PALĒMIA KUO HĀ E NGAAHI LAO FAKAANGAANGA 'E 6?

Posted: 14-Apr-2020 11:12 PM

Politics

Kuo tau tu'uta hao ki he ta'u 2020 pea 'oku tau hanga atu ai ki he ngaahi kaveinga kehekehe ke fai hono tālanga'i. Ko e ni'ihi ai ko hono toe lave'i e ngaahi kaveinga ne te'eki kakato e ngāue ki ai 'i he ta'u kuo 'osiʹ ka 'oku mahu'inga ke fakapapau'i 'a e tu'unga totonu 'oku tau 'i ai. Ko e taha e ngaahi kaveingaʹ ni ko e Lao Fakaangaanga 'e 6 'a e Pule'anga kuo'osiʹ.

Ko e taha foki ia e ngaahi kaveinga ne tālanga'i lahi taha he 2019, ko hono tālanga'i 'o e ngaahi Lao Fakaangaanga 'e 6 meiʹ he Pule'anga kuo'osiʹ. Kuo ngali e malona mai e ngaahi talanoa ko ia 'i he hū hake 'a e pule'anga fo'ou ko 'eni. Ka ko e fehu'i ke tali hangatonu 'e he Palēmiaʹ ni ki he kakai 'o e fonua:

Ko e hā e tu'unga 'oku 'i ai e ngaahi Lao Fakaangaanga 'e 6?

'Oku to e fai ha ngāue ki ai ke tali pe ta'etali?

Pe kuo mou fevaleloi pe 'o tukutukukehe'i?

Mahalo 'e fehu'i 'e ha taha - ko e hā 'oku kei fai ai e talanoa ki he ngaahi Lao Fakaangaanga ko 'eni? Kuo taimi nai ke fakatatafi atu ia ka tau sio ki ha me'a fo'ou?

'Oku 'i ai pe ni'ihi 'oku nau ma'u e ngaahi fakakaukau ko ia pea 'oku fai e faka'apa'apa lahi ki ai. Ko hono mo'oniʹ ko ha mo'ui ngalo ia 'o ka 'ikai ke fakatokanga'i 'a e ngaahi lelei kuo 'omi 'e he Temokālatiʹ ki Tonga pea mo hono mahu'inga ke hoko hoko atu e ngaahi fakalelei tatau.

Hangē ko ia 'oku mea'i 'e he tokolahi, ko e ngaahi liliu 'eni na'e totonu ia ke fakahoko he 2010 ka na'e 'ikai. Ne hoko mai e Pule'anga 'o Tu'ivakanō pea na'a nau feinga ke fakahoko e ngaahi liliu tatau ka na'e te'eki ai ke lava 'o fakakakato. 'E fie puke ai e faingamālie ko 'eni ke fai ha ki'i lave ki he ngaahi Lao Fakaangaanga natula tatau 'i he ta'u 2014.

 

Ko e Lao Fika 19/2014  'ena  - Lao Fakaangaanga (Fakatonutonu) ki he Lao 'o e Konisitutone 'o Tonga 2014, ne peesi kotoa 'e 9. 'I he peesi hono 9 na'e 'omi ai 'a e Fakamatala Fakamahino ki he lao fakaangaanga ko 'eni 'o anga pehē ni:

 

Ne tukuaki'i foki 'i he 2019 'o pehē ko hono ko hono to'o 'o e 'Eiki Saniselā, ko hono to'o 'o e Pēnolo (JADP) 'a e Fakataha Tokoniʹ pea fetongi 'aki 'a e Komisoni (JLSC), ko hono to'o tokua ia 'o e mafai 'o e Tu'iʹ. Ka ko e ngaahi Lao Fakaangaanga 'ena 'o e 2014 ke fakahoko 'a e me'a tofu pe ko ia. Na'e fakahū hake ia 'e he Minisitā Lao 'o e 'aho ko ia, Clive Edwards.

