'IKAI MAHU'INGA MO'UI E KAKAI KI HE PULE'ANGA?

Posted: 27-Apr-2020 01:26 PM

Politics

Kuo lahi 'a e ngaahi kalasi kehekehe 'o e vailasi kuo mafola 'i māmani. Kuo lahi mo e ngaahi vailasi 'oku a'u mai ki Tongaʹ ni. Ne tau toki sītu'a atu meiʹ he vailasi 'o e mīseleʹ 'a ia na'e lahi ai e mate 'o e longa'i fānau 'i Ha'amoa. Neongo na'e a'u mai 'a e mīseleʹ ki Tongaʹ ni, ka e fakafeta'i ne te'eki mole ai ha mo'ui. Pea 'oku malava ke kaunga lahi ki ai 'a e ngaahi huhu malu'i na'e fakahoko 'e he Potungāue Mo'ui.

Kaekehe, 'oku 'i ai mo ha toe vailasi fakatu'utāmaki 'e taha pea 'oku 'i ai hono faingamālie ke hū mai ki Tongaʹ ni. 'I he fo'ou 'a e vailasiʹ ni, 'oku te'eki 'i ai hano huhu malu'i ke malu'i 'aki 'a e fonuaʹ ni mei ai. Pea kapau 'e faifaiange 'o hū mai ki Tongaʹ ni, 'e malava ke tokolahi e ngaahi mo'ui 'e mole. Pea 'oku 'i ai e fifili:

'Oku tokanga mo'oni nai 'a e pule'angaʹ ni ki he vailasi fakatu'utāmaki ko 'eni?

Pe 'oku mahu'inga ange pē kiate kinautolu 'enau kemipeini 'oku fai?

Ko e hingoa 'o e kalasi vailasiʹ ni ko e Coronavirus pea 'oku lahilahi 'a hono ngaahi fa'ahinga. 'I he ngaahi 'aho kuo tau sītu'a ki ai, kuo mafola ha fa'ahinga pe kalasi fo'ou 'o e Coronavirus. Ko e kalasi fo'ou ko 'eni 'oku ui ko e 2019-nCoV pea kuo 'osi mole ai 'a e ngaahi mo'ui. Pea kimu'a ke fai ha lave lahi ange ki he kaveingaʹ ni, 'e fai ha vakai ki ha ki'i puipuitu'a nounou 'o felave'i mo e vailasiʹ.

2019-nCoV
Fakatatau ki he ngaahi fakamatala, ko e Coronavirus ko e hingoa fakalūkufua ia 'o e vailasiʹ 'a ia 'oku lahi 'a hono fa'ahinga. 'I he fa'ahinga kehekehe 'o e Coronavirus, ko e ni'ihi pe ai 'oku nau uesia 'a e tangata. 'A ia ko e fa'ahinga 'eni 'o e vailasiʹ 'oku angamaheni 'a 'ene fakatupunga e fokoutua 'oku 'iloa faka-Pilitānia ko e "common cold" pe momoko.

 'Oku fa'a malava ai ke hoko e mamahi 'o e mongaʹ, fofonu 'a e ihuʹ, mafatua, langa 'ulu, mofi, etc. 'A ia ko e ngaahi fokoutua angamaheni 'eni 'i hono ma'u ha taha 'i he momoko. Kimuiʹ ni mai kuo fakatokanga'i ha fa'ahinga fo'ou 'o e Coronavirus 'okuʹ ne lava 'o fakatupu 'a e ngaahi fokoutua 'o hangē ko e niumōnia.

'I he taimi tatau, 'oku 'i ai hono fa'ahinga 'oku ma'u 'e he fanga monumanuʹ 'o hangē ko e kāmeli, pusi, peka, etc. Pea 'oku 'i mo e fa'ahinga 'oku nau malava 'o mafola meiʹ he fanga monumanuʹ ki he tangata. Ko e ngaahi fakatātā 'eni 'e 3 'e fai ki ai lave:

1) SARS
'I Nōvema 'o e 2002, ne 'i ai ha kalasi fo'ou 'o e Coronavirus na'e fakatokanga'i 'i Siaina. Ne 'iloa 'eni ko e SARS (Severe Acute Respiratory Syndrome). Ne mafola 'eni 'i māmani 'o a'u mai ki he ta'u 2003 pea mate ai 'a e toko 700 tupu.

