TAKIHALA'I HE PALĒMIA E KAKAI FONUA

Posted: 14-Apr-2020 11:06 PM

Politics

'Oku fai e fakame'apango'ia 'i hono tuku mai 'e he taki 'o e pule'angaʹ ni ka ko e 'Eiki Palēmiaʹ 'a e ngaahi fakamatala ta'emo'oni. 'I ha'ane polokalama ne fakamafola mai 'i he televīsone Tonga, ne me'a ai e Palēmia, Hon Pohiva Tu'i'onetoa ki he 'ene fakatau folofola fakamuimuitaha ki he Tu'i. Ne kau heni 'a hono fokotu'u atu 'e he Palēmiaʹ ke ne hoko ko ha mēmipa 'i he Fakataha Tokoni. Ne fakamatala e Palēmiaʹ ki he me'aʹ ni 'o pehē:

"...Ko 'eku kole ke u hū atu mu'a au ko e Palēmia 'o kau he Fakataha Tokoni koe'uhi kae lava ke 'oatu 'a e [vakai] 'a e Kapineti ki ha lao 'oku fakaangaanga 'oku 'oatu ki he [Fakataha Tokoni], pe ko ha me'a pe. Ka na'a ku pehē ke u lava 'o hū atu ki ai he ko e taimi ko ia 'oku fai ai 'a e alea, pea u 'oatu 'a e [vakai] ko ia 'a e Kapineti. Ko e taha 'eni ia e me'a na'e tokanga ki ai 'a e Palēmia mālōlō. Ko e taha ia e konga 'o e fo'i lao ko ia 'e 6 na'e fakahū ki he anga e vā 'o e kapineti mo e fakataha tokoni..."

'Oku fai pe faka'apa'apa lahi ki he anga e ma'u 'a e Palēmiaʹ ki he ngaahi lao 'e 6 ne fakahū 'e he pule'anga kuo'osi. Ka ko hono mo'oniʹ 'oku hala 'a e fakamatala ko 'eni. Ko e mo'oni pe 'a e lave ia ki he faka'amu 'a e 'Eiki Palēmia kuo tō tau, Hon Samuela 'Akilisi Pohiva ke kau atu e palēmiaʹ ki he Fakataha Tokoni. Ko e taha ia e ngaahi fakamatala ne 'ohake 'i he to'u kemipeini 'o e 2017.

Ka ko e pehē ko ia 'oku kau 'eni he ngaahi lao fakaangaanga 'e 6, 'oku hala 'aupito 'a e fakamatala ko ia pea ta'emo'oni. Ko e ngaahi lao fakaangaanga 'eni 'e 6:

1) Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) ki he Lao 'o e Konisitūtone 'o Tonga 2019

2) Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) (fika 2) ki he Lao 'o e Konisitūtone 'o Tonga 2019

3) Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) ki he Polisi Tonga 2019

4) Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) ki he Fakamaau'anga Polisi 2019

5) Lao Fakaangaanga ki he Komisoni Ngaue Fakafakamaau mo Fakalao 2019

6) Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) ki hono palani mo hono pule'i fakafonua 'a hono ngāue'aki 'o e ngaahi feitu'u 2019

Ko e kotoa 'o e ngaahi fakatonutonu ko 'eni 'oku meimei 'elito ia 'i he fo'i fakakaukau 'e taha. Ko hono to'o 'o e ki'i pēnolo "Judicial Appointment Discipline Panel" (JADP) 'i he Fakataha Tokoni.