 'E hoko atu ai heni ki he ngaahi fakamalanga na'e fakahoko 'i Fale Alea he 2014 'o fekau'aki pea mo e ngaahi lao 'o e 2014. Pea 'e kamata pe heni 'i he ngaahi fakamalanga ne fakahoko 'e Clive Edwards 'i Fale Alea 'i he 2014.

Ngaahi Fakamalanga 'a Clive Edwards he 2014
Ko e ngaahi fakamatala 'eni 'a Clive Edwards ko e Minisitā Lao 'o e 'aho ko ia. 'Oku to'o meiʹ he miniti Fika 18 'o e 'aho 29 'o Siulai, 2014.

"...Ko e taumu'a e fakatonutonu ko eni, Sea, ko e fakapekia'i 'a e Judicial Panel,'a ē 'oku 'i ai e Lord Chancellor, 'oku 'i ai e 'Ateni Seniale, pea mo kinautolu ko ē 'oku nau hanga 'o fai 'a e me'a ko eni, 'oku nau 'i tu'a 'i he Executive. Ko e fa'ahinga eni, Sea, na'a nau hanga 'o totongi ko eni 'a e Judicial Services Commission ko eni 'oku feinga e Pule'anga ke toe fakafoki ki he tu'unga ko ē 'oku 'asi he fo'i lao fakaanganga fika fakamuimui 'o e ngaahi lao ko eni, 'oku 'i ai e fokotu'utu'u ai. Pea kapau 'e tali eni, 'e pau e fokotu'utu'u ko ia ki he ngāue ko eni, ka 'e kei tau'atāina pē e Fakamaau'anga, Sea. Nau lava 'o fai 'a e ngaahi fokotu'utu'u, ko e recommend ki he 'Ene 'Afio, fekau'aki mo e kau Fakamaau, pea nau hanga 'o fakamaau'i 'a e kau Fakamaau 'i ha ngaahi me'a 'e fiema'u ke fai ha vakai ki ai.

Ko e lakanga Lord Chancellor 'e fakapekia. 'E fakapekia pea mo e Judicial Appointment, pea mo e Discipline Panel, ke fetongi'aki ia e Judicial and Legal Services Commission, 'a ia 'oku hū mai ia he fo'i lao ko eni, Sea, fo'i Lao Fika 24 ia he ngaahi lao ko eni 'oku fakahū mai. Ko e fo'i lao ko ia, 'oku na hoa kinaua mo e fo'i lao ko eni, 'oku 'ikai ke tu'u pē e taha e fo'i lao ko eni.

Ko e fanga ki'i fokotu'utu'u pē ia. Ko e liliu ko ē Konisitūtone, Sea, 'i he ngaahi lakanga ko eni, na'a lava ke tau'atāina. Ko e me'a eni, Sea, 'oku ou ki'i fie lave nounou pē ki ai. 'I he taimi ko ē na'e fokotu'u ai, na'e 'omai ai e Komisoni ko eni, 'a e līpooti ki he Fale Alea, ko e ngaahi liliú. Na'e 'ikai ke kau e Fakamaau'anga ai, kae 'ohovale pe kuo hū mai 'a e ngaahi liliu ia ko eni, pea fakafokifā ia, 'o fakahoko pē ia 'o paasi ta'efakakaukau'i fakalelei 'a e nunu'a mo e ngaahi polopalema 'oku 'asi he taimi ni ai. Pea ko 'enau feinga eni ke fakalelei'i, ke tau foki ki he fo'i sino faka-Temokālati totonu, kae 'oua 'e felāunga'aki, mo tu'u fekolosi'aki, mo e to e double up pe ko e liunga ua 'a e 'ū fakamole, he 'oku 'i ai 'a e Patiseti ia 'a e Lord Chancellor 'i he Fakamaau'anga, 'oku 'ikai ha Patiseti ia 'a e Potungāue Lao 'i he Fakamaau'anga, pea 'oku 'ikai ke tau 'ilo'i pe 'oku 'i fē. Pea ko e ngaahi fakalelei eni, Sea, he koe'uhí, na'e 'ikai ke kau 'a e Law Lords ia 'i hono fakalakanga'i kinautolu 'i he me'a ko eni, ka 'oku nau kau kinautolu he pēnoló. Pea 'oku nau tu'utu'uni kinautolu ia ki he me'a 'a e Executive, 'oku 'ikai ke totonu ke nau kau ai. Pea ko e ngaahi me'a eni, Sea, ko e feinga ke fakalelei'i. Ko ia 'oku ou fokotu'u atu, Sea ..."