2) MERS
'I Saute 'Alapea 'i he 2012, ne 'i ai ha kalasi fo'ou ai 'e taha 'o e Coronavirus. Na'e 'iloa 'eni ko e MERS (Middle East Respiratory Syndrome) pea na'e 800 tupu e ngaahi mo'ui ai na'e mole.

3) WUHAN CORONAVIRUS
Ko e fakamuimui tahaʹ 'eni ko e kalasi fo'ou ko e 2019-nCoV pea na'e kamata mai mei Wuhan 'i Siaina. Kuo ui ai 'e he ni'ihi 'a e vailasiʹ ni ko e Wuhan Coronavirus.

'I he kotoa e ngaahi kalasi kehekehe ko 'eni 'e 3 'o e Coronavirus, 'oku mahalo'i na'e ma'u 'i he fanga monumanu pea mafola mei ai ki he tangataʹ. 'Oku malava ke fakatupu 'a e niumōnia pea iku ki he mate. Ko e ni'ihi kuo nau mo'ua 'i he fokoutuaʹ ni 'oku nau ma'u 'a e ngaahi faka'ilongaʹ ni:
- tale
- mofi
- faingata'a e mānava
- etc

Ko e ngaahi faka'ilonga angamaheni 'eni 'o hono ma'u ha taha 'e he momoko. Ka ko e ngaahi faito'o (antiviral drugs) angamaheni ki he ngaahi me'aʹ ni, 'e 'ikai ola lelei ia ke fuhu'i 'aki 'a e vailasi fo'ou ko 'eni. 'Oku 'ikai hano faito'o pea 'oku na'ina'i ai 'a e mahu'inga 'o e faka'ehi'ehi.

Puke mo e mate he Coronavirus
Ne 'omi ha fakamatala meiʹ he 'Amipasitoa Siaina 'i Tongaʹ ni ki he tokolahi kuo mate 'i he vailasiʹ ni. Fakatatau ki he fakamatalaʹ ni kuo a'u 'o toko 132 'a e kau mateʹ 'i he ho'atā Pulelulu 29 'o Sānuali 2020. 'I he taimi tatau 'oku 'i ai mo e toko 9239 'oku kei fai hono sivi ke fakapapau'i pe kuo nau ma'u 'a e vailasi. Ne 'omi ai ha fale'i mo ha fakalotolahi mei Siaina ki Tongaʹ ni. Ko e fakalotolahi 'eni ke tau falala mo tui 'e fakahoko 'e Siaina hono lelei tahaʹ ke solova 'aki 'a e palopalemaʹ ni. Ka ko e fifili:

'Oku totonu nai ke tau falala ki he ngaahi fakamatalaʹ ni?

Fakatatau ki ha ngaahi fakamatala, ko e fa'ahinga 'o e vailasiʹ ni ne kamata hono fakatokanga'i mei Siaina 'i he konga kimui 'o e ta'u kuo 'osi. Ko e kuonga 'eni 'o e tekinolosia kehekehe 'a ia 'oku fakalakalaka ai 'a e fetu'utaki . Ka 'oku tau toki fanongo pe ai 'i he konga kimui 'o Sānuali. 'Oku fakatupu fifili ai:

Ko e hā kuo tau toki ongoʹ na ai 'a e vailasiʹ ni 'i ha 'osi ha mahina 'e 1 (pe ofi ai)?

Ne feinga nai 'a Siaina ke fūfuu'i 'a e palopalema ko 'eni?

Kuo tukuange 'i ha ngaahi ongoongo pea mo e mītia fakasōsialeʹ ha fakamatala 'a ha neesi meiʹ he uhouhonga 'o e feitu'u ne 'asi ai 'a e vailasiʹ. Fakatatau ki he neesi ko 'eni, 'oku fu'u tokolahi 'aupito kuo ma'u 'e he vailasiʹ ka 'oku 'ikai ke 'omi totonu 'a e fakamatalaʹ mei Siaina ke 'ilo ki ai 'a māmani.

