VUNIPOLA vs TONGATAPU SUB-UNION

Posted: 15-Apr-2020 02:37 AM

Politics

Kuo tuku atu foki kimu'a 'e he nusipepaʹ ni 'a hono ikuna 'e Siaosi Pohiva 'a e fili Palesiteni 'a e Poate 'Akapulu 'Iunioni 'a Tonga, pe ko ia 'oku 'iloa faka-Pilitānia ko e Tonga Rugby Union (pe TRU). Kuo fakatokanga'i atu meiʹ he tapa'i laineʹ 'a e tu'u 'a Fe'ao Vunipola mo hono kau poupou, 'o fehangahangai pea mo e ni'ihi ko e kau taki 'o e 'Iunioni 'Akapulu 'o e Vahe Tongatapu, pea mo honau kau poupou.

Kuo afuhia mai mei heni 'a e ngaahi tukuaki'i kehekehe 'o 'ikai ngata pe 'i he 'etau 'akapuluʹ kae pehē ki he fakataha AGM ne fili ai 'a Siaosi Pohiva ko e Palesiteni 'o e TRU. 'Oku fie puke ai 'a e faingamālie ko 'eni ke vahevahe atu ha fakamā'ala'ala ke fakapalanisi 'aki e ngaahi tukuaki'i ko ia.

Puipuitu'a nounou
Ko e fakataha lahi fakata'u Annual General Meeting (pe AGM) 'eni 'a e TRU 'a ia na'e fakahoko 'i he 'aho 20 'o Tīsema, 2019. Ne me'a 'i he fakatahaʹ ni 'a e fakafofonga 'o e Pule'anga, ka ko e 'Eiki Minisitā Ako, Hon Siaosi Sovaleni. Ne kau mai ki ai pea mo e kau fakafofonga meiʹ he ngaahi kalapu 'akapulu 'a Tonga kotoa. Ko e Sea 'i he fakatahaʹ ni ko e Pule Lahi le'ole'oʹ, Fe'ao Vunipola.

Ne fokotu'u 'a e toko ua ki he fili palesiteni. Ko e fakafofonga Fale Alea 'o Tongatapu 1, Siaosi Pohiva pea mo e 'Eiki Palēmia, Pohiva Tu'i'onetoa. Ko hono fili 'eni 'o e palesiteni fo'ou hili e pekia 'a e palesiteni ka ko e 'Eiki Palēmia, Hon 'Akilisi Pohiva. Ne ikuna heni 'e Siaosi Pohiva 'aki e fo'i fili 'e 26 kae fili pe 'a e toko 1 ki a Pohiva Tu'i'onetoa.

Quorum ki he AGM 'a e TRU
'Oku mea'i 'e he tokolahi, ko e fakataha kotoa pe kuo pau ke 'i ai e fo'i tokolahi kuopau ke ma'u kae toki lava 'o fakahoko fakalao 'a e fakataha. Ko e me'a tatau pe 'i he fakataha AGM 'a e TRU. Ko e tokolahi (pe quorum) ko e toko 31. Ne fakahoko heni ha tukuaki'i meiʹ he nusipepa Kakalu 'o Tonga (Peesi 5, Vol 10 Fika 53, 26 Tīsema 2019). Na'e fakalea ai 'e he Kakaluʹ 'o pehē:

"...Ko e Quorum pe fika e kau ma'u fakataha kuopau ke ma'u kae fakalao ke fai e fakataha ko e toko 31. Ka ko e pāloti e fili Palesiteni ne 26-1 pe 'a ia 'oku mahino na'e 'ikai ke ma'u e fika fakalao ia kae fai e fakataha. Ko e taha 'eni e ngaahi 'uhinga 'oku fai ai e 'eke fakalao..."

'Oku faka'apa'apa'i pe 'a e faka'uhinga ko 'eni 'oku fakahoko 'e he Kakalu pea 'oku mahino pe 'a 'ene poupou ki he Vahe Tongatapu, ka 'oku 'ikai fai ha tui tatau. Ko e fa'ahinga faka'uhinga ko 'eni 'oku fu'u mamaha pea 'oku hangē ia ha taha 'oku te'eki kene kau ki ha fa'ahinga fakataha talu 'ene mo'ui mai ki māmani.

'Oku 'ikai hanga 'e he ola 'o e filiʹ 'o fakamahino pe na'e ma'u 'a e quorum he koe ongo me'a kehekehe ia 'e ua. Ko e quorum 'oku lau ia 'i he kamata pe 'a e fakataha. Ko e pālotiʹ 'oku toki lau ia he lolotonga 'o e fakataha. 'Oku toko 31 kae fakalao ke fai e fakataha. Ka 'oku 'ikai 'uhinga ia 'e kau kotoa 'a e toko 31 'i he hiki nima (pe vouti). 'Oku tau'atāina pe 'a e ni'ihi ia kapau 'oku 'ikai kenau fie kau 'i he vouti. 'Oku malava ke lolotonga pe 'a e fakatahaʹ kuo mavahe ha ni'ihi ia tu'unga 'i ha fa'ahinga 'uhinga, ka 'oku kei hoko atu pe 'a e fakatahaʹ.