Ngaahi Fakamalanga 'a Viliami Lātū he 2014
Ko e ngaahi fakamalanga 'eni 'a e Minisitā Takimamata 'o e 2014, Viliami Lātū 'i he miniti fika 23 'aho Pulelulu 6 'o Siulai 2014:

"…'Eiki Sea, ko u faka'amu ke u ngāue'aki pē 'a e ngaahi lea mahino mo e faka'apa'apa lahi ki he ngaahi tu'unga 'e ngali uesia 'i he fakamalanga ni. Ko e lakanga ko e Lord Chancellor 'a ē 'oku hā pē ia 'i he Lao Fakaangaanga ko eni. 'Oku faka'uhinga ia mei he Pule'anga 'a e fokotu'utu'u fakatonutonu mai ko eni ‘oku ‘omai ki he lakanga ko eni, ‘oku pule ia mei tu'a. Pea 'i he founga fakahoko ngāue mo e fakalele ngāue 'i he taimi ni, 'oku hoko ia ko e makatukia'anga 'i he va'a fakahoko ngāue, pea ko ia 'oku fiema'u ha Komisoni Fakalao pea 'oku hā mahino pē ia 'i he lao ko eni, tenau malava ke nau hanga 'o tali ui ki he Pule'anga pea mo e Fale Alea, kā 'oku 'ikai ko 'enau nofo mei he tafa'aki ke hoko ko e fakafaingata'a'ia ki he fakahoko fatongia 'a e va'a fakahoko fatongia pē ko e va'a fakahoko ngāue, pē ko e Pule'anga...Ko e founga foki eni 'oku ngāue'aki 'e he ngaahi fonua faka-temokālati lahi 'i māmāni.

Hangē ko ia 'oku toutou 'ohake kimu'a Sea, 'oku fakahoko ma'u pē 'a e consultation ia pē ko e fakatau folofola, pea ko e me'a ko eni 'oku 'ohake 'e he motu'a ni, 'oku mo'oni eni pea 'oku fakahoko pē 'i he Kapineti 'a e 'Eiki Palēmia mo e Minisitā Lao. Ko e taimi kotoa pē 'oku fai 'a e consultation pe ko e fakatau folofola ki he 'Ene 'Afio, pea ko e founga anga maheni pē 'oku fiema'u ke 'afio'i 'e he Hau 'o e Fonua 'a e tu'unga 'oku 'i ai 'a e fakahoko ngāue 'a e Kapineti mo e Pule'anga ki he lelei fakalukufua hono kakai. Pea ko e fatongia fa'u lao Sea, 'oku 'afio'i pe ia ' e he Tu'i 'o hangē ko hono toutou fakahoko 'a e fakatau folofola ki ai, pea 'oku fakahoko ma'u mai pē ki he Kapineti, 'a 'Ene finangalo lelei ke hokohoko atu 'a e ngāue ki he ngaahi lao 'o e fonua, telia 'a e lelei fakalukufua ki hono kakai.