Kaekehe, ko e ngaahi fakamatala faka'ōfisiale pe foki kuo tuku mai. Pea ko e ho'atā 'o e 'aho Pulelulu 29 'o Sānuali 2020, ne toko 132 pe 'a e kau mate pea toko 5974 kuo puke he vailasi kae kei fakatotolo'i e toko e toko 9239.  

'I he a'u mai ki he efiafi tatau ('aho 29 Sānuali 2020), ne kei 132 pe 'a e mate kae kaka hake 'a e tokolahi kuo puke he vailasiʹ meiʹ he 5974 ki he toko 6147. Ko e ngaahi fakaiikiiki 'eni ki he ngaahi fonua kuo 'i ai e vailasiʹ, 'i he 'ene a'u mai ki he po'uli hifo 'o e 'aho 29 Sānuali 2020,

    Fonua    Ma'u he vailasi    Mate
1    China    6053    132
2    Thailand    14    0
3    Hong Kong    8    0
4    Taiwan    8    0
5    Macau    7    0
6    Malaysia    7    0
7    Singapore    7    0
8    Japan    7    0
9    Australia    7    0
10    United States    5    0
11    South Korea    4    0
12    France    4    0
13    Germany    4    0
14    United Arab Emirates    4    0
15    Canada    3    0
16    Vietnam    2    0
17    Cambodia    1    0
18    Nepal    1    0
19    Sri Lanka    1    0

Mei Sānuali 'aho 22 ki he 'aho 29, kuo a'u e vailasiʹ ki he fonua kehekehe 'e 19. Kuo ma'u ai 'a e toko 6,147 pea mate mei ai e toko 132. 'Oku 'alu pe 'ahoʹ mo e kaka ki 'olunga e tokolahi kuo ma'u 'e he vailasiʹ. Ko e anga 'eni e kaka ki 'olunga 'o e tokolahi kuo ma'u 'e he vailasiʹ pea mo e ni'ihi kuo mate, meiʹ he 'aho 22 ki he 28 'o Sānuali 2020.

'Aho    Ma'u he vailasi    Mate
22 Sānuali, 2020    332    0
23 Sānuali, 2020    581    0
24 Sānuali, 2020    653    0
25 Sānuali, 2020    941    26
26 Sānuali, 2020    2019    56
27 Sānuali, 2020    2794    80
28 Sānuali, 2020    6081    132
    
Ko e po'uli hifo ia 'o e 'aho Pulelulu 29 'o Sānuali 2020 'i hono lau fakamāmani lahi e tokolahi 'o e kau mate mo e tokolahi kuo nau ma'u 'a e vailasi. 'I he pongipongi hake 'o e 'aho Tu'apulelulu 30 'o Sānuali, ne kaka hake e kau mateʹ meiʹ he 132 ki he 133. Ne kaka hake mo e tokolahi kuo ma'u 'e he vailasiʹ meiʹ he 6147 ki he 6171. 'I he vakai ki he kaka 'a e ngaahi mata'ifikaʹ ni, 'oku 'i ai e tui ko e taimi teke lau ai 'a e nusipepaʹ ni, kuo 'osi toe kaka hake 'a e ngaahi mata'ifikaʹ ki 'olunga.

Coronavirus he Pasifiki
'E 'ikai toe lava ia 'o kikihi'i 'a e mo'oni 'o e mafola 'a e vailasiʹ ni. Kuo ta'ofi 'aupito 'e he kautaha vakapuna ko e British Airways ke toe fepuna'aki ki Siaina. Pea kapau 'oku mafatukituki pehē ki he ngaahi fonua lalahi mo fakalakalaka ange, 'oku taau nai ke mamafa tatau ki he ki'i fo'i piliote 'i he 'Otu Felenite?

