FILIFILIMANAKO NAI E PULE’ANGA KO ENI?

Posted: 08-Sep-2020 12:38 PM

Politics

Ko e talu e kamata e fakahoko fatongia ‘a e Pule’anga ko ení mo e lahi ‘enau ngaahi faitu’utu’uni ‘oku fehu’ia ‘e he tokolahi mei he kakai ‘o e fonua. ‘Oku tukuaki’i ‘e he kakai ‘a e ha filifilimanako ‘a e ngaue ‘a e pule’anga pea ‘oku ‘ikai ke nau fiemalie ki ai. Ko e ngaahi tālanga eni ‘oku ‘ohake ‘i he ngaahi mītia fakasōsialé pehē ki he ngaahi letió lolotonga ‘a e ngaahi polokalama felāfoakí.

TANU ‘O E HALA ‘I HE VAHENGA ‘E 8

 

Lao ki he monomono ‘o e hala

Na’e fakahu mai ‘e he Palemia ‘a e Lao Fakavavevave fekau’aki mo e hala pule’anga ‘o kau ki hono monomono ‘o e hala. ‘Oku ‘uhinga ‘a e lao ke fakatatali ‘a e ngaahi asenita kehe ‘a e Fale Alea kae fakahoko ‘a e feme’a’aki ‘i he fo’i lao fakavavevave ‘oku fakahu mai.

Pea na’e fakapaasi ‘e he pule’anga ‘a e Lao ni ‘a ia ko hono taumu’a ‘oku kau ai ‘a e fakalea ko eni,

“Ko e taumu’a ‘o e Lao ni ke - (e) fakapapau’i ko e tu’unga ngaue ki he hala pule’anga ke a’usia ‘a e ngaahi fiema’u ‘a e kakai ‘i ha founga ‘a ia ‘oku faitatau mo e ngaahi tu’utu’uni ngaue fakafonua ‘a e pule’anga.”

Ko e ngaahi tu’utu’uni pe polisii fakafonua ki he tanu hala ‘oku haa ia ‘i he ngaahi Tu’utu’uni Kapineti mo e Palani Tohi ‘a e Potungaue ki he Ngaahi Ngaue’anga Lalahi (MOI) peesi 27. Ko e konga eni ‘o e ngaahi polisii ki he tanu hala ‘a ia ‘oku ‘asi ‘i he Palani Fakata’u ‘a e Potungaue MOI na’e fakapaasi  ‘i he Fale Alea.

“Fakahingoa fo’ou ‘o e Ngaue Fo’ou Fika 3 mei he Monomono Hala iiki (pe angamaheni) ki he Fuofua Poloseki Mahu’inga ‘a e Pule’anga ke poupou’i ‘a e fengaue’aki ki he Fefononga’aki Hala Pule’anga Fetu’utaki mo e Ngaue Lalahi (pe ko e PPISCPRTCI) ‘a ia ‘e tanaki fo’ou ki he Va’a ko e poupou ki he Tu’utu’uni Kapineti fika 1230 ‘o e ‘aho 1 Novema 2019 mo e Tu’utu’uni Kapineti fika 1321 ‘o e ‘aho 22 Novema 2019”.

“Ko e ngaue ko eni ‘oku fika ‘uluaki ia ki he ta’u fakapa’anga fo’ou 2020/21 pea ko e taumu’a ngaue ‘a e pule’anga ko e peseti ‘e 50 ke tanu ‘a e hala ‘o e ngaahi komiuniti ‘i he vahenga ‘e valu (8).”

Ko e fehu’i ‘a e kakai ko fe fua ‘a e ngaahi vahenga ‘e valu (8) ko ia? ‘Oku ‘ikai ke fakahaa mai ia he palani ngaue, ka ‘oku mea’i ‘e he kakai ko e toko valu ‘o e kau Fakafofonga ‘o e Kakai ‘oku nau minisita, ‘o kau ai ‘a e Palemia,

 

1. Pohiva Tu’i’onetoa, Tongatapu 10

2. Vuna Faka’otusia, Tongatapu 7

3. Poasi Tei, Tongatapu 6

4. Siaosi Sovaleni, Tongatapu 3

5. Samiu Vaipulu, Vava’u 15

6. ‘Akosita Lavulavu, Vava’u 16

7. Tevita Lavemaau, ‘Eua 11

8.  Vatau Hui, Niua 17

 

SIDEWALKS

 

Lolotonga e kei feinga ke fakakakato e ngaahi sidewalks ‘i loto kolo kuo hiki fakalaka e ngaahi sidewalks ia ‘o lele ia mei Puke mo Hofoa pehe ki Lapaha mo Hoi pea ‘oku fakaoli. Koe natula totonu ha ngaahi langa pehe ni hange koe sidewalks ‘oku totonu ke fakahoko ‘i he ngaahi senita ‘o e fefakatau’aki lalahi hange ko loto Nuku’alofa pea hokohoko ai ki he ngaahi hala lalahi ‘o e fefononga’aki hange ko e hala taufa.