'Oku mahu'inga ke fakatokanga'i 'oku 'ikai ko ha fokotu'u 'eni ke to'o 'a e Fakataha Tokoni, pe ko ha kau atu 'a e Palēmiaʹ ki he Fakataha Tokoni. Ka ko e fokotu'u ke to'o 'a e ki'i pēnolo JADP 'oku nau fale'i 'a e Fakataha Tokoniʹ pea mo e Tu'i. Ko e ki'i penolo 'eni 'oku nau fale'i 'a e Tu'iʹ 'i he Fakataha Tokoniʹ ki he ngaahi fakanofo 'o e:
- Kau Fakamaau
- 'Āteni Seniale
- Komīsiona Polisi

Ne fatu mai leva e ngaahi lao fakaangaanga ko 'eni ke to'o 'a e pēnoloʹ kae fetongi 'aki ia 'a e Komisoni. Ko e komisoni 'eni 'oku ui ko e Komisoni Ngaue Fakafakamaau. 'Oku 'i ai pe mo e ngaahi liliu kehekehe kae iiki na'e toe taumu'a ke fakahoko mo ia. 'I he kotokotoa e ngaahi lao fakaangaanga ko 'eni, 'oku 'ikai pe ha kupu ai ke kau 'a e Palēmiaʹ 'i he Fakataha Tokoni.

Kuo takihala'i ai heni 'e he Palēmiaʹ 'a e kakai 'o e fonuaʹ 'o hangē ia kuo 'ikai finangalo 'a e Tu'iʹ ki he ngaahi lao fakaangaanga 'e 6. Pea 'oku fie vahevahe atu heni 'a e fakamatala 'oku mo'oniʹ koe'uhi ke 'oua e ma'uhala e kakai 'o e fonua.

'Oku fai ai e fifili pe 'oku mea'i koaa 'e he Palēmiaʹ ni 'a e ngaahi Lao Fakaangaanga ko 'eni 'e 6 'oku ne me'a ki ai. Pea kapau 'oku 'ikai tene mea'i, pea 'oku taau ke ne tomu'a ma'u 'a e ngaahi fakamatala totonuʹ kimu'a pea toki me'a mai ki he kakai 'o e fonua. Kaekehe, ne toe hoko atu e ngaahi fakamatala 'a e palēmiaʹ 'o ne pehē:

"...Na'a ku fokotu'u ange ki he 'Ene 'Afio, 'oku ou fiema'u 'a e Komīsiona Polisi ke tali ui ki he 'Eiki Minisitā Polisi..."

'Oku toe faka'apa'apa'i pe foki pea mo e anga e faka'amu 'a e palēmiaʹ ni. Ne 'i ai pe ngaahi fakakaukau pehē ne 'osi 'ohake 'i he pule'anga kuo'osi. Ka 'i he 'osi ange 'o e 'ahoʹ ne fakahū mai 'e he pule'anga kuo'osiʹ 'a e ngaahi Lao Fakaangaanga 'e 6 kuo lave ki ai 'i 'olunga. Pea 'oku 'ikai pe ha lao fakaangaanga ai ke tali ui 'a e Komīsiona Polisi ki he Minisitā Polisi.

Ko e lao fakaangaanga hono 3 'eni na'e ui ko e "Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) ki he Polisi Tonga 2019". Ko e tefito'i taumu'a 'o e lao fakaangaangaʹ ke fetongi 'a e pēnolo JADP 'aki 'a e Komisoni, 'a ia ne lave ki ai 'i 'olunga. 'Oku kei tu'uma'u pe 'a e ngaahi kupu tefito 'o e Lao Polisi ke ne tau'atāina kakato pea meiʹ ha fa'ahinga taha 'o kau ai 'a e Minisitā Polisi.

'O kapau ko ha feinga 'eni 'a e Palēmiaʹ ke ngali hā mai 'oku 'ikai hoifua 'a 'Ene 'Afioʹ ki he ngaahi lao 'e 6, 'oku 'ikai ola lelei 'ene feinga ko ia. 'Okuʹ ne me'a mai 'aki 'e ia 'a e ngaahi me'a ne 'ikai kau ia 'i he lao fakaangaanga 'e 6. Pea kuoʹ ne me'a 'aki 'o pehē ne 'ikai finangalo ki ai 'a e Tu'iʹ. Ka ko hono mo'oniʹ, 'okuʹ ne fakahā mai 'oku 'ikai finangalo 'a e Tu'iʹ ki he ngaahi fokotu'utu'u pe ia 'a'ana ka 'oku 'ikai ko ha me'a ia 'i he ngaahi Lao Fakaangaanga 'e 6.

