SITEPU FAKAHOLOMUI ‘A E NGA’UNU KE FAKATEMOKALATI

Posted: 10-Aug-2020 12:18 PM

Politics

Talu mei he fitungofulu ta’u, moe feinga ‘a e kakai ‘o e fonua ke fakahoko ha liliu ki he fa’unga pule ‘o e fonua ni ke hoa mo e maama pehe ki he sivilaise ‘o e ako mo e lotu. Na’e taki mai ‘i he ngaue ni ha sino ta’efakapule’anga na’e tokanga’i ‘e he komiti “TOTONU ‘A E TANGATA MOE TEMOKALATI” pea ko e taha ‘i he ngaahi tefito’i tui ‘a e sino ko eni, ke taliui kakato ‘a e ngaahi sino pule ‘a e pule’anga (executive) ki he kakai ‘o e fonua.  

 Na’e tuku’au mai ‘a e ngaue ‘a e sino ko eni mo e kau poupou ‘o a’u ki hono fokotu’u ‘e he pule’anga ha komisiona ki he liliu fakapolitikale ‘a ia na’e taki ai ‘a e tama Tu’i Pelehake kuo mama’o. Na’e iku ‘o fakahoko ha liliu ‘oku taku ko e taha ‘o e ngaahi liliu fakapolitikale lahi ‘i he fonua ni ‘i he 2010.

Ko e liliu eni na’e hiki hake ai ‘a e tokolahi ‘o e kau fakafofonga ‘o e kakai mei he toko 9 ki he toko 17, tu’uma’u ‘a e toko 9 ‘a e kau fakafofonga ‘o e kau nopele. ‘Ikai ngata ai ka na’e momoi mai ‘e he fale ‘o e Tu’i hono ngaahi mafai ki he Palemia, Kapineti mo e Fale Alea.

Neongo ‘a e liliu fakapolitikale ko eni ‘o e 2010, ka na’e mahino mai ‘oku te’eki ke kakato ‘a e liliu fakapolitikale na’e fiema’u ‘e he kakai ‘o e fonua ke fakahoko, ‘a ia ke to e fakatemokalati ange.

Na’e poupou lahi ki he liliu ta’ekakato ko eni ‘a e fakatotolo mo e lipooti na’e fakahoko ‘e he fale’i fakalao mei he Kominiueli ko Peter J. Pursglove, ‘a ‘ene pehe ko e konisitutone ‘a Tonga ko e ma’ulalo taha ia ‘i he ngaahi fonua Kominiueli.

Na’e tuhu hangatonu ‘a e lipooti ko eni ‘a  Pursglove ki he ngaahi mafai fakahoko ngaue ‘a e pule’anga na’e kei ‘i he malumalu pe ‘o e Tu’i mo e Fakataha Tokoni, Hange ko hono fili ‘o e Ateniseniale, ‘Eikiseniela, Komisiona Polisi etc. ‘Ikai ngata ai ka na’e ‘ikai poupou’i ‘e he Ateni Seniale ‘o e taimi ko ia John Cauchi ‘a e fakakaukau ke fakamavahe’i ‘a e lakanga Ateni Seniale mei he Kapineti.

Nga’unu fakapolitikale

Hili ‘a e liliu fakapolitikale ‘o e 2010 pea hu mai ‘a e pule’anga na’e Palemia ai ‘a Nopele Tu’ivakano. Na’e fakahu mai ai ‘e he pule’anga ha fo’i lao fakaangaanga ‘e ono ke fakalelei’i ‘a e fa’unga pule ‘aki hono to e fakafoki mai ‘a e ngaahi sino na’e ‘ave ke fakamalumalu ‘i he ‘Ene ‘Afio ki he Kapineti. Na’e tali foki ‘a e ngaahi fo’i lao ko eni pea na’e to e fakafoki mai mei he ‘Ofisi ‘o e Palasi koe’uhi ke ‘omai ha lau ‘a e pule’anga fili hono hoko. Na’e hu mai ‘a e pule’anga ‘o ‘Akilisi Pohiva pea na’a nau poupou ke fakahoko ‘a e lao fakaangaanga ko eni he na’a nau tui ko e liliu totonu eni ki he ‘alunga ‘o e liliu fakatemokalati. Kaikehe na’e malolo ‘a e Palemia ‘Akilisi Pohiva pea humai ‘a e Palemia fo’ou ko Pohiva Tu’i’onetoa ‘o kamata ‘i ‘Okatopa 2019.

‘I he ngaahi nga’unu fakapolitikale mo e fakangaue ‘oku ha mai ‘i he fonua ni talu mei he liliu ki he pule’anga fo’ou ko eni ‘o taki ai ‘a e Palemia Pohiva Tu’i’onetoa, mo e ha mai ‘oku sitepu fakaholomui ‘a e feinga ki he liliu ke to e fakatemokalati ange ‘a e fa’unga pule ‘o e fonua ni.