Kaikehe ngalingali ‘oku to e kau  pe mo e langa sidewalks ‘i he founga tatau pea mo e tanuhala ko eni ‘i he ngaahi vahenga ‘e 8?

 

FOAKI 3 KILU 5 MANO KI HE KAUTAHA VAKA ‘EUA

 

 Na’e foaki atu ‘e he Pule’anga ‘a e $3 kilu 5 mano ki he Kautaha Vaka ‘a ‘Eua hili eni ‘a e kole ‘a e kautaha ‘o fakafou atu he’enau fakafofonga Fale Alea ka ko e ‘Eiki Minisita Pa’anga, Tevita Lavemaau ki ha subsidy mei he Pule’anga ma’ae kautaha vaka.

Na’e ta tu’olahi ‘a e feinga ki he kautaha vaka ki ha fakama’ala’ala fekau’aki mo ‘enau kole tokoni ko eni mo e ‘ikai ke tali ha fetu’utaki ‘e taha. Ka na’e fakaha ‘i he peesi ‘a e kautaha vaka ‘o pehe; 

“Ko e konga pe ‘eni ‘a e tokoni ‘a e Pule’anga koe’uhi ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha sevesi folau vaka tahi ‘a e Pule’anga ki he Vahefonua ‘Eua kae malo mo e tu’u ‘a e kainga ‘o e Fungafonua ‘o fakalele ‘a e Kautaha Vaka ke hoko ia ko ha me’angaue ki he fefolau’aki ‘a e kainga ‘o e Vahefonua ‘Eua

Ko ia na’e foaki atu ai ‘e he Fakafofonga Fale Alea pe ka ko e Minisita Pa’anga, Tevita Lavemaau ‘a e sieke pa’anga ‘e 3 kilu 5 mano ko eni ki he Pule ‘o e Kautaha vaka, Saia Hausia pea ‘i he taimi tatau na’e to e foaki atu aipe ‘e Saia Hausia ‘a e sieke ko eni ki he Pule Lahi ‘o e Pangike Langa Fakalakalaka ‘o Tonga, Lita Kami ke fakahu hangatonu aipe ki he no ko ia ‘a e kautaha vaka ‘i he pangike. Na’e ha foki ‘i he fakamatala he peesi ‘a e kautaha vaka ‘a ‘Eua ‘o pehe; “ko ha me’a fakafiefia mo’oni eni ki he kakai ‘o e Vahefonua he mahino na’e ‘i ai e manavasi’i na’a ‘ikai ke lava ‘o totongi fakafoki ‘a e no ‘a e MV Maui , ka ‘oku to e pe ha 7 kilu tupu he lolotonga ni’.

 

‘Oku ‘i ai foki moe ngaahi vaka ‘oku nau fakahoko fatongia ‘i Tonga ni pea ‘oku fehu’ia pe ko e ha ‘oku humataniu pehe ai pe tokoni ki he kautaha vaka ‘Eua.

LANGA FALE

 

Polokalama Langa fale ma’ae kakai faingata’a’ia mo masivesiva ‘o Tonga

 

Ko e langa ‘o e ngaahi fale ko eni ‘oku fakahoko ia ‘e he Paati ‘a e kakai mo e pule’anga Tonga mo honau ngaahi hoa ngaue fengaue’aki katoa.

Ko e fuofua fale eni mei he Housing Scheme ‘a e ‘Eiki Palemia kuo ne foaki atu ki he uitou mo e fanau ‘e toko 6 ‘i Lapaha he ‘aho Monite 17 ‘o Akosi. Ko e langa ko eni na’e me’a’ofa ia ‘e he Dexing Construction ke faka’ilonga’aki e ta’u ‘e 20 ‘enau fakahoko fatongia ‘i Tonga ni pea mo e kakai ‘o e fonua.

