PART 1 - POLE TIPEITI PEA HOLA TAKAI

Posted: 15-Apr-2020 12:17 AM

Politics

Puipuitu'a nounou
'I he taha e ngaahi polokalama 'a e 'Eiki Palēmia, Hon Pohiva Tu'i'onetoa pea mo Katalina Tohiʹ ni, na'e mahino 'a 'ene kei hoha'a ki hono tukuaki'i ia 'e he PTOA. Pea ko hono tukuaki'i 'eni 'o pehē na'aʹ ne heke meiʹ he PTOA 'o fokotu'u ko 'eni 'enau paati fo'ou 'o nau pule'anga ai.

Kaekehe ko e Palēmiaʹ 'eni kuoʹ ne pole'i ha taha 'i he PTOA kena tipeiti 'i hono tukuaki'i ia na'e heke. Ne tali'i lelei atu 'e he tangatalea (spokesperson) 'a e PTOA ka ko e fakafofonga 'o Tongatapu 4, Mateni Tapueluelu fakafou 'i he faitohi telefoni (text) hangatonu ki he telefoni mōpaila 'a e Palēmia. Ko e pole mai foki 'eni ne fakamafola mai 'i he lētiooʹ pea ne faitohi atu ai 'a Mateni ki a Katalina Tohi ke fakamahino e taimi mo e feitu'u ke fakahoko ai 'a e tipeitiʹ pea toe tala foki 'i he lētiooʹ ke mea'i 'e he kakai 'o e fonua.

Ne kamata tali tohi mai leva 'a e Palēmiaʹ 'i he 'īmeiliʹ (email) ki a Mateni pea na'e hokohoko atu ai 'a 'ena fetohi'aki. 'E vahevahe atu heni e konga 'uluaki 'o 'ena fetohi'akiʹ ke mea'i 'e he kakai 'o e fonua. 'E 'oatu fakataha pe mo e 'aho pea mo e taimi na'e fakahoko ai 'a 'ena fetohi'aki.
 
Pohiva Tu'i'onetoa
(Mōnite 6 Sānuali 2020, 10:13 AM)
Mateni, Happy New Year. Talamonū atu ki he ta'ufo'ouʹ ni mo hono ngaahi ngāue mo hono ngaahi pole.

Ko eni kuoʹ u ma'u ho'o text pea 'oku ou tui ko e lelei tahaʹ pē ke ta toki talanoa pe ai 'i Fale Alea 'i he issue ko ia, ka okuʹ ke fie ohake keta talanoa kae fanongo e kakaiʹ ki ai pea 'e lelei ange ia he ko e ngaahi me'a fakapolitikale ia.

'Oku ou fie fakahā pe heni ko e ngaahi tukuaki'i hala eni 'oku fai 'e he PTOA kiate au mo e ni'ihi na'a mau fokotu'u 'emau Paati 'a e Kakai he ko e me'a ia ne fai ki ai e alea mo 'Akilisi he 2014 pea Pule'anga ai, pea fokotu'u ai ia ke Palēmia. Ka na'e 'ikai ia he 'ikai lava 'a Akilisi 'o Palemia.
Ko au mo 'Akilisi mo 'Etuate na'a mau fai e alea ko ia, na'e ikai ke 'i ai ha taha meiʹ he PTOA 'e kau he alea ko ia, pea 'oku 'i ai pe mo hono ngaahi tohi fakamo'oni ki ai.
 
Ko e tu'u he taimiʹ ni 'oku ou lolotonga lele 'eku ngaahi polokalama he māhina ko Sānuali, Fēpueli  mo Mā'asi pea ko 'eku tuiʹ kapau teke fiema'u ketau talanoa he Fale Aleaʹ pea 'oku sai pe ia he 'oku 'ikai ke toe totongi e lētiooʹ 'a e Fale Alea. Mālō, Dr. Pohiva Tu'i'onetoa,

Mateni Tapueluelu
 (Mōnite 6 Sānuali 2020, 5:53 PM)
Pohiva, Ko koe na'e pole tipeiti ki ha taha pē 'i he PTOA. Pea na'aʹ ku tali atu ki ho pole ko ia. Kapau 'oku 'i ai ha fakamo'oni pepa 'ia koe, ko e me'a lelei ia ke tau sio ki ai.

Ka ko eni. Na'a tau paati pea hū mai 'a e kau tau'atāinaʹ 'o fakakakato mo nau mēmipa ai pē 'o tupu ai 'etau toe tu'u fakataha he fili hili 'a e [veteki] dissolve.

Na'a tau toutou fakataha, retreat, kemipeini pea pack hotau tā mo e manifesto he nusipepa mo polokalama TV peaʹ ke toutou lea ai.   'Oku 'ikai ko ha me'a fakapulipuli ia.

Lolotonga na'a tau ma'u 'a e fika tokolahi, heke koe ki he kakai na'e 'ikai ke mou kemipeini pe vīsone taha. 'Oku taha hono 'uhingaʹ keke ma'u e mafai. That is what you are after not the vision.

'Oku 'ikai ke u tokanga au ki ho 'alu he kuo u fiefia ke fakama'a 'a e Paatiʹ meiʹ he kakai veiveiua pea 'ikai tu'u ki ha mo'oni ka ko honau kitaʹ pē 'o tatau ai pē pe ko e hā e lahi 'enau lau lotu pe lakanga fakalotu. Mala'ia ē ka ko ha kakai fakangalingali pehē.

Ko e me'a ko u tokanga ki ai ko ho pole tīpeitiʹ kau ki ho'o heke. Ko e mo'oni na'aʹ ke heke. He 'ikai ke ke lava 'o hola pe kalo mei ai. Ko ho'o fakatonuhiaʹ ko e me'a kehe ia.