Ko e fakatātā lelei 'o e me'aʹ ni ko 'etau Fale Alea. Kuopau ke tokolahi hake 'i he vauea 'o e tokolahi 'o e kau Fakafofonga. Ko e toko 26 foki 'a e Fale Aleaʹ pea kuopau ke tokolahi he toko 13 kae lava ke fakalao. 'A ia kuopau ke a'u 'o toko 14. Ka ko e fiha'i pāloti 'eni 'a e Fale Aleaʹ 'oku 'ikai a'u e kau hiki nimaʹ 'o toko 14. 'I he peesi 54 'o e miniti Fale Alea fika 40 'Aho 28 'o 'Akosi 2014, ne pāloti pe ai 'a e toko 11. Hiki nima e toko 4 'o loto ki ai kae ta'eloto ki ai 'a e toko 7. 'O kapau tetau fai 'aki e fa'ahinga faka'uhinga 'a e Kakalu, 'e 'uhinga ia 'oku 'ikai fakalao 'enau pāloti ko ia pea mo hono ola. Ka 'oku ta'etotonu e fa'ahinga faka'uhinga ko ia.

Ne toe 'ohake foki 'e he Kakaluʹ 'o pehē ko e taha 'eni e ngaahi 'uhinga 'e 'eke'i fakalao 'e he vahe Tongatapuʹ 'a e fakataha AGM ko 'eni 'a e TRU. Pea kapau ko 'enau 'uhingaʹ 'ena, 'oku nau tau'atāina pe ki ai ka ko hono mo'oniʹ 'oku fu'u fakaoli.

Ko e 'uhinga na'e lava ai 'o kamata 'a e fakatahaʹ he na'e ma'u 'a e quorum. Pea fakatatau ki he ngaahi fakamatalaʹ, ne lolotonga e fakatahaʹ na'e hū ha ni'ihi kitu'a. 'Oku 'ikai 'uhinga ia ai 'e ta'ofi ai 'a e fakatahaʹ pea 'ikai toe lava ha'anau pāloti. 'Oku kei tatau pe 'enau hū ki tu'a pea mo 'enau nofo pe 'i loto kae 'ikai hiki nima 'i ha tafa'aki.

Ko e fakatahaʹ ni na'e mahino mai ne 'i ai e ngaahi kauhala kehekehe. Pea 'oku fekau'aki lahi 'eni pea mo ha fakataha 'e taha ne tomu'a fakahoko ia 'i he uike tatau pe. Ko e fakataha ia 'a e vahe Tongatapuʹ pea 'e hoko atu ai heni ha lave ki ai.

'Ulungāanga ta'efe'unga 'o 'Aisea 'Aholelei
Hangē ko ia 'oku mea'i 'e he tokolahi, ko e fo'i vahe (pe Sub-union) 'e 4 'i he 'etau 'akapulu 'iunioni. 'Oku kau ki ai 'a e:
1) Vahe Tongatapu
2) Vahe 'Eua
3) Vahe Ha'apai
4) Vahe Vava'u

Kimu'a ke fakahoko e AGM 'a e TRU he Falaite 'aho 20 'o Tīsema 2019, na'e tomu'a fakahoko ('i he efiafi Pulelulu 18 'o Tīsema 2019) e fakataha AGM 'a e Vahe Tongatapu (pe Tongatapu Rugby Sub-union). Ne kamata 'aki e fakatahaʹ ni 'a e kauhala kehekehe 'i he kau ma'u fakataha.

'Oku pehē 'e he ngaahi fakamatalaʹ ne fakahoko ai 'e 'Aisea 'Aholelei 'a e ngaahi laukovi ki a Fe'ao Vunipola. Ne kau heni 'ene ngaahi kaila 'e ha'u 'o tuki 'a Vunipola koe'uhi pe ko 'ene fakafehu'i 'a e Sea. Ne fepukepukei ai 'a e tangataʹ ni mo ha kau fakafofonga. Ko e me'a 'oku toe fakalolomaʹ ko hono fakahoko 'o e 'ulungāanga ta'etaau ko 'eni ka na'e 'ikai ke tuku ia kitu'a 'e he Sea.

'Oku 'ikai foki ko hano toki fuofua fakahoko 'eni 'e 'Aisea 'Aholelei 'a e fa'ahinga 'ulungāanga ko 'eni. 'Oku pehē 'e he ngaahi fakamatalaʹ na'e teu faka'ilo kimu'a 'e Vunipola 'a 'Aholelei hili ha'ane 'ohofi ia 'i he 'ōfisi 'o e TRU 'o kapekape'i mo fakamanamana'i tene tāmate'i. Na'e fakamolemole'i ai 'e Vunipola 'a e tangataʹ ni koe'uhi ko e kole hono fāmili.

Ko 'Aisea 'Aholelei ko e taha ia e ngaahi nima 'o e vahe Tongatapu. Kuoʹ ne fa'ifa'iteliha pe mo e ngaahi 'ulungāanga ta'efe'unga ko 'eni kae 'ikai pe tuli ia ki tu'a 'e he Sea 'o e vahe Tongatapu. 'I hono siofi lelei 'o e talanoaʹ ni, 'oku foki mai pe ki he vā 'o Vunipola mo e kau taki 'o e vahe Tongatapu.