Tamate’i ‘a e lao fakaangaanga ‘e ono

Neongo na’e feinga ‘a e Pule’anga ‘o Tu’ivakano mo e Pule’anga ‘o ‘Akilisi Pohiva ke fakahoko ha ngaahi fakalelei ki he fa’unga pule ‘aki hono fakahu mai ‘a e fo’i lao fakaangaanga ‘e ono, ka na’e fokotu’u mai ‘e he pule’anga ‘o Tu’i’onetoa ki he Fale Alea ‘i Sune ‘o e ta’u ni ke tamate’i ‘aupito ‘a e fo’i lao fakaangaanga ko eni ‘e ono. Ko ha nga’unu fakaloloma eni ki he feinga ke taliui kakato ‘a e pule ki he kakai ‘o e fonua pe ko e to e fakatemokalati ange ‘a e fa’unga pule.

Hiki hono fili ‘o e Sekelitali ki Muli mei he PSC kihe ‘Ofisi ‘o e Palasi mo ‘ene Afio

Ko e taha foki ‘a e ngaahi lao na’e fokotu’u mai mei he pule’anga pea tali ‘i he Fale Alea ko e lao fekau’aki moe Komisoni ‘o e kau Ngaue Fakapule’anga (Public Service Commission). Ko e lao ko eni ‘oku fekau’aki ia mo hono fili ‘o e Sekelitali ki Muli. Ko ‘ene tu’u ki mu’a na’e fili ‘a e Sekelitali ki Muli ‘e he PSC ‘a ia ‘oku ‘i he malumalu ‘o e ‘Eiki Palemia, pea ‘oku taliui ‘a e Palemia ki he kakai. Ko ‘ene tu’u ko ia ‘oku lolotonga tonu fakatemokalati.

Kaikehe na’e fakahu mai ‘a e fo’i lao ‘ihe ‘uhinga ke fakatatau mo e mafai ko ia ‘o ‘ene ‘Afio ke ne fili ‘a e kau fakafofonga Tonga ki he ngaahi fonua muli. Kuo hiki ai ‘a hono fili ‘o e Sekelitali ki Muli mei he PSC ki he ‘Ofisi ‘o e Palasi.

‘Oku tonu ke fakatokanga’i neongo ‘oku feinga ‘a e lao ni ke fakatonu ki he mafai fakakonisitutone ‘o ‘ene ‘Afio, ka ‘oku fehalaaki fakatemokalati ia. Ko hono fakalea mahino ‘oku ‘ikai taliui ‘a e ongo CEO ko eni ki he kakai ‘o e fonua neongo ‘oku na vahe mei he tukuhau ‘a e kakai ‘o e fonua.

Ko e lakanga CEO ‘aki eni hono ua ‘oku ‘ikai taliui ki he Palemia mo e pule’anga. ‘Uluaki koe CEO ‘o e Potungaue Polisi (Komisiona Polisi) mo e ua, ko e CEO ‘o e Potungaue ki Muli.

Ko e to e nga’unu fakaloloma eni ki he feinga liliu fakatemokalati ‘i he fonua ni, pea ‘oku to e faingata’a ange ‘a e feinga taufonua ‘a e kau feinga ki he fakalelei fakapolitikale tautautefito ki he Paati ‘Otumotu Anga’ofa. Ko e fehu’i hoko mai ko e ha leva te tau fai? Kuo mo’oni ‘a e hiva na’e fa’u ‘e Sofele Kakala, “TONGA E KO ‘ETA FOLAU KI FE”

Views 1019

International
NGA’UNU ‘A SIAPANI KE FAKAAKEAKE NGAAHI KOLO KI ‘UTA KA ‘OKU…

TOKYO (Reuters) – ‘I he hoko mai ‘a e corona virus ‘o…

Press Releases
An Online Prayer Meeting for Religious People Around the World…

Amid the corona crisis, which causes about 500,000 confirmed cases and 8,000…

Government
Kamata ngāue lao ki he kau ngāue fakapule’angá ki hono ngāue…

Fakahā ‘e he Pule Lahi ‘o e Komisoni Kau Ngāue Fakapule’angá,…

International
FIEMA’U LAHI ‘E PAPUA NIUKINI ‘A E NGAAHI ME’ANGAUE KO IA KI…

Papua New Guinea (RNZ) – Na’e pehē foki heni ‘e…

Politics
FAKA’ILONGA’I TA’U TAHA ‘A E PEKIA ‘A E PALEMIA MALOLO – SAMUELA…

Na’e maloloo ‘a Samuela Pohiva ‘i he ‘aho 12 Sepitema…