Ko 'eku tui fakafo'ituitui 'eni Pohiva pea te u tuku atu ke fakamo'oni mai 'a e kaha'u. 'E muimui 'a e mala'iaʹ 'ia koe 'o a'u ki ho'o mate he 'e fakafefeka ho loto.

'Oku 'ikai ko ha kaveinga eni ke tālanga’i he Fale Aleaʹ he 'oku 'ikai kau ia he 'asenita Fale Aleaʹ pea 'okuʹ ke 'ilo pē ia. May you enjoy what you seek.

Pohiva Tu'i'onetoa
(Mōnite 6 Sānuali 2020, 7:49 PM)
Mateni, Kātaki ko e hā ho tu'unga he PTOA? Ke mahino kiate au 'a e tokotaha 'oku amanaki ke ma tipeiti. Mālō, Pohiva Tu'i'onetoa.

Pohiva Tu'i'onetoa
(Mōnite 6 Sānuali 2020, 8:03 PM)
Kole pe Mateni ke 'oua leva te ke talatuki'i ha taha, he 'oku 'ikai ko ha 'Otua koe. Ua, ko koe tokotaha pe kuo 'ilo’i he māmani ko 'eni kuoʹ ne talatuki'i 'ene tamai, pea na'aʹ ku kole atu ke tuku he 'e kovi pe ia kiate koe. Pea 'okuʹ ke 'osi 'ilo'i ia he taimiʹ ni, 'ene kovi ki a koe mo ho'o fānau. Mālō, Pohiva Tu'i'onetoa.

Mateni Tapueluelu
(Mōnite 6 Sānuali 2020, 11:32 PM)
Pohiva, 'okuʹ ke vakai kuoʹ ke hola meiʹ he poini na'aʹ ke pole tipeiti ai - ko ho'o heke mo ho'o fakatonuhia ki ai koe’uhi ko ho’o fiepalēmia mo e manumanu mafai lahi. Ko e mahaki.

Na'e ha'u 'eku tamaiʹ heni 'o talamonū, fai 'eku lotu mo hili hono nima ki hoku 'ulu. Vakai pe ko fē ai e kovi. Na'e 'ikai ke ke lea pehē ki mu'a he na'aʹ ke sai 'ia ai keke lava hū ki Fale Alea. Na'e 'ikai ke u talatuki ki he 'eku tamai. Na'aʹ ku tala ange ko e taha hala ia ke hoko atu he fatongia. Na'e tonu 'eku leaʹ he na'e mo'oni pea 'okuʹ ne tali na'e tonu.

'Oku ke hola holo mei he poiniʹ he 'okuʹ ke ongo'i foki 'a e mamafa 'o e mo'oni 'eku lea. 'E 'ikai fiema'u ia ha 'Otua ke lea hangatonu mai ke mo'oni. ‘Oku tau tala 'a e mo'oni meiʹ he folofola 'a e 'Otua. 'Oku tau 'ilo 'oku mala'ia 'a e manumanu. Ko e fekau ia hono 10. [Fakatokanga 'a e tohi 'Isaia 5:20]

Woe to those who call evil good and good evil,
who put darkness for light and light for darkness,
who put bitter for sweet and sweet for bitter.

Kau fale’i koe. 'Oua teke pole tipeiti he teke faingata'ia ai he kuo pau ke mau tali ki ai. Focus ke si'i a'u ho taimi. 'E 'ikai toe hala 'eku ma'uʹ 'e muimui 'a e mala'iaʹ 'ia koe he ko e kakai 'oku nau fale'i koeʹ 'oku hā kiate au ko e kau manumanu koloa foki.

Teke toki 'ā hake koe 'a mui 'o tali 'a e me'a ko u tala atu he 'oku 'ikai ongo lelei ki a koe he taimiʹ ni ka ko u tala atu ko e mo'oni. Ko e fiefiaʹ 'oku 'a'aku ia mo hoku fāmili, Pohiva you have no idea. 'Oku tāpuaki'i au he 'Otuaʹ mo hoku fāmili 'aki 'a e fiefia mo e fiemālie, mo e maama lahi ke u sio 'o 'ilo 'a e kakai ko u femamili mo nautolu.  

'Oku 'aofi au hoku 'Otuaʹ pea 'okuʹ ne fakamaama au ke u sio 'o 'ilo ho'o heke mo e lavaki lahi fau na'e fai hili 'emau tokoni'i lahi koe ke faifai peaʹ ke lava ki Fale Alea.

Na'aʹ ke fatufatu ho'o lavakiʹ taimi lahi na'a ku 'ilo pē peaʹ u tuku he 'oku 'asi mai ai 'a e me'a totonu na'aʹ ku pehē kuo mole mei a koe. 'Okuʹ ke manatu na'aʹ ku feinga keke PM pea mo e DPM? Na'e 'ikai tali ia 'e 'Akilisi.

Pea ko e mēmipa au 'o e Paatiʹ Pohiva. Ko au na'aʹ ku fuofua fakaafe ki a koe keke hū mai 'o fetongi 'a Misi. Manatu ki ai? Ko au na'aʹ ku tala atu peaʹ ta lunch toko ua 'okuʹ ke kei 'Ātita. Pea ke hū mai ke 'eke'i au? Sio ki ho natula fieme'a mo e hīkisia lahi mo e fie'eiki lahi 'oku ke fihia kovi ai.

Na'aʹ ke toki hū mai pē he ku fakahū koe mo 'Akilisi. Ha'u koe 'o 'eke au he ‘aho ni? Ko hai na'aʹ ne fatu 'a e vīsone mo e mīsiona mo e manifesitoa mo e ngaahi lea 'a 'Akilisi ma'ae Paati?