 'Oku 'ikai ko ha fu'u palopalema lahi e vailasiʹ ni ki he ngaahi fonua kuo nau fakalakalaka pea lahi mo 'enau pa'anga ki hono tēkolo'i. Ka ki he ngaahi fonua 'i he pasifikiʹ, kuo 'i ai e ni'ihi 'oku nau tokanga lahi koe'uhi kuo 'osi a'u mai ki 'Aositelēlia. Kuo 'osi fokotu'u ai 'e he ngaahi fonua 'e ni'ihi 'enau ngaahi founga ngāue ke faka'ehi'ehi'i 'aki 'a e hū ange e vailasi.

Ne mafola mai foki mei Nu'u Sila e vailasi 'o e mīseleʹ ki Ha'amoa pea afuhia ai mo Tongaʹ ni. Kuo ako 'a Ha'amoa ai 'i he lahi e mate 'o e fanga ki'i longa'i fānau. Talu mei ai, kuo nau loka malu ange 'a Ha'amoa ke faingata'a e hū ki ai 'a e valasi fo'ouʹ ni.

Ko e kau folau kotoa pe kuo pau ke sivi kinautolu pea faka'atā faka-falemahaki 'i loto he 'aho 'e 3, pea toki ngofua kenau folau ki Ha'amoa. Kapau ko ha folau meiʹ he taha 'o e ngaahi fonua (ne lave ki ai 'i 'olunga) kuo 'i ai 'a e vailasi, kuo pau ke nau tomu'a folau pea nofo he 'aho 'e 14 'i ha fonua kehe 'oku te'eki a'u ki ai 'a e vailasi. Tenau nofo ai ke fakapapau'i 'oku 'ikai kenau ma'u 'a e vailasiʹ pea toki 'atā ke nau folau ki Ha'amoa.

Kapau 'e 'ilo ange kuo folau ha taha ki Ha'amoa ka na'e 'i ha fonua kuo 'i ai 'a e vailasi 'i loto he 'aho 'e 14 , 'oku malava ke tīpooti fakafoki. Ne 'osi hoko e me'aʹ ni kimu'a 'a ia ko ha toko 6 mei Siaina ne nau puna atu mei Fisi ki Ha'amoa pea na'e pau ke toe fakafoki pe kinautolu ki Fisi.

Kaekehe, 'oku fēfē nai 'a Tonga?

'Oku tokanga mo'oni nai mo fakamātoato 'a e pule'angaʹ ni ke fakapapau'i 'e 'ikai hū mai 'a e vailasiʹ ki Tongaʹ ni?

Ngaahi Sivi 'i mala'evakapuna
Kuo tataki 'e he Potungāue Mo'uiʹ ha ngāue ki hono sivi 'i mala'evakapuna 'a e kau folau mai ki Tongaʹ ni. Fakatatau ki he fakamatala kuo ma'u 'e he Kele'aʹ, ko e founga ngāue 'oku fakahoko, ko e ngaahi me'angāue 'oku ngāue'aki, pea na'a mo e teunga ngāue 'o e kau ngāue 'oku nau fakahoko e fatongiaʹ ni, 'oku 'ikai ko e lelei taha ia ke ne ta'ofi 'a e vailasiʹ. Ko hono toe fakalea 'e taha, 'oku malava lelei 'a e vailasiʹ ke hū mai ki Tongaʹ ni neongo 'a e ngaahi sivi 'oku fakahoko 'i mala'evakapuna.

Kuo 'osi mate pe 'i falemahaki si'otau kāinga koe'uhi ko e tōnounou 'i he fakahoko fatongia 'etau kau ngāue he Potungāue Mo'ui. Pea ko e mole 'eni e ngaahi mo'ui ka na'e totonu ke 'oua e hoko ko'euhi ko e ngaahi fokoutua ia kuo tau 'osi ma'u pe 'a e me'angāue, taukei pea mo e faito'o ki ai. 'E fēfē ai 'a e vailasi fo'ou ko 'eni 'oku te'eki ke fu'u mateuteu fakataukei ki ai 'a Tonga (pea na'a mo māmani), pea 'oku toe te'eki ketau mateuteu fakame'angāue ki ai?

