomoa pea uta katoa mai mokohunu ko ia ki Tongatapu pea ‘i ai leva pa’anga ‘a e puleanga ‘oku ‘oatu leva ‘a e ki’i totongi ki he tokotaha kotoa pe ‘oku ‘i ai ‘ene mokohunu fakamomoa fakatatau ki he lahi e fa’ahinga mokohunu ko ia ‘oku totongi ma’olunga taha, fa’ahinga ‘oku totongi lotoloto mo e ma’ulalo. ‘Oku ‘oatu seniti ko ia ke hokohoko atu ‘enau ngaue pea ko e ‘omai ko ia ‘o tauhi ‘i Tongatapu ‘e ngaue leva pule’anga ke fakaafe’i mai ‘a e ngaahi kautaha totonu ko ia ‘oku nau fai hono fakatau ko ia ‘o e mokohunu mei he ngaahi fonua muli ‘o hu ai ki Siaina, ha’u hangatonu pe nautolu ‘o fakatau tuki ‘i Nuku’alofa ‘i he maketi toutai pea ko hai pe te ne ma’u e totongi ma’olunga taha pea tokotaha ia te ne ma’u pea te ne hanga leva totongi pa’anga ki he pule’anga pea uta ‘e ia mokohunu. ‘E toki to’o leva ‘e he pule’anga e ki’i totongi ki he kainga ko ia mei he ngaahi kolo tu’u matatahi mo e ‘otumotu ‘a e toenga ki’i seniti ko ia he ko e seniti ngaue pe ‘anautolu, fakafoki mai ki he pule’anga kae ‘oatu leva e ngaahi toenga katoa pea paanga ‘oku hu mai mei he maketi oku hu hangatonu ia kia kinautolu he ‘oku osi ‘ilo pe ‘a e lahi ‘o e mokohunu mo e kalasi kehekehe mokohunu na’e hanga ‘e he tokotaha taautaha ‘o uta, ka oku te’eki a’u ngaue ki he fokotu’utu’u ko eni, pea osi savea ‘oku talamai ke kei hoko atu pe malu’i e mokohunu.

 

FIEMA’U KE TOUTAI’I MOKOHUNU

Ne mahino e tu’unga e mokohunu mo e ngaahi savea ne fai mo e ngaahi sitesitika ‘e to lalo e lahi e mokohunu ‘e ala toutai’i kae fakafokifa kuo fakahoko e tu’utu’uni mei he kapineti ke fakaava hono toutai’i e mokohunu, makatu’unga e tu’utu’uni ko ia mei he teuteu ko ia ke tau mateuteu na’a hoko mai e fokoutua ko ia ko e koviti 19. Na’e lahi e ta’efiemalie ki he tu’utu’uni ko eni, kau ai ‘a Semisi Fakahau mo ‘ene pehe, “’oku totonu pe ke fakapotopoto he na’e totonu pe ke tatali kae ‘oleva ke mahino ‘e toki a’u mai e mahaki he ‘oku kei sai pe kau toutai pea lahi pe mo e ika. Ka fiemau ke fai e toutai mokohunu kuo pau ke fai e fokotu’utu’u maau ia ki ai pea ko e ha pe pa’anga ‘oku ma’u mai pea ‘ave ki he kainga, kaikehe ko eni ‘osi faka’ataa ia ke toutai e mokohunu”.