Kuoʹ ke kui Pohiva pea 'e 'ikai toe ongo ha lea 'uhinga totonu ki a koe, ngata pē ha lea te ne fakatonuhia'i ho'o manumanu mafai. Kuo pau keke tali na'aʹ ke heke. And you will go with it to your grave. You betrayed the party of the one you said you look up to. All for the PM post.

Enjoy it. You will stand accountable for your action and its effects on people and others one day and you should know its coming quick your way.

Pohiva Tu'i'onetoa
(Tūsite 7 Sānuali 2020, 7:17 AM)
'Eke atu 'e au ho lakanga he PTOA, he ko 'eku fie tipeiti mo ha taha 'oku 'i ai hono tu'unga ke fakafofonga'i a e PTOA, kei lele mai pe koe ho'o 'ita he homo a e mafaiʹ meiʹ ho kaulihi. Na'e anefē ho'o ui atu au ki a Akilisi, ko au pe mo Akilisi na'e ha'u kiate au. Lahi e me'a oku puli kiate koe 'i ho'o fie pule. Tali mai 'eku fehu'iʹ pe ko e hā ho tu'unga he PTOA? Ko ho'o ulungāanga ki ho'o tamaiʹ kuo 'ilo ia 'e māmani, tatau pe ki a 'Akilisi ho'o fie pule ki ai. Tali mai 'eku fehu'i? Mālō, Pohiva

Mateni Tapueluelu
(Tūsite 7 Sānuali 2020, 11:52 AM)
Good morning. Ke vakai ki he me'a ko u 'uhinga atu ki ai? Te ke fakafefeka noa'ia ho loto. Ko e mēmipa au e PTOA 'okuʹ ke 'ilo lelei, ko e toe hā ho'o me'a 'oku 'eke fievaleloi?

Pohiva ko au na'aʹ ku fuofua tala atu ki a koe 'i he 'eta lunch 'i he 'Emalataʹ keke hū mai 'o fakafofonga'i 'a Tongatapu 10 peaʹ u toki tala ki a 'Akilisi ki mui. Taimi ko 'eni 'okuʹ ke kei 'Ātita peaʹ u 'Ētita au he Kele'aʹ ko 'eta faka'eke'eke he 'Emalataʹ ko 'eku fakaafe.

Toki 'alu moua ki mui ka ko au na'aʹ ku tala ki a 'Akilisi. Na'e faingata'ia 'Akilisi kiate au koe'uhi ko Misi. Ka 'i he funga 'o e ngāue ma'ae fonuaʹ na'e pau ke u faitotonu ki ha kakai lelei taha ke fakafofonga'i 'a e Paatiʹ 'o tatau ai pē.

Ko e vīsoneʹ na'e pule pea koia 'oku fai ki ai 'a e 'uta he ko e femahino'aki mo e kakaiʹ ke ō 'o fai ki ai.

He 'ikai ke ha'u hato mehikitanga 'o kemipeini peaʹ te tali kuikui koe'uhi ko e fāmili. 'Oku 'ikai ko ha me'a fakafāmili ia. Ko e ngāue fakafonuaʹ 'oku sivi ia 'e he kakai 'o e fonua. Na'aʹ ke fiefia hono fili mai koe mo e 'ū kemipeini'i 'o 'ou na'e muimui atu ai. 'Aho ni kehe ho'o leaʹ 'aneafi kehe ho'o lea he 'aho ni. Ko koe Pohiva 'oku heke ho'o sioʹ mo e position. Mau kei tu'uma'u pē he me'a tatau pē.

Na'aʹ ke kole mai ki mui ke poupou'i koe keke Minisitā Pa'anga peaʹ u fai ia.

Na'e 'ikai ke u fie minisitā au, 'okuʹ ke 'ilo ia. Na'e 'ikai 'aupito ke u fie minisitā au. Ko 'Akilisi pē ia na'a ne fakamālohi'i au ki ai. Pea 'ai ke u Sea he Kōmiti Kakatoʹ peaʹ u kalo mei ai. 'Oku 'ikai ko ha taha manumanu mafai au.

Ko e mafaiʹ ko e me'a ngāue ke fai 'aki 'a e vīsone na'e fai ai e femahino'aki mo e kakai. Kuoʹ ke sītu'a meiʹ he vīsone na'aʹ ke hū ai ki he Fale Alea.  Kuoʹ ke lavaki'i 'a e alea 'a e Paatiʹ mo e Kakai koe'uhi pē ko ho'o fu'u manumanu ki he lakanga PM! Ko e poini ia. 'Okuʹ ke heke kae 'ikai keke fie tali na'aʹ ke heke mo lavaki'i 'a e kakai.

Pea 'oku ke 'oho ke ngāue'aki 'a e pa'anga tukuhau 'a e kakaiʹ ke fai e fu'u tanu hala ke puli ai ho'o lavaki. Na'e kole atu ke hiki 'a e pa'anga tanuhalaʹ ki he $20 miliona, 'ikai keke tali. Tuai ho'o heke, kuoʹ ke fai e tanu lahi ko ia. Tupu kotoa mei ho'o feinga ke 'ufi'ufi ho'o heke mo e lavaki na'e fai.

Pea he'ikai lava ke fai e tanu koia he ta'u 'e 2. Ko e fo'i misi ia. Ko ho vāhengaʹ pē mo kau minisitā poupou atu te mou tanu filifili ke lava. Pea 'e toe 'ilonga ange ia ki Tonga. Ko ho'o fo'i taufā kotoa pē 'e pā fakafoki. 'Uhinga ai 'eku tala atu 'e muimui 'a e mala'iaʹ 'ia koe ki fa'itoka.

Ko e fakahinohino motu'a ia. "Give me a fish and I will eat a day, teach me how to fish and I will eat a lifetime."