Tu'unga fakalao e AGM 'a vahe Tongatapu
Ne vave longoa'a 'a e fakatahaʹ 'i hono fehu'ia 'e Vunipola 'a e tu'unga fakalao 'o e kei hoko 'a Uate Halatoafa ko e sea. Ne tu'u mālohi pe 'a e tokolahi (e kau poupou 'o e vahe Tongatapu) ki he fakalao 'enau fakatahaʹ 'i hono tataki 'e he sea. Ka na'e tui 'a Fe'ao Vunipola mo ha ni'ihi kehe na'e 'ikai muimui'i 'e he fakatahaʹ ni 'a 'enau Konisitūtoneʹ 'i he ngaahi me'a lahi.

Ne tui 'a e sea, Uate Halatoafa pea mo hono kau poupou na'e fakalao pe 'ene kei 'i he lakanga 'o e sea. Ne fili ia 'i he AGM 'o e 2016 pea ko hono teemi ko e ta'u 'e 4 pea 'e toki to'o pe ia 'i he AGM, 'a 'eni ia ne nau fakataha mai ai he 'aho 18 'o Tīsema 2019. Ko e anga ia e ngaahi fakamatala e kau poupou ki he sea 'a Uate.

Kaekehe, 'oku mahu'inga ke fakatokanga'i, ko Uate Halatoafaʹ ko e fakafofonga ia meiʹ he kalapu 'a Kolofo'ou. Pea 'i he hili pe 'a hono fili ia 'i he 2016, ne mate 'a e kalapuʹ ni 'i he 2017. Fakatatau ki a Fe'ao Vunipola, 'oku totonu ke hoko 'eni pea tukuhifo ai pe 'a Uate meiʹ he lakangaʹ 'i he taimi pe ko ia 'o e mate 'a e kalapu Kolofo'ouʹ 'i he 2017. Ne poupou mo ha ni'ihi kehe ki he faka'uhinga ko 'eni 'i hono tukuaki'i 'oku 'ikai pe fakalao hono fakahoko ko 'eni 'a e fakataha AGM 'a e vahe Tongatapu.

'I hono tukuange mai 'e he nusipepa Kakalu 'o Tonga (Peesi 4, Vol 10 Fika 53, 26 Tīsema 2019) 'a e ongoongoʹ ni, na'e 'ilonga 'a e poupou mei ai ki a Uate. Ne fakamatala ai 'e he Kakaluʹ 'o pehē:

"...'Oku 'ikai ha kaunga ia ki ai e mate 'a Kolofo'ou. Ko e palesiteni fili ia pea na'a ne ngaue'i mai pe e lakanga 'o a'u ki he fakataha fakata'u ko 'eni. Pea ko e taha 'oku 'ikai mate e timi ia 'a Kolofo'ou..."

Kuo kehekehe 'a e ngaahi faka'uhingaʹ heni ka ko e faka'uhinga 'oku mā'olunga tahaʹ 'a ia 'oku 'omi 'e he konisitūtoneʹ pea mo 'ene ngaahi tohi tu'utu'uni. Pea kapau 'oku hoko e sea 'a Uateʹ ke monuka ha kupu'i lao, 'oku mahino mai kuo taimi ke ta'ofi 'a e fakataha.

Fakatatau ki he fakamatala 'oku ma'u 'e he nusipepaʹ ni, ne fokotu'u mai 'i he fakatahaʹ ke tukuange 'a e fakatahaʹ ke lele koe'uhi ko 'enau founga pe ia 'a kinautolu. 'E ala faka’uhinga'i 'eni na'e fa'ifa'iteliha pe 'a e kau taki ia 'o e Vahe Tongatapu 'i hono fakalele 'enau fakataha, fili hake ha fakafofonga ki ha lakanga pe to'o 'o ha lakanga, pe ko e liliu e tu'utu'uni meiʹ he tohi ngāue ne totonu kenau muimui ai. 'Oku tu'unga ai 'a e fehu'i:

Kuo 'ikai nai ke fie ongo mai 'a e kau taki 'o e vahe Tongatapu ki hono 'oatu 'e Vunipola 'a e mo'oni? Kaekehe ne hoko atu 'a e fakatahaʹ neongo hono 'ohake 'a e 'ikai ke kei faka-Konisitūtone ke hoko atu.

Pa'anga siponisā he fakataha Vahe Tongatapu
'I he lolotonga e fakataha AGM 'a e vahe Tongatapu, ne fehu'ia 'e Manu Vunipola 'a e $1 kilu ko e pa'anga siponisā 'a ia ne ma'u 'i he taimi na'e Pule Lahi ai 'a 'Epeli Taione. Ne fakaanga'i 'e he nusipepa Kakaluʹ 'a hono fehu'ia 'e Manu e pa'anga ko 'eni. Ne fakamatala ai 'e he Kakaluʹ 'o pehē:

"...Malie e 'eke 'a Manu he ko e pa'anga ia na'e kumi 'e 'Epeli he taimi na'e CEO ai. Fēfē 'a Fe'ao ko e ha e lahi e pa'anga kuo ne kumi mai ki he TRU mo e 'Iunioni 'a Tongatapu? Mo e palōmesi e $1 miliona te na hū mai mo ia..."