Na’e to e fai foki mo e kole mei he Fakafofonga Ha’apai 12, Mo’ale Finau, ‘a ia ‘oku ha ‘i he Miniti Fale Alea Fika 6, Tusite Me, 2020 ‘a ia na’e  kole ai ‘e he Fakafofonga, “Ko ‘eku ‘uhinga koee ki he mokohunu ‘Eiki Sea ‘oku pehe ni. Ko e taumu’a totonu ‘o ha patiseti ki he motu’a ni makehe mei he siate folau fakafolofola. Ko e langaki mo’ui… Langa e jobs, kapau te tau ‘alu ‘Eiki Sea ki he Statistics Department ke tau ‘eke… ‘Eiki Sea, kou fakamalo pe au ki he Hou’eiki. Ko ‘eku lave ko eni ki he mokohunu ‘Eiki Sea ‘osi ma’u ‘emautolu ‘emau fo’i pa’anga ‘e 5 miliona ‘Eiki Sea ‘Amelika ‘i hoku vahenga fili. Kou fie fakaha atu ki he Feitu’u na, ke mau hanga ‘o ngaahi e mokohunu pea process ke quality pea ‘ave ki he’emau maketi ‘Eiki Sea. Kou loto ke lekooti he’e ‘ave ki he Minisita Toutai. Ko e ‘uhinga ‘eku fakamalanga pehe ‘Eiki Sea he ‘oku fakamatoato ‘a e me’a keu lea ki ai ‘Eiki Sea. ‘E lava fakangaue’i e toko 1000 tupu ‘i he me’a ko eni kou talaatu ‘Eiki Sea. Ko ‘eni ‘osi ma’u ‘emau vaka mo e naunau me’a katoa pea ‘oku fanongo mai e kainga ki ai ‘Eiki Sea. ‘Osi kotoa. Ko e Tonga pe eni kou fakamatala atu. Ko e ‘uhinga ‘eku ‘ohake e me’a ko eni ‘Eiki Sea ki he Pule’anga tau hanga ‘o fakaivia e me’a ko eni Hou’eiki. Kapau ‘oku ‘i ai ha taha ‘oku pole mai ki ha fatongia fakapa’anga pea ne talamai ko ‘ene silini ee he pangike, tukuange ke ‘alu ‘o fai e ngaue ‘Eiki Sea. Fakangaue’i e toko 1000 tupu ‘i Ha’apai”.

KO HA OLA LELEI NAI PE KOVI?

‘I he kamata hono fakatau atu e mokohunu na’e tuku atu ‘e he Pule’anga e mahu’inga ‘a ia ‘oku ha he tepile ‘i lalo:

mh

Kaikehe na’e hili pe ha uike nai ‘e 1 mei hono fakaava kuo kamata ‘asi e palopalema pea faka’ataa leva ‘e he Pule’anga ke nau takitaha ‘ai pe ‘ene mahu’inga. Na’e tali ki heni ‘a Semisi Fakahau, “kou lave’i ‘oku kamata ke ‘asi e palopalema lahi ‘aupito pea kou amanaki pe ‘oku fai pe ‘e he potungaue toutai honau lelei taha pea ko e fu’u fakavavevave ko eni te’eki ‘i ai ha fokotu’utu’u lelei pea oku ‘i ai e hoha’a ki ai

‘Oku lahi e ta’efiemalie mei he kau toutai tokolahi ‘a e faka’ataa ‘e he Minisita Toutai, Tu’ilakepa ke faiteliha pe kautaha laiseni mokohunu ki he’enau mahu’inga.

Ko e me’a fakaloloma taha ko e ma’u ha ongoongo mei he kau Polisi, Tusite 7, 2020  kuo malolo tangata ta'u 37 kae kei hoko atu e fekumi 'a e kau Polisi ki ha matapule ta'u 20 mei Patangata na'e lipooti mai 'a 'ena ka'iloa lolotonga 'a 'ena uku mokohunu ‘ihe 'aho Monite 6 'o Siulai 2020.

Kuo a’u mai eni ki he ‘aho ni, 14 Siulai, 2020 ‘oku a’u e pekia ki he toko 3.

‘Oku fai e hoha’a lahi ki he lahi e mate he ki’i taimi nounou pe eni e kamata hono toutai’i e mokohunu pea ‘oku ‘i ai e tokanga na kuo’osi e fo’i mokohunu ia he feitu’u mamaha kae nga’unu atu eni ki he feitu’u ‘oku faingata’a hono toutai’i ai e mokohunu pea ‘e malava ke si’i uesia ai e mo’ui e kau uku.

 

TU’U KI HE KAHA’U

Ngalingali na’a to e tokolahi ange e mate ‘i he ki’i taimi nounou pe eni mei he kamata hono toutai’i e mokohunu ‘okapau ‘e kei hokohoko atu, ka ko e tu’unga ko ia e mokohunu ‘oku pehe ‘e Semisi Fakahau, “ko e tu’unga e fakafanau ‘a e mokohunu na’e tonu ke tuku atu ki Sepitema pe ‘Okatopa pea ko e toutai ia ko eni he’ikai ke to e lava ha fakafanau ‘a e mokohunu, ko e tu’u ko eni ‘e to e toloi atu taimi toutai ki ha ta’u ‘e 20. Ko e kole pe ki he kainga ‘oku ‘osi ‘i ai e SMA kenau fakapotopoto e toutai kae lava ke kei hokohoko atu ‘enau toutai ke kei ‘i ai ha mokohunu lalahi ke hokohoko atu”.

 

 

Views 1228