Ko e fale ko eni ko e ngaohi’aki ia ‘a e steel frame, ‘i ai e loki ‘e 2, ‘i ai  mo e peito, loto fale pea mo e bathroom pehe ki he tangike vai.

Ko e lava foki eni ha ‘aho ‘e 900 ‘a e si’i nofo faingata’a’ia si’i uitou mo e fanau ‘e toko 6 ko eni, pea ‘oku hoko e ‘aho ni ko e ‘aho ‘e ‘ikai to e ngalo ia he’enau mo’ui ‘a e ‘ofa mo e tapuaki kuo foaki ange ki ai ‘i he fengaue’aki ‘a e ‘Eiki Palemia mo e Pule’anga pea mo e Paati ‘a e Kakai pea mo e ngaahi hoa ngaue fengaue’aki.

Na’e ‘osi fai pe foki e fakamatala ‘a e Palemia fekau’aki mo e polokalama langa fale ko eni ‘o pehe ko e fale ‘e 20 000 fakakatoa ‘e langa ‘i Tonga ni, ‘a ia ko e 10 000 ‘i Tongatapu, 5000 ‘i Vava’u, 2000 ‘i ‘Eua mo Ha’apai pea taki 500 ‘a Niuatoputapu mo Niuafo’ou.

‘Oku malie eni he kapau ko e pa’anga ‘a e pule’anga pea ta ‘oku nau kemipeini ‘aki ‘a e pa’anga tukuhau ‘a e kakai mo e tokoni mai ki he fonua mei muli.

 

LULUTAI

 

Na’e ma’u ‘e he Kele’a ha ongoongo ‘o pehe kuo kamata ngaue e ‘ofisi e Lulutai, ‘a ia ko e Kautaha Vakapuna fo’ou eni ‘a e Pule’anga. Ka ‘oku kei tu’u pe foki ‘a e fepuna’aki fakalotofonua hili eni ‘a hono fakangata ‘e he Pule’anga ‘a e laiseni a e Kautaha Real Tonga. Ko e kautaha vakapuna pe ‘eni na’a ne fataki mai ‘a e fepuna’aki fakalotofonua ‘i he ngaahi ta’u kimui ni.

‘Oku ‘osi mahino foki ‘a e teuteu ke hoko atu ‘e he Kautaha vakapuna ‘a e Pule’anga ko e Lulutai ‘a e fepuna’aki fakalotofonua ka ‘oku te’eki ke mahino ha taimi pau ke kamata ai.

Na’e kau foki ‘a e Kautaha Real Tonga ‘i he ngaahi pisinisi na’e faingata’a’ia lahi koe’uhi ko e Covid-19 pea na’e pau ai ke fai ha kole tokoni ki he Pule’anga ke nau ala mai ‘o tokoni  kae’oua ‘e uesia ai e fepuna’aki. Na’e kole foki ‘e he Pule ‘a e Kautaha Real Tonga, Tevita Palu ha $5 kilu ko ha subsidy ka na’e ‘ikai ke tali eni ‘e he Pule’anga pea na’e fakata’e’aonga’i ‘ene laiseni kae fokotu’u ‘e he pule’anga ‘enau kautaha vaka fo’ou ko e Lulutai.

Views 1377

International
NGA’UNU ‘A SIAPANI KE FAKAAKEAKE NGAAHI KOLO KI ‘UTA KA ‘OKU…

TOKYO (Reuters) – ‘I he hoko mai ‘a e corona virus ‘o…

Press Releases
An Online Prayer Meeting for Religious People Around the World…

Amid the corona crisis, which causes about 500,000 confirmed cases and 8,000…

Government
Kamata ngāue lao ki he kau ngāue fakapule’angá ki hono ngāue…

Fakahā ‘e he Pule Lahi ‘o e Komisoni Kau Ngāue Fakapule’angá,…

International
FIEMA’U LAHI ‘E PAPUA NIUKINI ‘A E NGAAHI ME’ANGAUE KO IA KI…

Papua New Guinea (RNZ) – Na’e pehē foki heni ‘e…

Politics
FAKA’ILONGA’I TA’U TAHA ‘A E PEKIA ‘A E PALEMIA MALOLO – SAMUELA…

Na’e maloloo ‘a Samuela Pohiva ‘i he ‘aho 12 Sepitema…