'Oku mahino 'aupito pe 'a e tu'u fakataha 'a e Kakaluʹ mo e kau taki 'o e vahe Tongatapu, pea 'okuʹ ne tau'atāina kakato pe ki ai. Ka ko e ngaahi me'a 'eni ke fai hono fakatokanga'i:

1) 'Oku 'ikai hala 'i ha taimi ke fehu'ia ha pa'anga pea mo hono 'alunga 'o kapau 'oku 'i ai 'a e totonu ke 'ilo ki he ngaahi me'a ko ia.. 'Oku 'ikai ha kaunga ia 'e taha 'o e CEO le'ole'o 'a Fe'ao Vunipola, ke ta'ofi ai hano fehu'ia e pa'anga 'i he taimi na'e CEO ai 'a 'Epeli. Ko e ongo me'a kehekehe ia 'e ua.

2) Ne 'i ai e makatu'unga lelei ne fai ai hono fehu'ia ko 'eni 'e Manu. Ko e fakamatala pa'angaʹ ne 'ikai hā ai ha fakamatala ki he founga na'e ngāue'aki ai e $1 kilu ko 'eni.

3) Ko e fakatauhoa ne fakahoko heni 'e he Kakalu, ko hono vikia e taimi na'e CEO ai 'a 'Epeli ke tukuhifo 'aki e taimi ko 'eni 'oku faifatongia ai 'a Fe'ao. Ko e me'a 'eni ia 'oku ui ko e lau ngāue. 'I hono fakahoko 'eni ke tukuhifo 'aki 'a Fe'ao, 'oku fu'u fakaoli ia. Kapau 'e fehu'i ki he Kakalu, ne fiha nai e mo'ua 'a e TRU 'i he taimi na'e CEO ai 'a 'Epeli?

Fakatatau ki he fakamatala 'oku ma'u 'e he nusipepaʹ ni, ne ofi ki he vaeua miliona. 'Oku 'uhinga ia 'oku fu'u si'isi'i e pa'anga siponisā 'i hono fakahoa ki he lahi 'o e fu'u mo'ua 'oku fiema'u ke totongi. Neongo 'oku tau'atāina pe 'a e Kakalu ki he 'ene fakatauhoa, ka 'o kapau leva 'oku fie lau ngāue, pea fakapapau'i 'oku 'omi kakato e ngaahi mata'ifikaʹ ke palanisi e vakai ki ai 'a e kakai 'o e fonua.

4) Ne toe tukuaki'i foki 'e he Kakaluʹ 'o pehē ne 'i ai e palōmesi tokua 'a Fe'ao ke hū mai mo e $1 miliona. Kae fakatatau ki he fakamatala 'oku ma'u 'e he nusipepaʹ ni, 'oku ta'emo'oni e tukuaki'i ko 'eni. Ko e fakahoko fatongia kuo fai mai 'e Vunipola, ko hono fakapapau'i 'oku falala'anga 'a e TRU ke fakahoko e fatongia 'o e World Rugby fekau'aki mo e tokoni pa'anga lau kilu 'oku nau 'omai ma'a Tonga.

Kau fakafofonga vahe Tongatapu ki he AGM e TRU
'I he fakataha ko 'eni 'a e vahe Tongatapu, ne fili ai 'enau kau fakafofonga kenau kau ki he fakataha AGM 'a e TRU. Ne fili ai 'o tautau toko 5 meiʹ he ngaahi vahe kotoa ko 'eni 'e 5 'i Tongatapu.
1) Vahe Kolofo'ou
2) Vahe Kolomotu'a
3) Vahe Hahake
4) Vahe Loto
5) Vahe Hihifo

Fakatatau ki he ngaahi fakamatalaʹ ne 'i ai e ni'ihi heni na'e fili mai kinautolu meiʹ he ngaahi kalapu 'akapulu ka na'e te'eki ai ha felotoi mo hano fakamafai'i kinautolu 'e he ngaahi kalapu ko ia. 'E ala faka'uhinga 'eni, na'e fili mai pe 'e he vahe Tongatapu 'a 'enau kakai pe 'a nautolu. Pea kapau ko ia, pea 'oku fakatupu fifili ai:

Ko e hā 'a e taumu'a?

Ko ha feinga nai ke tokolahi 'enau mata'ifika ki he AGM 'a e TRU kenau toe fa'ifa'iteliha ai?

Ta'ofi 'o ha ni'ihi meiʹ he fakataha AGM 'a e TRU
Ne ta'ofi ai 'e he TRU ha ni'ihi ke 'oua tenau kau ki he fakatahaʹ. Ne nau nofo pe 'i tu'a pea ko e ni'ihi heni mo honau kau poupou 'oku pehē tenau 'eke'i fakalao e fakataha AGM 'a e TRU. Ne toe 'ohake ai 'e he Kakaluʹ mo ha poini 'e taha 'o pehē:

"...na'e fakapuna mai 'e Fe'ao mo e TRU e kau fakafofonga 'e toko 5 mei Vava'u ki he AGM. Hili ko ia ko e ta'u 'eni ia 'e fiha e 'ikai ha fe'auhi 'akapulu ia 'i Vava'u. 'E anga fēfē e hū mai 'a Vava'u 'oku 'ikai ha'anau fe'auhi 'o fakataha kae nofo e kau fakafofonga ia 'a Tongatapu 'i tu'a 'oku 'i ai 'enau fe'auhi?.."

