SITEPU FAKAHOLOMUI ‘A E NGA’UNU KE FAKATEMOKALATI

Posted: 10-Aug-2020 12:18 PM

Politics

Talu mei he fitungofulu ta’u, moe feinga ‘a e kakai ‘o e fonua ke fakahoko ha liliu ki he fa’unga pule ‘o e fonua ni ke hoa mo e maama pehe ki he sivilaise ‘o e ako mo e lotu. Na’e taki mai ‘i he ngaue ni ha sino ta’efakapule’anga na’e tokanga’i ‘e he komiti “TOTONU ‘A E TANGATA MOE TEMOKALATI” pea ko e taha ‘i he ngaahi tefito’i tui ‘a e sino ko eni, ke taliui kakato ‘a e ngaahi sino pule ‘a e pule’anga (executive) ki he kakai ‘o e fonua.  

 Na’e tuku’au mai ‘a e ngaue ‘a e sino ko eni mo e kau poupou ‘o a’u ki hono fokotu’u ‘e he pule’anga ha komisiona ki he liliu fakapolitikale ‘a ia na’e taki ai ‘a e tama Tu’i Pelehake kuo mama’o. Na’e iku ‘o fakahoko ha liliu ‘oku taku ko e taha ‘o e ngaahi liliu fakapolitikale lahi ‘i he fonua ni ‘i he 2010.

Ko e liliu eni na’e hiki hake ai ‘a e tokolahi ‘o e kau fakafofonga ‘o e kakai mei he toko 9 ki he toko 17, tu’uma’u ‘a e toko 9 ‘a e kau fakafofonga ‘o e kau nopele. ‘Ikai ngata ai ka na’e momoi mai ‘e he fale ‘o e Tu’i hono ngaahi mafai ki he Palemia, Kapineti mo e Fale Alea.

Neongo ‘a e liliu fakapolitikale ko eni ‘o e 2010, ka na’e mahino mai ‘oku te’eki ke kakato ‘a e liliu fakapolitikale na’e fiema’u ‘e he kakai ‘o e fonua ke fakahoko, ‘a ia ke to e fakatemokalati ange.

Na’e poupou lahi ki he liliu ta’ekakato ko eni ‘a e fakatotolo mo e lipooti na’e fakahoko ‘e he fale’i fakalao mei he Kominiueli ko Peter J. Pursglove, ‘a ‘ene pehe ko e konisitutone ‘a Tonga ko e ma’ulalo taha ia ‘i he ngaahi fonua Kominiueli.

Na’e tuhu hangatonu ‘a e lipooti ko eni ‘a  Pursglove ki he ngaahi mafai fakahoko ngaue ‘a e pule’anga na’e kei ‘i he malumalu pe ‘o e Tu’i mo e Fakataha Tokoni, Hange ko hono fili ‘o e Ateniseniale, ‘Eikiseniela, Komisiona Polisi etc. ‘Ikai ngata ai ka na’e ‘ikai poupou’i ‘e he Ateni Seniale ‘o e taimi ko ia John Cauchi ‘a e fakakaukau ke fakamavahe’i ‘a e lakanga Ateni Seniale mei he Kapineti.

Nga’unu fakapolitikale

Hili ‘a e liliu fakapolitikale ‘o e 2010 pea hu mai ‘a e pule’anga na’e Palemia ai ‘a Nopele Tu’ivakano. Na’e fakahu mai ai ‘e he pule’anga ha fo’i lao fakaangaanga ‘e ono ke fakalelei’i ‘a e fa’unga pule ‘aki hono to e fakafoki mai ‘a e ngaahi sino na’e ‘ave ke fakamalumalu ‘i he ‘Ene ‘Afio ki he Kapineti. Na’e tali foki ‘a e ngaahi fo’i lao ko eni pea na’e to e fakafoki mai mei he ‘Ofisi ‘o e Palasi koe’uhi ke ‘omai ha lau ‘a e pule’anga fili hono hoko. Na’e hu mai ‘a e pule’anga ‘o ‘Akilisi Pohiva pea na’a nau poupou ke fakahoko ‘a e lao fakaangaanga ko eni he na’a nau tui ko e liliu totonu eni ki he ‘alunga ‘o e liliu fakatemokalati. Kaikehe na’e malolo ‘a e Palemia ‘Akilisi Pohiva pea humai ‘a e Palemia fo’ou ko Pohiva Tu’i’onetoa ‘o kamata ‘i ‘Okatopa 2019.