Pea Pohiva 'oku 'ikai 'aupito ke u 'ita he mole ha mafai. Mole pea mole ke mama'o. 'Oku hala ho'o read au. 'Oku ke 'ilo na'aʹ ku 'osi 'ilo te ke heke peaʹ u tala ia ki mu'a ki he fāmili 'o Pohiva 'oku te'eki ke pekia 'a 'Akilisi. Na'e ui au 'e 'Akilisi ki falemahaki 'o 'eke mai pe ko e toe movete hā ia 'a e Paatiʹ 'oku ou lau. Ko e tala ia he fāmiliʹ 'eku tala ange te ke heke. Ka na'e 'ikai ngaue ai hono lotoʹ ke liliu 'ene fili 'o Misi Sika.

'Oku nau 'ohovale he tonu pasika 'eku sio. Peaʹ u foki mai au ki 'apiʹ ni, 'ikai ke u toe fie kau he alea ki he lakanga Palēmia. Na'aʹ ku tali 'e au 'oku 'i ai e fokotu'utu'u kehe 'a e 'Otua. Pea ko u tali fiefia pea 'uhinga ai 'eku off 'eku phone 'oku te'eki 'osi taimi alea ki he lakanga PM. Ko 'eku 'osi tali ia 'e au te ke lavaki'i mautolu pea na'aʹ ku tuku ke 'alu ho'o lavaki'iʹ 'o momoho mo'oni.

Ko e kakai lavakiʹ ko e tali 'a e 'Eikiʹ ki a nautolu, na'e sai ange kapau na'e 'ikai ke fānau'i ki māmani. Lavaki ki he pa'anga, lavaki ki he mafai. Na'e 'afio'i he 'Eikiʹ 'e lavaki'i ia hono mēmipa totonu ka na'aʹ ne tukuange ke 'alu 'o a'u he 'e hoko ia ko hono tāpuaki.

Pohiva ko u 'ilo 'oku fu'u lahi 'a e me'aʹ ni kiate koe mo ho ngāueʹ pea ko u pehē keke hanga ā ki he ngāue. You however will not escape from your history no matter what you say and what you think. Ko e kakai tenau fuatautau koe. And you cannot fool all the people all the time.

Pohiva Tu'i'onetoa
(Tūsite 7 Sānuali 2020, 2:18 PM)
Mateni, 'oku te'eki ai keke tali mai 'eku fehu'i, ko e hā ho tu'unga he PTOA? Ko e 'uhinga 'eku fehu'iʹ pe kuo toe mavahe hake 'a e PTOA meiʹ he 'ai'ainoa'ia. Oku 'ikai ke u fiema'u ke u tipeiti mo e kau 'ai'ainoa'ia. Te mou sai'ia pe moutolu he 'ai'ai ta'emahino mo fakamoveuveu pe he taimi kotoa, mo e fie tikitato, ka kuo maama a e kakai ia.

'Oku kei manatu'i 'etau fakataha 'i hoku 'apiʹ lolotonga 'a e puke 'a Akilisi, ko e fakataha pe ia 'a e kau mēmipa Fale Alea, pea mou hū ange mo Piveni mo Siaosi pea mou fokotu'u ke tuli 'a Edgar Cocker, toe hū ange mo Saia Piukala o kau mo ia he vili ke tuli 'a Edgar Cocker?

'Isi'isi, kohai kimoutolu ke mou faitu'utu'uni he fonuaʹ ni. Ke mou pehē pe ki ha taha ke nofo he ngāueʹ pea nofo, pea mou pehē pe ki ha taha ke 'alu pea 'alu, ta'e te ne fai ha hia, ka ko e 'ikai ke fai homou loto. Toe kovi ange oku 'ikai ko ha ongo Kapineti 'a Piveni mo Siaosi. Ta 'oku mau hela mautolu he ngāue, ka mou veimau'i 'e kimoutolu kimautolu pe te mau kei kau he PTOA pe 'ikai, ta ko e ki'i me'a fakafāmili pe ia 'amoutolu, 'o hangē ko e lau 'a Piveni.

Pea 'ikai 'ai ha alea pau ia ke mahino, ka mou ngāue'aki pe 'a e fakakovi'i 'a e loto 'o e kakaiʹ ke nau loto taufehi'a ki he Tu'i, ka mou kei nofo ai pe 'i Fale Alea. Na'e 'ilo ia 'e ho'o Tamai, pea hiki ia mei ai. Ko 'ene talamai ia. Keke 'ilo'i ia he 'ahoʹ ni. Mahalo pe kuo mahino atu. Mālō, Hon. Dr. Pohiva Tu'i'onetoa.

Mateni Tapueluelu
(Tūsite 7 Sānuali 2020, 3:22 PM)
Ko e keisiʹ 'oku simple. Na'aʹ ke pole keke tipeiti mo ha taha he PTOA kau ki ho'o heke. Ko e mēmipa au e PTOA, full stop. 'Okuʹ ke hola holo he 'okuʹ ke 'ilo 'e 'ikai keke lava 'o malu'i lelei ho'o pole na'e fai pea 'e 'ilo 'e māmani ho'o lavaki mo e manumanu mafai.

Ku ke heeeeke loloa mei ai. 'Oku ui koe mo ho fa'ahingaʹ ko e kau fokofokai. He ko e fōkaiʹ 'oku 'ikai hangatonu hono 'eleloʹ ka 'oku hokohoka ki hema pea hokohoka ki mata'u.

Kuo 'ikai toe ha me'a kehe ia ho'o hola holo ai mo valelaunoa'ia ai hangē ha finemotu'a. Ke hola eni ke toitoi ki he 'īsiū 'oku 'i ai tokua 'a e feinga ke taaufehi'a ki he Tu'i.