Ko e ongo kaveinga kehekehe 'eni 'e 2 kuo toe tuifio mai 'e he Kakalu.

1) 'Oku fakatupu takihala'i 'a e fa'ahinga fakamatala ko 'eni. 'Oku hangē ia na'e fakangofua pe 'a e vahe Vava'uʹ ki loto kae ta'ofi e vahe Tongatapu. Ne 'i ai pe mo e kau fakafofonga meiʹ he vahe Tongatapuʹ na'e kau ki he fakatahaʹ. 'Oku hanga 'e he mo'oni'i me'a ko ia 'oku fakahalaki e fa'ahinga poini 'oku 'omi ko 'eni 'e he Kakalu.

2) Ko hono faka'atā 'o e kau fakafofonga 'e toko 5 mei Vava'u 'oku toe fakalao pe ia. 'Oku pehē 'e he ngaahi fakamatalaʹ ne 'osi fakamā'ala'ala 'eni 'e he 'Āteni Seniale Le'ole'o mālōlō, 'Aminiasi Kefu. 'Oku tatau ai pē pe 'e 'i ai ha fe'auhi 'akapulu 'a Vava'u pe 'ikai, ka 'oku kei 'atā pe kenau kau mai ki he fakataha AGM. 'Oku 'ikai ha kupu ia he Konisitūtoneʹ tene ta'ofi.

3) Ko hono ta'ofi 'o e ni'ihi meiʹ he vahe Tongatapu ne makatu'unga ia 'i he fakataha AGM 'a Tongatapu. 'I he tui 'a Fe'ao Vunipolaʹ ne ta'efakalao e fakataha ko ia 'o hangē kuo lave ki ai 'i 'olunga.

Ko hono toe fakalea 'e taha, ne 'ikai fakatokanga'i (recognize) 'e he TRU 'a e ola 'o e fakataha AGM 'a e vahe Tongatapu 'i he 2019. Ko e ni'ihi ko 'eni 'i he vahe Tongatapu na'e tali ke hū ki loto, 'e ala faka'uhinga'i ko e kau fakafofonga motu'a pe ia na'e fili 'i he AGM 'a e vahe Tongatapu he 2017. Ko e anga ia e vakai 'e taha ki he me'aʹ ni. Kuo 'ikai tali mo fakatokanga'i 'e he TRU 'a e fakataha AGM 'a Tongatapu he 2019 ka na'e tali pe 'a e kau fakafofonga motu'a.

Fakatatau ki he fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni, ne fakaafe'i 'e he TRU 'a e kau fakafofonga totonu meiʹ he ngaahi kalapu 'akapulu 'i Tongatapu, 'Eua, Ha'apai pea mo Vava'u. Ko e fakaafe ko 'eni na'e fakatatau pe ki he Konisitūtoneʹ. Neongo e ngali ta'efiemālie 'a e Kakalu ki hono fakakau mai 'a Vava'u, ka ko e ngaahi kalapu iiki mo ta'e'iloaʹ 'oku foaki 'e he Konisitūtoneʹ 'a e faingamālie ke fakahā ai honau le'o. Ko e me'a kehe ia pe 'e fakahoko ha'anau fe'auhi pe 'ikai.

Kaekehe, ko e hā nai e anga ho'o vakai ki he ngaahi me'aʹ ni?

Faiako Toutai Kefu
Kuo toe tuku mai foki 'i he ngaahi ongoongoʹ ha fakamatala fekau'aki mo Toutai Kefu 'i he fakataha AGM 'a e TRU. Ne taumu'a atu foki 'a Toutai Kefu ke ne 'i he fakatahaʹ 'o līpooti ai 'a e ola 'o e va'inga 'a e 'Ikale Tahi 'i he Ipu 'a Māmani 2019.

Ne tukuaki'i ai 'e he ngaahi ongoongo 'e ni'ihi 'o pehē na'e ta'ofi 'a Toutai Kefu ke 'oua tene kau ki he fakataha. 'I he taimi tatau ne pehē 'e he ni'ihi na'e faka'atā ke ne hū ki loto ka na'e 'ikai 'oange hano faingamālie ke ne lea ai. 'Oku lahi 'a e ngaahi fakamatalaʹ ka ko e hā nai 'a e mo'oni?

Fakatatau ki ha fakamatala meiʹ he TRU, ne 'ikai pe tenau fakaafe'i 'a Toutai ki he AGM ke fakahoko 'ene līpooti ko 'eni. Na'e 'ikai pe ko ha me'a angamaheni ia 'i he ta'u 'e 4 kuohiliʹ ke ha'u 'a Toutai 'o līpooti ki he AGM ki he anga 'ene teuteu ki he ipu 'a māmani. 'Oku fakatupu fifili ai 'a e 'uhinga kuo toki fu'u fiema'u ai ke līpooti mai ki he AGM 'i he fo'i fakataha ko 'eni.