‘I he ngaahi nga’unu fakapolitikale mo e fakangaue ‘oku ha mai ‘i he fonua ni talu mei he liliu ki he pule’anga fo’ou ko eni ‘o taki ai ‘a e Palemia Pohiva Tu’i’onetoa, mo e ha mai ‘oku sitepu fakaholomui ‘a e feinga ki he liliu ke to e fakatemokalati ange ‘a e fa’unga pule ‘o e fonua ni.

Tamate’i ‘a e lao fakaangaanga ‘e ono

Neongo na’e feinga ‘a e Pule’anga ‘o Tu’ivakano mo e Pule’anga ‘o ‘Akilisi Pohiva ke fakahoko ha ngaahi fakalelei ki he fa’unga pule ‘aki hono fakahu mai ‘a e fo’i lao fakaangaanga ‘e ono, ka na’e fokotu’u mai ‘e he pule’anga ‘o Tu’i’onetoa ki he Fale Alea ‘i Sune ‘o e ta’u ni ke tamate’i ‘aupito ‘a e fo’i lao fakaangaanga ko eni ‘e ono. Ko ha nga’unu fakaloloma eni ki he feinga ke taliui kakato ‘a e pule ki he kakai ‘o e fonua pe ko e to e fakatemokalati ange ‘a e fa’unga pule.

Hiki hono fili ‘o e Sekelitali ki Muli mei he PSC kihe ‘Ofisi ‘o e Palasi mo ‘ene Afio

Ko e taha foki ‘a e ngaahi lao na’e fokotu’u mai mei he pule’anga pea tali ‘i he Fale Alea ko e lao fekau’aki moe Komisoni ‘o e kau Ngaue Fakapule’anga (Public Service Commission). Ko e lao ko eni ‘oku fekau’aki ia mo hono fili ‘o e Sekelitali ki Muli. Ko ‘ene tu’u ki mu’a na’e fili ‘a e Sekelitali ki Muli ‘e he PSC ‘a ia ‘oku ‘i he malumalu ‘o e ‘Eiki Palemia, pea ‘oku taliui ‘a e Palemia ki he kakai. Ko ‘ene tu’u ko ia ‘oku lolotonga tonu fakatemokalati.

Kaikehe na’e fakahu mai ‘a e fo’i lao ‘ihe ‘uhinga ke fakatatau mo e mafai ko ia ‘o ‘ene ‘Afio ke ne fili ‘a e kau fakafofonga Tonga ki he ngaahi fonua muli. Kuo hiki ai ‘a hono fili ‘o e Sekelitali ki Muli mei he PSC ki he ‘Ofisi ‘o e Palasi.

‘Oku tonu ke fakatokanga’i neongo ‘oku feinga ‘a e lao ni ke fakatonu ki he mafai fakakonisitutone ‘o ‘ene ‘Afio, ka ‘oku fehalaaki fakatemokalati ia. Ko hono fakalea mahino ‘oku ‘ikai taliui ‘a e ongo CEO ko eni ki he kakai ‘o e fonua neongo ‘oku na vahe mei he tukuhau ‘a e kakai ‘o e fonua.

Ko e lakanga CEO ‘aki eni hono ua ‘oku ‘ikai taliui ki he Palemia mo e pule’anga. ‘Uluaki koe CEO ‘o e Potungaue Polisi (Komisiona Polisi) mo e ua, ko e CEO ‘o e Potungaue ki Muli.

Ko e to e nga’unu fakaloloma eni ki he feinga liliu fakatemokalati ‘i he fonua ni, pea ‘oku to e faingata’a ange ‘a e feinga taufonua ‘a e kau feinga ki he fakalelei fakapolitikale tautautefito ki he Paati ‘Otumotu Anga’ofa. Ko e fehu’i hoko mai ko e ha leva te tau fai? Kuo mo’oni ‘a e hiva na’e fa’u ‘e Sofele Kakala, “TONGA E KO ‘ETA FOLAU KI FE”

Views 789

Press Releases
Digicel Rewards Loyal Customers

Friday, 18th September 2020 I Nuku’alofa, Tonga I Digicel…

Press Releases
Women’s Human Rights in the Blind Spot amid COVID-19

Women’s Human Rights in the Blind Spot amid COVID-19

Editorials
WE DID NOT CHOOSE DEMOCRACY

“If Tupou did not use this last chance for reform, there must…

Community
TOP $1.8m LTE upgrade for All Sites

Friday, 24th July 2020 I Nuku’alofa I Tonga – Digicel,…

Politics
KO HONO TESI’I ‘AE LILIU FAKAPOLITIKALE

‘I he ta’u 1998 ne faka’ilo ai ‘ae…