Ko e Minisitā Lao 'o e pule'angaʹ ni, Hon Vuna Fa'otusia na'e Minisitā Lao pe 'i he pule'anga kuo'osi. 'Oku fakapotopoto ki he Palēmiaʹ ke ne tomu'a me'a atu ki ai 'o ma'u mei ai 'a e ngaahi fakamatala totonu mo mo'oni peaʹ ne toki fakamatala mai ki he kakai 'o e fonua.

Koe'uhi ko e mahu'inga 'o e kaveingaʹ ni, 'oku toe 'oatu ai mo ha lave ki he ngaahi Lao Fakaangaanga 'i he peesi 3 'o e nusipepaʹ ni.

Loi pehē ai?
'Oku 'ikai ko ha toki takihala'i 'eni 'e he palēmiaʹ ni 'a e kakai 'o e fonua. Neongo e kei pongipoingi 'a 'ene tatakiʹ, ka kuo lahi e ngaahi fakamatala hala, ta'emo'oni pea taimi 'e ni'ihi 'oku fepakipaki. Ne kamata 'aki pe 'a 'ene tala kuo mate 'a e PTOA ka ko e loi foki ia. Ne 'oatu 'e he nusipepaʹ ni hono fakatonutonu 'e he Fakafofonga 'o Ha'apai 12, Mo'ale Finau 'a e ngaahi fakamatala 'a Hon Tu'i'onetoa 'o tukuaki'i ia. Ne toe 'oatu foki mo hono fakatonutonu 'e Po'oi Pohiva 'a e ngaahi tukuaki'i hala ne fakahoko 'e he Palēmiaʹ ni 'o fekau'aki pea mo ia. Pea 'oku fai ai e fifili:

Ko e tokotaha nai 'eni na'aʹ ne ma'u 'a e ui fakalangi ke tataki 'a e fonua, pe ko hono takihala'i 'o e fonua?

'Oku 'i ai e faka'amu ke tuku mai ha ngaahi fakamatala 'oku totonu ma'u pē pea mo'oni. 'O kapau 'oku 'i ai ha'ane 'asenita fakapolitikale 'a'ana ke fakafepaki'i 'a e PTOA, ko e me'a tau'atāina ia 'a'ana. Ka ko e fiema'uʹ ke kei fakahoko pe 'a e me'a kotoa 'aki 'a e ngaahi lea 'oku mo'oni ke 'oua e ma'uhala e kakai 'o e fonua.

Kapau ko ha ki'i feto'oaki pe 'a e Palēmiaʹ pea 'oku 'amanekina pe ke hoko. 'O kapau ko ia pea ko e me'a lelei kene toe me'a mai pe 'o kole fakamolemole mo fakatonutonu 'a 'ene ngaahi fakamatala na'e fakahoko. 'I he fu'u hokohoko mai 'a 'ene ngaahi fakamatala loi ko 'eni, 'oku mole ai e falala'anga 'o e lakangaʹ. 'Oku 'ikai ko ha ki'i me'a si'isi'i ia koe'uhi ko e lakanga 'o e Palēmiaʹ ko e lakanga mahu'inga ia pea ko e fakafofonga ia 'o e pule'angaʹ.

 

Views 17

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…

Courts
Tukuaki’i talavou ta’u 19 ki he pekia ha tangata ta’u 67 ‘i…

Kuo faka’ilo ‘e he kau polisí ha talavou ta’u 19 ki…

Others
TONGA 'OE 'AHO NI

Koe polokalama "Tonga 'oe 'Aho ni", 'e 'oatu tu'o…

Politics
Kele'a News 210520

1. 'Ikai mo'oni lipooti e kalonikali fekau'aki mo hono 'atita'i…