'Oku toe pehē 'e he ngaahi fakamatalaʹ na'e pule'i 100% 'e Toutai 'a e fili 'ene kau va'inga, fili 'ene kau tokoni faiako pea mo e pule folau. Na'aʹ ne toe pule pe foki ki hono fokotu'utu'u 'ene ngaahi polokalama ki hono teuteu'i 'ene kau va'ingaʹ. 'Oku 'uhinga 'eni na'e pule 100% pe 'a e faiakoʹ ni ki he me'a kotoa na'aʹ ne fiema'u ki hono teuteu'i 'o e Ikale Tahiʹ ki he Ipu 'a Māmani 2019.

Ko ia ai 'i he fakataha AGM 'a e TRU, ne 'ohake ai 'a e ngaahi fehu'i fekau'aki pea mo e 'Ikale Tahi. Ko e ngaahi fehu'i 'eni na'e tali mai 'e Fe'ao ke 'eke hangatonu ki a Toutai. Ne pehē 'e he ngaahi fakamatalaʹ ko ha faingamālie lelei 'eni ki a Toutai ke 'omi ai ha'ane tali, ka na'e 'ikai.

Fakatatau ki he fakamatalaʹ ne lea ai 'a Poutele ki he tu'unga ma'ulalo kuo a'u ki ai 'etau 'Ikale Tahi koe'uhi ko e fetongitongi 'e he faiakoʹ 'a e timiʹ 'i he tau kotoa. Fakatatau ki he fakamatalaʹ, ne taimi nounou meiʹ he fakamatala ko 'eni 'a Pouteleʹ kuo hū kitu'a 'a Toutai meiʹ he fakataha.

Pea 'ikai ke ngata ai, ko e hū 'eni ia 'a Toutai 'o 'alu 'oku te'eki ke a'u hifo 'a e 'asenitaʹ ki he konga kene lea ai. Pea kuo ngali 'ave 'a e talanoaʹ 'o pehē ne 'ikai 'oange hano faingamālie, ka 'oku pehē 'e he ngaahi fakamatalaʹ na'e 'uluaki 'alu ia 'oku te'eki ke a'u hifo ki ai 'a e 'asenita.

Ko ia ai, ko e hā nai ha aofangatuku ki he me'a ko 'eni?

'Ikai kau 'a Fe'ao ki he World Cup Management Team
Kuo tukuaki'i 'e he Kakaluʹ 'a Fe'ao Vunipola 'o pehē 'oku 'i ai hono vā mo Toutai Kefu. Ne fakalea ai 'e he Kakaluʹ 'o pehē:

"...Ko e faka'ilonga mo'oni 'e taha e 'ikai sai e vā 'o Fe'ao mo Toutai ko e ngaahi tau kotoa 'a e 'Ikale Tahi 'i muli ne 'ikai ke 'alu ki ai 'a Fe'ao ia. Ko e ipu 'a māmani ne toki 'osi ne te'eki ai 'asi mai 'a Fe'ao ia tu'otaha mo e timi he ngaahi ongoongo. Ke ki'i 'asi atu pe he ko e Pule Lahi ia 'o fakalotolahi ki he kau va'inga. 'Ikai!.."

'Oku mo'oni nai 'a e tukuaki'i ko 'eni?

Ko e 'uhinga mo'oni nai 'eni 'o e 'ikai 'alu 'a Fe'aoʹ koe'uhi ko hono vā pea mo Toutai?

Ne 'osi 'oatu 'i 'olunga e lave ki hono pule'i kakato 'e Toutai 'a e timiʹ mo e me'a kotoa fekau'aki mo e teuteu ki he ipu 'a māmani. Fakatatau ki he ngaahi fakamatala, ne 'ikai ha sea ia 'o Fe'ao 'i he World Cup Management Team 'a Toutai. 'I he tu'unga ko ia, ne 'ikai ai hano faingamālie ke muimui holo 'i he 'Ikale Tahi.

'Oku kau 'eni ia he ongoongo faka'ohovale, ko e pule lahi 'o e 'Iunioni 'Akapulu, Fe'ao Vunipola ne 'ikai 'oange hano faingamālie ke muimui holo he timi 'akapulu fakafonua. Ko e hā hono 'uhinga?

Tō lalo e 'akapulu
'Oku 'ikai ke toe ala kikihi'i 'a e olo lalo 'etau 'akapulu 'iunioniʹ 'i hono fakahoa ki he ngaahi ta'u 'i he kuohili. Kuo tokolahi ai hono 'ohake 'a e ngaahi 'uhinga kehekehe mo hono 'analaiso 'o e tō lalo ko 'eni. Hangē ko ia kuo lave ki ai 'i 'olunga, ne tukuaki'i 'a Toutai 'i hono fulifulihi e timi 'i he fo'i tau kotoa. Kaekehe ne fakahoko 'e he Kakaluʹ hano 'analaiso 'o e tō lalo e 'akapuluʹ pea tukuaki'i ko e fo'ui 'o Fe'ao Vunipola. Ne fakalea 'i he Kakaluʹ 'o pehē:

"...Ko Fe'ao leva 'oku lahi nofo pe ia 'i Pilitānia he 'oku 'i ai hono famili 'o'ona kae lahi li'aki pe e 'akapulu ia mo e 'ofisi 'i Tonga. Ko e fielau e to lalo 'a e 'akapulu..."