Kaekehe Sea, 'oku ou fie fakahoko atu pē ke mea'i 'e he Fale 'ēiki ni, 'a e 'ikai ke kauhala tatau pea 'oku ou tui 'oku totonu pē ke u 'ohake ki he me'a ko ia 'a e kau Law Lords, 'a eni ko ē 'oku toutou ‘ohake ki he fakamalanga ko eni ‘oku fai. He ‘ikai ke nau kauhala tatau mo e ngāue ko eni 'oku lolotonga fakahoko ke fakatonutonu 'a e Konisitūtone. Pea 'oku hā pē ia 'i he ngaahi faka'uhinga pea mo e kehekehe 'enau sio mai mo 'enau fakakaukau ki he fokotu'utu'u 'oku 'i ai 'a e mafai tautefito ki he Fakamaau'anga 'i he fonua ni. Ko ia 'oku feinga ai 'a e Pule'anga 'o fakafou mai 'i he Lao Fakaangaanga ko eni, ke fakafokifoki mai ke hōhōa tatau mo e natula mo e fa'unga ‘oku tau 'unu ki ai.

Ko ia 'oku hā pē 'i he līpooti 'a e mataotao ko eni kuo 'osi tufa kia moutolu, 'a 'ene poupou pea mo 'ene tokoni mo 'ene faka'ofo'ofa'ia 'i he ngāue ko eni 'oku lolotonga fakahoko 'i he Pule'anga. 'Oku 'ikai foki ha uesia ia heni Sea, 'a e kelekele pea hangē ko 'eku fakamalanga na'e fakahoko 'aneafi. 'Oku ou faka'apa'apa lahi ki he hoha'a 'oku 'ohake mei he Hou'eiki Nōpele. Kā 'oku mole ke mama'o ha taumu'a 'i he lao ko eni pē ko ha intention pē ko ha fakakaukau 'a e Pule'anga ke tukuhifo ha taha pē ke ne alasi 'a e kelekele. 'Oku mahino lelei pe ia ki he Pule'anga 'a e loto 'o e kakai 'o e fonua. Hangē ko ia na'e ha 'i hono 'ave ki he kakai hono teuteu ko eni 'etau liliu faka-politikale, pea ko e me'a pē 'e ua na'e hā mai mei he loto 'o e kakai 'o e fonua, 'a e 'ikai ke nau teitei loto ke alasi 'a e tu'unga 'o e Hou'eiki pea mo e kelekele, pea 'oku faka'apa'apa lahi ki ai 'a e Pule'anga 'i he Lao Fakaangaanga ko eni 'oku fakahū mai..."

Ngaahi Fakamalanga 'a 'Isileli Pulu he 2014
Ko e ngaahi fakamalanga 'eni 'a e Fakafofonga Tongatapu-4 'o e 2014, 'Isileli Pulu 'i he miniti fika 23 'aho Pulelulu 6 'o Siulai 2014:

"…Sea 'oku ou 'ohake pē ki'i me'a ko 'eni, ko hono 'uhinga 'oku 'i ai pē ni'ihi 'oku te'eki ai ke fu'u loko mahino. Ko e fekau'aki pea mo e līpooti ko ē, Sea meimei māhina 'e 1 pē 2 kuohili na'e 'omai ai 'a e līpooti ko ē na'e fakamo'oni mai ai 'a e 'ofisa pule ngāue 'o e Potungāue Fakamaau'anga, na'e 'omai ai 'a e līpooti 'osi fakamatala'i kotoa. Ko e līpooti ko 'eni Sea na'e fakahoko ia 'i 'Epeleli 2014 na'e fokotu'u mai ai. Pea ko e fo'i fakakaukau koē ke 'ave ki he 'Ene 'Afio, Sea 'oku hā pe he tohi covering letter ko ē na'e 'omai, ko e līpooti ko 'eni na'e makatu'unga 'a e līpooti ko 'eni 'anolaiso na'e fai 'e he Potungāue Fakamaau'anga 'i he 2012, pea a'u mai ko 'eni ki 'Epeleli 2014, pea nau fakakaukau leva ke 'ave leva līpooti ko ē 'oku 'i he tēpile kotoa 'a e kau Fakafofonga. Pea na'e peheni, ko e hongoa 'o e līpooti ko e vakai'i 'a e ngaahi kupu 'o e Konisitūtone fekau'aki mo e fa'unga 'o e Fakamaau'anga 'a e Pule'anga Tonga.