Pohiva fielau 'oku 'ikai ha'o lika ki he mala'eʹ ni. Ko hono fakanofonofo totonu 'o e fonuaʹ ni ke taau, mo e 'ai tokua ke fehi'a 'a e kakai ki he Tu'i, ko e ongo me'a kehekehe 'e ua. 'Ikai ko e fakalelei fakatemokālatiʹ ko e momoi e mafaiʹ meiʹ he Tu'i ki he kakai? 'A 'eni 'okuʹ ke valelau ke fakamanatu?

Ko hai na'e 'ai ke taufehi'a e kakai ki he Tu'i? 'Ikai koia ia 'okuʹ ke lava ai 'o [palēmia] mo fili ho kau minisitā, ka ko e me'a na'e 'ikai tō ai ha'o pupuha pe mahino'i?

'Ai ho lotoʹ ke lelei mo hangamālie ka ke fanongo ki he maama 'o e sivilaise 'oku tau 'i ai. 'Ātikolo 21 'o e Talaki Fakahāhā 'o e Totonu 'a e Tangata 'i he UN:

"Ko e loto 'o e kakai 'a e makatu'u'anga 'o ha mafai 'o ha pule'anga."

"The will of the people is the basis of authority of any government."

Kapau 'e tuku ke fili 'e he kakaiʹ 'a e pule'anga, tō pau koe mo ho kau makiʹ ki tu'a. 'Okuʹ ke 'ilo lelei ia. Ko e poiniʹ ia ko e loto e kakaiʹ he ko nautolu 'oku nau fakapa'anga 'a e pule'anga. 'Oku 'ikai ko e taaufehi'a ki he Tu'i. Ko e mo'ui fakahekehekeʹ ko e mo'ui 'a ha kakai 'oku 'ikai hanau makatu'unga'anga ka ko honau kitaʹ pē.

Pea 'okuʹ ke toe kalo ki he fakafāmili tokua 'a e PTOA. Kapau na'e fakafāmili'i 'a e Paati, na'e 'ikai keke hū mai ki he Paatiʹ kae nofo pē 'a Misi ai he ko 'eku tamai. Ko 'ene ta'efakafāmili 'eni na'e fili ai koe kae tuku ia.

Na'aʹ ke hū fakafāmili mai ki loto he PTOA? Pē na'aʹ ke hū mai ko e kanititeiti lelei taha ia he taimi ko ia ma'ae kakai totongi tukuhau? 'Oku 'ikai toe ha tu'unga veve ho'o hola 'o kumi hūfanga ki ai.

Ko e keisi 'a Etikā Kokaʹ ko e keisi ia na'e fokotu'u he mamahi 'a e [palēmia] 'Akilisi ko 'ene sekelitali. Na'e 'ikai ko ho sekelitali he taimi koia. Na'e ha'u 'o kole tokoni mai ki a au ke hū ki he lakangaʹ ka ko e mamahi ai 'a e [palēmia] he funga 'ene fai fatongia. Toki hū mai ai 'a e kakai poupou kehe pē ia 'o kau he tālanga.
 
Na'e loto 'a Vuna ke 'ai e ngaahi liliu na'e fu'u critical peaʹ u fepaki mo ia. Na'e 'ikai tali ia 'e au mo Tu'i Uata.

Vakai ki ho 'uluaki poiniʹ na'aʹ ke pole ai peaʹ ke vakai ki he halanga ho'o heheke. Kamata he poini kehe pea ke heke ai ki he me'a kehe 'o hokohoko atu ai pē ho'o hola.

Ko e aofangatuku, tangata manumanu mafai koe Pohiva pea na'aʹ ke lavaki'i 'o heke ai ke fafanga ho u'akai mafai.  That's the simple truth that you cannot accept. Fai kovi kae fie 'asi lelei.

Pohiva Tu'i'onetoa
(Tūsite 7 Sānuali 2020, 3:37 PM)
Foki 'o fanongo lelei he 'eku leaʹ he 'oku lolotonga hala pe ho'o fanongo. Na'aʹ ku pehē atu 'oku ou faka'amu ke u tipeiti mai mo ha taha he kau taki 'o e PTOA. Kapau ko e taha koe kau taki he PTOA, ko e hā ho lakanga? To e simple ange a e fehu'iʹ 'i ho'o telinga tutuli ki he mo'oni. Ko e lahi ange ho'o fakamatala, ko e ngali kovi ange ia 'a e Tangata'eiki Palēmia Mālōlō, he kuoʹ ke tukuaki'i 'eni na'e kole atu 'a e [palēmia] ke tuli 'a Edgar? Fakapō e ta ko e faka'ulia??? Tuku ho'o fa'a lea mo e ngalivale? Toe fie poto? a e valekua ko koe. Ngalivale 'aupito 'a e Tangata'eiki ho'o ngāue.

Mateni Tapueluelu
(Tūsite 7 Sānuali 2020, 5:16 PM)
Pohiva, ko ho poini 'e 3 'i 'olungaʹ te u nono'o koe ki ai ke 'oua teke toe hola holo mo ho'o faka'ofa. Ta'engali Palēmia.

1. Ko ho'o pehē ko ho'o pole tipeiti ki ha taha he kau taki 'o e PTOA. Talu e 'eta talanoa ko ho'o toki 'ai mai ia e poini ko ia. Mahalo ko au pē mo Misi Sika 'a e ongo ua motu'a taha he PTOA. 'Osi mahino ia. Pea 'osi fe'unga ia ke fai 'aki 'eta tipeiti. Ka 'okuʹ ke toe 'eke'eke 'e koe haku lakanga ko e fakapoto'i ia ho'o hola holo. 'Oku mahu'inga ange 'a e tipeiti'i 'a e 'īsiū ko ia ho'o 'eke lakanga. 'Osi ho poini, 'oku foki atu pē ho lea koviʹ ki a koe.  