Mahalo ko e 'analaiso ma'ulalo taha 'eni kuo fai e mamata ki ai. Ke tukuaki'i e tō lalo 'o e 'akapuluʹ koe'uhi ko hono lahi li'aki tokua 'e Fe'ao 'a e 'ōfisiʹ 'i Tongaʹ ni kae folau ia ki Pilitānia. 'Oku hala ke ofiofi mai 'a e tukuaki'iʹ ki he me'a 'oku fai hono tukuaki'i. 'Oku 'ikai ko ha ki'i ngoue 'ufi 'a e 'akapuluʹ ke mohemohe vao pe 'a Fe'ao 'i Tongaʹ ni 'o huohuo ma'u pē kae ola lelei.

Ko Toutai na'aʹ ne pule'i 100% 'a e ngaahi teuteu ki he Ipu 'a Māmani. Pea ko hono lelei tahaʹ 'ena pea 'oku tau fakamālō pe ai. Ko e pehē ko ia ke afe hake 'o tukuaki'i 'a Fe'ao, 'oku fu'u mama'o ia. Kuo fusi mai e ngaahi 'uhinga kehekehe 'oku mama'oʹ 'o tuhu ki ai, kae tuku e 'uhinga mo'oni 'oku taupotu mai.

'Oku 'ikai ko Fe'ao 'oku faiakoʹ ka ko Toutai. Kuo ta'aki hake 'a e mama'o 'a Fe'ao mei Tongaʹ ni. Ka 'o kapau 'e fakapalanisi 'a e tukuaki'i 'a e Kakalu, pea 'e fehu'i atu ai - ka 'oku fēfē 'a Toutai Kefu? 'Oku 'i Tongaʹ ni ma'u pe 'a Toutai?

Fakatatau ki he ngaahi fakamatala, ko Toutai Kefu 'a e faiako he'etau timi fakafonuaʹ ka 'oku nofo fonua ia 'i he fonua kehe. 'Oku hāhāmolofia pe kene 'i Tongaʹ ni pea 'i he taimi 'okuʹ ne folau mai ai, 'oku toki folau mai pe 'i he ngaahi 'uhinga pau, pea 'oku taimi nounou pe pea foki. Ka ko Fe'ao 'oku nofo Tonga pea toki folau atu pe mo foki mai. Kaekehe ko e fifili:

'Oku tau tui tatau nai ki he 'ikai hoko e fefolau'aki 'a Fe'ao mo Toutaiʹ ko ha makatu'unga totonu ia 'o e tō lalo 'etau 'akapulu?

'O kapau 'oku tau tui tatau ki ai, ko e hā nai kuo to'o mai ai 'e he Kakalu 'a e ki'i 'uhinga manifi mo vaivai ko 'eni ke tukuaki'i tafa'aki taha 'aki pe 'a Fe'ao?

Ko ha feinga pe nai ke tukuhifo 'a Fe'ao koe'uhi ko 'ene poupou ki he vahe Tongatapu?

Kauhala kehekehe 'a Fe'ao mo Toutai
'E 'ikai fakahalaki na'e 'i ai e kauhala kehekehe 'i he ongo tangataʹ ni. 'E ala faka'uhinga 'a e ni'ihi 'o pehē ko e 'uhinga 'eni 'o e tō lalo 'etau 'akapuluʹ he ko e fo'i vā ko 'eni. 'Oku takitaha tau'atāina pe ki he takitaha faka'uhinga ka 'oku loloto 'a e palopalemaʹ. Ko e fehu'i 'oku taau ke fai hono 'eke:

Ko e hā nai ha founga ke hākeaki'i ai 'etau 'akapulu?

Kuo 'osi lahi e ngaahi founga kuo 'ohake 'e he tokolahi. 'I he tui 'a Fe'ao Vunipola, 'oku taau ke 'oange ha faingamālie 'etau kau va'inga fakalotofonua. Na'a nau liliu e Konisitūtoneʹ he 2016 'o fakakau ai e fo'i konga kuopau ke kau ki he 'Ikale Tahi ha kau va'inga peseti 'e 15 meiʹ he 'etau kau va'inga fakalotofonua. Ko e ki'i matapā pe 'eni mei Tonga ki he va'inga totongi 'i Nu'u Sila, 'Aositelēlia, 'Iulope mo māmani lahi.

Ko e vīsone ia 'a Vunipola ki he 'Ikale Tahi pea ko e founga tatau pe foki na'e ngāue'aki 'e Saute 'Afilika. Ne fakapapau'i ai heni ke 'i ai ha kau 'uli'uli 'i he timi 'a e Springboks kae 'ikai ko e kau pālangi tetea 'ata'atā pe. 'I he 'etau vakai ki he Ipu 'a māmani 2019, ne ikuna 'e he Spingboks 'aki 'enau timi fakafuofua ki he peseti 'e 30 'o e kau va'inga 'uli'uli pea fuofua kapiteni e 'uli'uli. Ne fou mai 'a e Springboks 'i he hala faingata'a 'i he'ene 'ulungia 'i Siapani he 2015 ka na'e mahino e vīsone na'e fokotu'u 'e he fonua.