Sea ko e līpooti ko 'eni pea mo hono ngaahi fokotu'u na'e 'osi fakahoko atu ia ki he 'Ene 'Afio Tupou VI 'e he 'Eiki Palēmia pea mo e 'Eiki Minisitā Fakamaau'anga, 'a ia 'oku 'uhinga ki he 'Eiki Minisitā Lao. Pea 'a ia ne 'oange 'a e faingamālie ke na Fakatau Folofola ai ki he 'Ene
'Afio 'i he 'aho Falaite 23 'o Mē 2014 'i he Palasi Fakatu'i 'i Nuku'alofa. Sea na'e mokoi heni 'a 'Ene 'Afio ke hoko atu 'a e ngāue 'a e 'Eiki Palēmia pea mo e 'Eiki Minisitā Lao, pea na'e 'i ai 'a e faka'amu ko 'eni ke fai ha fepōtalanoa'aki pea mo e pēnolo ko 'eni ki he ngaahi fakanofo mo e ngaahi tu'utu'uni 'a 'eni ko 'eni 'oku 'ai ke tau hanga ko 'eni 'o fakapekia. Pea ke paaki 'a e līpooti vakai ko ia 'a ia 'oku tau pehē ko e fuofua hangē pē ha draft, pea 'oku 'ikai ke u ma'u pē ko e draft eni pea na'e 'osi fakahoko. 'I he hili ange ko ē hono fakahoko, ngaahi fakataha fekau'aki, pea fakahū mai leva ki he Fale Alea 'a 'enau Lao Fakatonutonu fekau'aki mo e me'a ni. 'A eni ia ko eni ko ē 'oku tau fai ki ai 'etau feme'a'akí. Ko e līpooti ko ē kuo ne 'osi hanga 'o cover lelei mai 'e ia 'a e 'uhinga ko ē 'oku to'o ai. Me'a eni na'e me'a pē ki ai e 'Eiki Minisitā, faka'ofo'ofa. Pea 'oku ou tui au ia, 'Eiki Sea, ki he tupu heni, 'a ia te u ki'i kamata he Konisitūtone.

Ko e kupu 83B, 'Eiki Saniselā, 'osi mahino ia 'oku 'ikai fiema'u ia ke to e fakahoko. Sea, 'oku lahi pē e ngaahi 'uhinga ki ai. Pea ko e taha e 'uhinga ki ai, 'oku 'i ai e toko taha 'oku le'ole'o ai, toko taha ia 'oku nofo muli pē ia. Toki me'a mai pē ki Tonga ni, tu'o taha he mahina e 3. 'A ia 'oku 'ikai ke fu'u fiema'u ia ke 'i ai ha fo'i lakanga makehe ia, mo hano 'ofisi, 'o fakamole pa'anga, hili ko ia, 'oku 'ikai ko ha fu'u ngāue ia 'oku fiema'u fakavavevave. Ko e vāhengá, me'alele mo e ngaahi me'a pehē, 'e fua ia 'e he Pule'anga. Pea ko e taha, 'e fakatatau e vāhenga ia ko ia, ki ha Fakamaau Lahi, 'a ia 'oku tau 'ilo pē 'etautolu. Mea'i pē 'e he Hou'eikí, ko e vāhenga ia 'oku 'ikai ko ha ki'i vāhenga si'isi'i. Sea, 'a ia 'oku ou tui au ki he kupu 83, ke to'o ia, 'a ia ko e 83B ia. Ko e 83 C pēnolo 'a eni ia Sea 'oku tau hanga ko eni ki ai..."

Ko hono lau 'uluaki, ua mo e tolu 'o e Lao 19/2014
'I hono lau 'uluaki 'o e Lao Fakaangaanga 19/2014 fakatatau ki he miniti 'o e 2014, na'e hiki nima ai ha kau Minisitā 'o e Pule'anga 'o Tu'ivakanō ke tali. Ka na'e kaungā hiki nima hake mo e Nōpele pe 'e taha ke tali 'a e Lao Fakaangaanga 19/2014. Pea ko e Nōpele ko ia ko Lord Fusitu'a. Ne hoko atu mei ai ki he ngaahi feme'a'aki 'a e Hou'eiki mēmipa 'o e Fale Aleaʹ.