2. Ko ho poini hono uaʹ tokua 'oku ngali kovi [Palēmia] mālōlō he lau ke fai e ngāue ki a 'Etikā. Pohiva na'aʹ ke 'ilo'i lelei pē 'a e toutou lea 'a e Palēmia mālōlō, ka 'i ai ha me'a 'oku mama meiʹ he Kapinetiʹ ko 'ene Sekelitali pē. Peaʹ ne fokotu'u ke fai ha ngāue ki ai. Na'e lahi e ngāue ke fai ki ai ka ko ho'o heke. Pohiva 'oku ngalikovi ange 'a 'Akilisi ho'o hoka'i hono tu'aʹ 'oku te'eki ke pulia ki he lalo kelekeleʹ hono sino. Ka tu'u mai he 'ahoʹ ni 'e fakamo'oni mai na'e loto ke fai e ngāue ki he 'ene Sekelitaliʹ ka 'e 'ohovale ho'o lavaki'i 'a e Paati. Ko u tui ka toe tu'u mai teke mā pea te ke toitoi holo he ko ia pē te mo toe fepakiʹ pea 'e 'ilo ai 'e māmani ho natula kovi.

3. Ke tukuaki'i mai ko e valekua au. Kuo mahua ki tu'a ho 'atamai kotoa pea ko 'ene maha kakato mai ia 'oku 'ikai keke toe 'ilo ha lea lelei ke malu'i 'aki ho lakanga Palēmia. Ko au mo 'Akilisi na'a ma fata koe ki Fale Alea. Ko au na'a ku fili tu'o taha pē mei Tongatapu 4 'o falala mai e kakai. Ko u lau tāpuaki ai pea 'oku 'ikai ke u toe heke meiʹ he 'enau falalaʹ pea ko u tui na'e 'ikai fili 'e he kakaiʹ au ko 'eku vale. Ko koe na'aʹ ke fili mo ho toketā lotuʹ 'o tō. Pea ke fili mo Misi ko e tangata nofo atu pea lava ia ka ke tō koe ko e fanautama. Ko e fakahā ia he kakaiʹ ho natula kovi. Na'aʹ ku toki 'alu atu mo e Paati 'o hākeaki’i koe. Pohiva 'ikai pē ha'o toe poini 'e faka'apa'apa'ia taau mo ho lakangaʹ pea fakapō ko e ma'u ha Palēmia ma'ulalo pea anga 'afungi mo siolalo hangē ko koe.   

Fakafeta'i na'e 'ikai keke ha'u ke ta tipeiti he 'eaʹ ke fanongo mai e kakaiʹ ki ho anga totonu. He na'aʹ ke mei hē ai 'o fakapo'uli.

Tali 'a e mo'oni. Ko koe ko e tangata manumanu mafai lahi 'o lahi ange ia ho'o tokanga ki he kaveinga ngāue mo e vīsone. Pea te ke lavaki'i ha taha mo e vīsone kehe pē keke ma'u ai e mafai ko ia. Kuo senituli 'a e lotuʹ mo e akoʹ pea 'oku sio pē 'a e kakaiʹ 'o 'ilo ho'o kākā na'e fai.

Pohiva Tu'i'onetoa
(Tūsite 7 Sānuali 2020, 7:47 PM)
Mateni, he 'ikai te ta toe fetaulaki kitaua. Sio hifo ki ho'o lau ko 'eni:

"'Oku ke 'ilo na'a ku 'osi 'ilo te ke heke pea u tala ia ki mu'a ki he fāmili 'o Pohiva 'oku te'eki ke pekia 'a 'Akilisi. Na'e ui au 'e 'Akilisi ki falemahaki 'o 'eke mai pe ko e toe movete hā ia 'a e Paati ko u lau. Ko e tala ia he fāmili 'eku tala ange te ke heke. Ka na'e 'ikai ngāue ai hono loto ke liliu 'ene fili 'o Misi Sika."

Ko fē 'a e democracy heni??? pea ko e me'a ia 'oku ou pehē atu ai ke tuku ho'o valekua mo e fakahela. Te u fakanounou atu, ta tipeiti 'i Fale Alea he ko e issue fakapolitikale, pea sai ia oku ta'e totongi.

'Oku ou femo'uekina au he fai 'eku ngāue kehe 'oku aonga ki he kakai 'o e fonua, hangē ko e tanuhala 'e lava 'a e kakaiʹ pea ke kau ai mo koe mo ho fāmiliʹ he 'alu holo ai. Ko e talanoa pule leleiʹ moe fāvai kuo 'osi hono taimi 'o'ona. Kuo pāhia a e kakaiʹ he tala a e pule lelei ka e hū pe ki loto 'o fai a e me'a kehe. O ia 'o 'ai a e contract Kacific US$5.7m he 'ata'atāloa, pea omi ke fakamālohi'i mai au ke totongi meiʹ he pa'anga a e kakai. Na'e 'i ai ha pa'anga ai ho fāmiliʹ mo ho mali, na'aʹ ke 'alu o talatalaaki'i au ki ai. Tapu 'aupito ia.  Over my dead body.

Ko ho'o ngahi tukuaki'i oku hala kotoa ia, he na'a mou fa'ufa'u pe 'e moutolu kimu'a  a e me'a kotoa, ke kei lele fakafāmili pe 'a e Temokālati, ka na'e ikai ko e Temokālati ia na'aʹ ku 'amanaki au ki ai, peaʹ u tui ki ai. Pea kapau ko e me'a ia na'e tukutukulaumea atu 'e Akilisi ki a koe, ta ko e fakapō. Ka oku ikai te u tui ki ai.