Kaekehe ne kauhala kehekehe heni 'a Fe'ao mo Toutai. Neongo e ngaahi fokotu'utu'u 'a Fe'ao ke lelei ma'ae kau va'inga fakalotofonua, ka na'e 'ikai tui tatau ia mo Toutai. Ne fili 'e Toutai 'o makatu'unga 'i he performance pea na'e pau ai kene filifili pe meiʹ he tamaiki Tonga ka 'oku nau nofo muli. Ko e founga tatau pe na'e toe fakahoko 'e he kau faiako kimu'a 'o hangē ko Mana 'Otai, 'Isitolo Maka, etc. Ka ko e fehu'i:

Ko e hā nai 'a e ola kuo tau sio ki ai?

'Oku 'alu nai kimu'a pea 'oku tau toe fakaholomui ki mui?

Ko hono mo'oniʹ 'oku faka'ofo'ofa pe 'a e fakakaukau ke filifili 'etau 'Ikale Tahi meiʹ he fanau Tonga 'i he ngaahi fonua muli. Ka 'e fēfē leva 'etau fānau va'inga fakalotofonua? 'Oku toe 'i ai nai ha matapā kenau feinga ai?

Kauhala kehekehe 'a Fe'ao mo e vahe Tongatapu
Ko e tokolahi taha e kau va'inga lēsisitaʹ 'i he vahe Tongatapu. 'Oku fai ai hono fehu'ia:

Ko e hā e ngāue mo e vīsone 'a e vahe Tongatapu ki he 'akapuluʹ 'i Tonga? Ko e hā 'enau ngaahi palani ke hākeaki'i 'aki 'a e 'akapulu fakalotofonua?

Ko e 'uhinga 'a e fehu'iʹ ni koe'uhi 'oku meimei ma'u 'e he vahe Tongatapuʹ 'a e fo'i momona fakapa'anga. 'O ka fakahoko ha fe'auhi fakakalapu, 'oku nau ma'u 'a e pa'anga hū he matapā, ko e siponisā, ngaahi tu'uaki kehekehe 'a ia 'oku 'alu kotoa ki he vahe Tongatapu. 'Oku te'eki fakahoko 'e he vahe Tongatapu 'a e ngaahi faka'ai'ai 'oku totonu kenau fakahoko ke fakapale'i 'aki 'etau timi fakafonua Tonga A, Under 23 mo e Under 20.

'I he 2016 ne faka'ilo ai 'e he vahe Tongatapu 'a Fe'ao 'i he 'ene fokotu'u ke fakafaingamālie ha matapā. Ko ha matapā 'eni ke hū ai ki he 'Ikale Tahiʹ ha peseti 15 'o 'etau fānau va'inga 'i he Tonga A, Under 23 mo e Under 20. 'Oku fiema'u 'etau fānau va'ingaʹ ni kenau tau tesi tu'o 3 'i he 'Ikale Tahiʹ kae ava mai e matapā ki ha visa ngāue. 'Oku mei ai leva ki ha kalapu 'i māmani lahi meiʹ he kalasi 5 ki he kalasi 1 ka ko e faingamālie ki ha kaha'u lelei.

Tukukehe kapau kuo 'i ai ha fokotu'utu'u ia 'a e vahe Tongatapuʹ 'oku toe mā'olunga ange pea kenau vahevahe mai. Ka kuo tā 'e Saute 'Afilika 'a e sīpinga ke muimui ai 'a Tonga. Ko e hā leva 'a e vīsone 'a Tonga ma'ae fānau nofo Tonga? Ko e matapā 'eni na'e fou atu ai 'a Vunipola meiʹ he 'Ikale Tahiʹ ki 'Ingilani pea 'oku ma'u faingamālie ai hono ongo foha, Mako mo Viliami Vunipola 'o 'Ingilani. 'Oku mo'oni pe lau 'a e tohi ki hono tala 'o e 'akau leleiʹ meiʹ hono fua.

Ko e hā leva e fua e ngāue 'a e vahe Tongatapu?

'Oku lele nai kimu'a?

Pe 'oku lele fakaholomui, lele kulokula pea toe lele fakapo'uli?

Ko e hā nai 'a e anga ho'o vakai ki he ngaahi me'aʹ ni?

 

Views 84

Courts
Tu’utu’uni ‘Eiki Fakamaau Lahí ko hono toloi faka’osi pē eni…

Kuo fakaha he Fakamaau’anga Lahi ‘ae toloi koia ‘ae hopo ‘a…

Politics
KELE'A VOICE NEWS 020620

1. Bid e kautaha 'e 9 ki he ngaue tanu hala e pule'anga, tohi tangi e…

Politics
Kele'a Voice News 29/05/20

1. Fehu'ia pe koe ha kuo fepakipaki pehe ai e fakamatala Patiseti moe 'Esitimeti…

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…