'I hono lau hono ua mo hono tolu fakatatau ki he miniti 'o e 2014, na'e loto ki ai 'a e toko 17 pea 'ikai ke loto ki ai 'a e toko ua. Ne loto ki ai 'a Samuela 'Akilisi Pōhiva, Sitiveni Halapua, 'Isileli Pulu, Sione Havea Taione, Fālisi Tupou, Sēmisi Tapueluelu, 'Eiki Minisitā Pa'anga ('Aisake Eke), 'Eiki Minisitā Polisi (Siosifa Tu'utafaiva), 'Eiki Minisitā Fefakatau'akí (Viliami Lātū), 'Eiki Tokoni Palēmia (Samiu Vaipulu), 'Eiki Minisitā Ngaahi Ngāue Fakalotofonuá (Lord Vaea), 'Eiki Minisitā Ngaahi Kautaha Pisinisi 'a e Pule'anga (Fe'ao Vakatā), 'Eiki Minisitā Ako & Ako Ngāue ('Ana Taufe'ulungaki), 'Eiki Minisitā Mo'ui (Lord Tu'i'āfitu), Mo'ale Finau, Lisiate 'Aloveita 'Akolo. 'Ikai ke loto ki ai 'a 'Eiki Nōpele Tu'ilakepa, 'Eiki Nōpele Tu'iha'ateiho.

Fēfē 'a e 2020?
Ko e tu'unga 'ena ne 'i ai e ngaahi Lao Fakaangaanga he 2014. Pea ko e fakamanatu lelei mai ia kiate kitautolu 'i he 'etau kamata fononga'ia 'o e 2020. Ko e talu e liliu fakapolitikale 'o e 2010 mo e fiema'u 'e he Pule'anga 'o Lord Tu'ivakanō mo Hon 'Akilisi Pohiva ke fakahoko e ngaahi liliu ko 'eni mo e 'ikai pe lava ke fakakakato. Pea 'oku 'i ai leva 'a e fifili:

'Oku fēfē 'a e pule'anga fo'ou ko 'eni 'o Hon Pohiva Tu'i'onetoa?

'O kapau 'oku nofo taha pe 'a e pule'anga 'o Tu'i'onetoaʹ ki he'ene ngaahi 'asenita kehe 'o hangē ko e tanuhala, 'oku mahu'inga ke fakamanatu kiate kinautolu 'oku 'i ai e ngaahi kaveinga 'oku mahu'inga ke fakamā'ala'ala. Ne tau sītu'a meiʹ he fili si'i 'a Tongatapu 1 mo hono fili ai 'o Siaosi Pohiva. Pea ko hono fili 'eni 'i he funga 'ene malanga'i e ngaahi liliu ko ia ke fakahoko. 'Oku mahino mei ai 'oku tokolahi ange 'i Tongatapu 1 'enau poupou ki he ngaahi lao fakaangaangaʹ ke fakahoko.

'Oku taau ai heni ki he Palēmiaʹ ni ke me'a mai ki he tu'unga 'oku 'i ai e ngaahi lao fakaangaanga 'e 6. 'Oku toe fai koaa ha ngāue ke tali pe ta'etali?

 

 

Views 18

Courts
Tu’utu’uni ‘Eiki Fakamaau Lahí ko hono toloi faka’osi pē eni…

Kuo fakaha he Fakamaau’anga Lahi ‘ae toloi koia ‘ae hopo ‘a…

Politics
KELE'A VOICE NEWS 020620

1. Bid e kautaha 'e 9 ki he ngaue tanu hala e pule'anga, tohi tangi e…

Politics
Kele'a Voice News 29/05/20

1. Fehu'ia pe koe ha kuo fepakipaki pehe ai e fakamatala Patiseti moe 'Esitimeti…

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…