Ko e me'a 'eni 'oku ou tui ki ai, na'e tupu 'a 'etau moveteʹ ko ho'o mou feinga ke puke 'a e Temokālati 'i homou Fāmili pe, ko e fakakaukau pe ia 'a'au, Siaosi mo Pīveni. Ko e toki 'ai atu pe 'a Semisi Sika ia, he temou lava pe kimoutolu 'o pule'i.

He na'aʹ ke kau pe mo koe he fie Palēmia, ko e me'a ia 'oku hoha'a pehē ai ho'o tukuaki'i au oku ou fie palēmia. Mālō, Pohiva.

Mateni Tapueluelu
(Tūsite 7 Sānuali 2020, 10:22 PM)
Pohiva, 'oku ke taufā takai holo hono pohu koe 'aki 'a e mo'oniʹ pea 'oku 'ikai ha 'o toe poini ka ko ho'o fa'ufa'u 'a e me'a keke taulanga ū ki ai.

Te u kamata atu ho'o pehē kuo fakafāmili'i 'a e temokālati. Ko fē 'a e fakafāmili? Ko Misi Sika 'oku 'ikai fāmili ia mo 'Akilisi. Ka na'aʹ ne fili ia. Sio kuo homo mai ho mamahiʹ 'i he 'ikai fili koe 'e 'Akilisi 'o ke lau ko e temokālatiʹ ke fili koe. Ko e fiha 'eni e kakai ko e hū pē ki Fale Alea ko e pikipiki 'i he vīsone 'a 'Akilisi Pohiva. Pea ko 'enau mavahe pē ko 'enau tō ia. Ko e loto ia e kakaiʹ masi'i.

Ko 'Akilisi 'a e Sea e Paati na'a tau kemipeini ko ia ke Palēmia peaʹ ne fili 'a Misi Sika ke Tokoni. Mahalo na'aʹ ke 'ita ai pē koe 'o a'u mai ki he 'ahoʹ ni. 'Oku 'ikai ko ha fakafāmili ia. Pea ko Siaosi Pohiva na'e 'ikai ha toe taha 'e fie kemipeini ma'ae Paatiʹ ka ko Siaosi mei Tongatapu 1. In fact na'e toko ua pē kanititeiti.

Ko Pīveni 'oku 'ikai ke fāmili ia mo 'Akilisi pe ko au. Pea ko au na'e savea'i 'a Tongatapu 4 peaʹ u ma'u 'ou iku fili ai. Ko e falala pē ia 'a e kakaiʹ Pohiva pea 'e 'ikai k ke lava koe 'o veipā mo ia.

Na'e falala 'a 'Akilisi ki a Misi Sika ke ne tataki 'a e vīsone. Pohiva Tu'i'onetoa e, sio ki he tonu 'a e fakafuofua 'a 'Akilisi. Tuai 'ene kui, tukuange 'e koe 'a e vīsone. Sio ki ai? Ko e fakamo'oni mai ia na'e tonu 'a e fakafuofua 'a 'Akilisi. Ko koe 'oku 'ikai keke mahu'inga'ia he vīsone ka ko e lelei taautaha pē 'a 'au mo ho langilangi. Ka 'oku mate ho'o poini tukuaki tokua 'oku fakafāmili'i.

Ko hono poini hoko, ko e pehē 'oku 'aonga ange tanu hala he Pule Lelei. Pohiva kapau na'e 'ikai ke matua'i 'a e pule leleiʹ 'o kamata 'i he fa'unga lelei, na'e 'ikai keke pani 'i Fale Alea. Pea 'ikai keke pani he Palēmia.

Ko e pule leleiʹ 'i hono uho ko e fakakau 'a e kakaiʹ ki hono fakalele 'o e fonuaʹ he ko kinautolu 'oku nau fakapa'anga. Ko e 'uhinga ia 'o e temokālati. Kuo matu'otu'a 'a e akoʹ mo e lotuʹ 'i he kakaiʹ mo 'enau nofo muli mo e ngāue lelei kenau kau hono fakalele 'o e fonua. 'E 'ikai ke tau lī tukuhau kae pule 'a e tokosi'i pau pē.

Pea 'e potupotu taau hono vahevahe 'o e pa'angaʹ ki he ngāue 'a e fonuaʹ hange ko e mīsele mo e faito'o konatapu.

Ko e 'uhinga ia 'oku ou fakahā atu ai 'oku 'ikai ha'o lika ki he mala'e fatu fonua. He teke sio koe 'o fai e tukuaki'i kehe fakatatau ki he fakangatangata ho 'ilo mo e 'ātakai pē na'aʹ ke ako ki ai.  

Pea ko e tanu halaʹ na'e matua'i ia 'e Misi Sika. Ko homou 'oho holo ke tanu kotoa e ngaahi hala 'i Tongaʹ ni he ta'u pē 'e 2 ko ho mou kemipeini ka ko homou kakapa ia ki he māhina. 'Oku ta'emalava ia. Ko e ngaahi hala lalahi 'e 3 'e tanu ia he ta'u 2. Ka mou tukupā eni ke tanu kotoa 'a Tonga ni he ta'u pē 'e 2. Ko e fa'ahinga tikitato eni he feinga tau 'a Hitilā na'e iku kavahia 'a e ni'ihi he'ene ta'emahino. 'Oku 'i ai e me'a 'oku lava pea 'i ai e me'a 'oku ta'emalava.

Ka 'oku ke uesia lahi ho'o lavaki mo e heke ko e 'uakai mafai mo e fie Palēmia 'okuʹ ke feinga ai ke hanga he fo'i tanu halaʹ 'o 'ufi'ufi ho'o lavaki na'e fai. Pea ko u fehu'ia pe 'oku tuifio 'a e tanahala ma'ae kakaiʹ mo e feinga ke mou ma'u ha lelei fakafo'ituitui ai? Tali mai ia. Ko e mo'oni 'e a'u ki he $44 miliona ha pa'anga 'e ma'u 'e ha ni'ihi taautaha he ngāue tanu hala? Ke hanga e kakaiʹ ia he tanu hala kae tānaki nautolu he tafa'aki?

Ko ho poini hoko, ko e pehē na'e 'i ai 'a e tila ki he Kasifikaʹ keke fakamo'oni ai $7 miliona ke ma'u ai ha mau lelei kau ai au mo hoku fāmili. Ko e fakanāfala lahi 'okuʹ ke fai. Pea 'ai keke ngali faifekau. Ko ho lau ko ia 'okuʹ ke 'ilo ko e loi lahi. 'E Pohiva e, 'oku ke 'ilo lelei na'aʹ ku fakafepaki'i 'a e alea ko ia pea na'e 'ikai ke tali ia. Na'e 'ikai ke u poupou ki ai pea 'ikai ke poupou ki ai 'a e Palēmia. Ko e alea ia 'a Tu'i Uata pea na'e 'ikai pē ke u teitei poupou ki ai he Kapineti. Na'e 'ikai ke tali ia. Ka ko e feinga ia ke 'i ai ha alternative ki he cable na'a toe motu. Ka na'e 'ikai ke u poupou au kiai.

Ko e fehu'i atu ko e tanu hala ko eni 'e tali ia? Ko e fiha 'e ma'u he kakai taautahaʹ kae 'ikai fou he Procurement he fo'i alea tanu hala ko eni?

Ko e me'a kotoa 'oku mou fai 'e hū atu 'a e kau 'amui 'o fakatotolo'i.

Ko u fiefia ko ho'o lea mai ho poini faka'osiʹ ko e tupu 'etau moveteʹ ko 'emau feinga ke tauhi 'a e [palēmia] homau fāmili. 'Osi mate fo'i poini ko ia he 'oku 'ikai ke mau fāmili mo Semisi Sika. Ko e tupu 'etau moveteʹ ko ho'o manumanu mafai mo 'uakai Palemia. Ko ho mahaki ia.

'Okuʹ ke lafo noa'ia 'eni 'o pehē ne u kau mo au he fie Palēmia. Mahalo 'e 'ilo kotoa he Paati ko ho fakanāfala lahi eni Pohiva. Ko au na'aʹ ku tala he tau fakataha Paati he 'osi e me'afaka'eikiʹ 'o 'Akilisiʹ ko e fili 'a 'Akilisi ke hoko atu 'a Misi Sika. Peaʹ ke 'ai 'e koe 'a e fo'i malimali fana hala. Sio ko koe ia na'e fie Palēmia from day one.

Vakai Pohiva kuoʹ ke hē 'o ninimo pea ko u ilifia na'a ke lua. Ko u 'osi tala atu na'e 'ikai ke u fie ministā au.

Ko e tanu halaʹ Pohiva me'a pē ia 'e lava he kakai tekinikale. Ko e fokotu'utu'u ha fonua ke potupotu tatau mo fea pea tu'utai, 'oua toe fetō'aki fakatatau ki he laka 'o taimi mo e mahino 'a e kakai, ko e ngāue faingata'a Pohiva. Ko e ngāue fehi'anekina he kakai 'o e establishment. Ka 'oku maama e kakaiʹ he 'oku tautonu 'a e kaveinga ki a nautolu foki.

Vakai ā ki ai. Ko e kamata'anga 'o e fetalanoa'akiʹ ni ko ho'o pole ki ha taha he PTOA ke mo tipeiti kau ki ho'o heke. Pea ne u tali ho'o pole peaʹ ke heheke mei ai 'o 'ikai toe ha taulanga ū ho'o kumi mo'ui ki ai. 'Oku ou 'ofa atu he puputu'u mo e puketu'u 'okuʹ ne kāpui koe. Tauange keke 'ulifohe lelei hotau vakaʹ he ko e fonuaʹ 'oku taha pē pea neongo 'a e 'ikai kemau loto k ke Palēmia ka 'oku toe taha pē mo e Palēmia.

Tu'u ki he kaha'u
Ko e fuofua konga (Part 1) 'ena 'o e fetakai 'a Pohiva Tu'i'onetoa pea mo Mateni Tapueluelu. Ko e ki'i fifili:

Ko e hā nai 'a e anga 'o ho'o vakai tau'atāina ki he fetukituki'i ko 'eni 'a e tālanga?

Ko hai nai 'okuʹ ke pehē na'e ikuna 'i he takai 'uluaki 'o 'ena tipeiti?

'Oku 'oatu 'i he peesi 6 'o e nusipepaʹ ni ha vakai tau'atāina 'a e 'Ētita. 'I he taimi tatau 'oku tu'u hoko atu 'a e fo'i faivaʹ ni ki he kaha'uʹ ke hoko atu ai hono tuku atu 'a e ngata'anga 'o 'ena tipeiti. Coming Soon!

 

 

Views 21

Courts
Tu’utu’uni ‘Eiki Fakamaau Lahí ko hono toloi faka’osi pē eni…

Kuo fakaha he Fakamaau’anga Lahi ‘ae toloi koia ‘ae hopo ‘a…

Politics
KELE'A VOICE NEWS 020620

1. Bid e kautaha 'e 9 ki he ngaue tanu hala e pule'anga, tohi tangi e…

Politics
Kele'a Voice News 29/05/20

1. Fehu'ia pe koe ha kuo fepakipaki pehe ai e fakamatala Patiseti moe 'Esitimeti…

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…