 

Ko hono sivi 'i Tonga 'a e vailasi

 

Ko hono sivi 'i tu'apule'anga e vailasi

'Oku vahevahe atu heni 'a e ongo la'itā 'e ua ki he sivi 'oku fai 'i mala'evakapuna. Ko e taha ai 'i Tongaʹ ni pea mo e taha 'i muli. 'Oku mahino mai 'a e kehekehe lahi 'o hono fakahoko 'i he ngaahi fonua muli. 'Oku mahino 'aupito e malu e teunga 'o e kau ngāueʹ pea mo e lelei 'enau me'angāue.

Ko hono mo'oni, ko e ki'i founga ngāue mo e me'angāue pe 'eni ia 'oku tau malava 'o ma'u 'i he 'etau patiseti. Ko hono sivi pe 'o e mofi pea moe ngaahi faka'ilonga. 'Oku te'eki ketau ma'u ha me'angāue kene sivi 'o 'ilo e vailasiʹ 'o kapau 'oku te'eki hā sino mai 'a e ngaahi faka'ilongaʹ.

Fakatatau ki he ngaahi fakamatala, 'e malava ke tokaloto e fo'i vailasiʹ 'i ha tokotaha pea 'e malava 'o nofo ai 'o a'u ki ha 'aho 'e 14 pea toki kamata 'asi mai ha ngaahi faka'ilonga. Pea lolotonga e vaha'a taimi ko 'eni, 'oku malava ke mafola ai ki ha toe taha kehe. Pea 'e 'ikai 'ilo ia 'e he tokotaha ko ia kuoʹ ne ma'u 'a e vailasiʹ kae'oua kuo hā sino mai 'a hono ngaahi faka'ilonga, 'a ia 'e toki hoko ia 'i loto 'i he 'aho 'e 14. Pea ko e 'aho 'e 14, ko e fo'i fakafuofua pe ia 'oku ngāue'aki. 'E malava pe ke 'asi vave mai 'oku te'eki ke a'u 'o 'aho 'e 14, pea 'oku toe malava pe ke a'u 'o 'aho 'e 14 pea toki kamata 'asi mai 'a e ngaahi faka'ilonga.

Ko e me'a ki hono fakapapau'i ko e fo'i vailasiʹ kuo ma'u 'e ha taha, 'oku te'eki ketau ma'u 'a e me'angāue ko ia. Pea 'e malava pe ha taha 'o folau mai mo e vailasiʹ 'i he vakapunaʹ ka 'oku te'eki 'asi 'iate ia ha fa'ahinga faka'ilonga . 'E malava ke ne fakamofele atu e vailasiʹ ki he toenga 'o e kau pāsese kehe 'i he vakapuna. Pea 'e malava kenau hifo mai 'oku te'eki 'asi mai ha faka'ilonga meiate kinautolu 'o nau fakamafola atu ki ha toe ni'ihi kehe. 'E ala 'alu ai ha fa'ē 'o fakamafola e vailasiʹ 'i he akohivaʹ kae fakamafola 'e he tamaiʹ ki ha mama'anga kava. 'E malava ke vave 'ene mofeleʹ 'o toki fakatokanga'i hake ka kuo tōmui.

'Oku tau kei haoʹ ni ko e te'eki ke folau mai ha taha ki Tongaʹ ni 'okuʹ ne ma'u 'a e vailasi. 'Oku mahu'inga pe foki ke toe fakatokanga'i, 'oku 'ikai taumu'a 'a e ngaahi fakamatalaʹ ni ke fakailifia'i kitautolu. 'Oku 'ikai totonu ke tau fu'u manavahē 'o hoko ai ha moveuveu. Ka 'i he taimi tatau, 'oku mahu'inga ke 'oatu 'a e ngaahi fakamatala totonu ke mea'i 'e he kakai 'o e fonua.

'Oku lolotonga tōnounou fakapa'anga pe 'a e pule'angaʹ ke fakapa'anga kakato mo lelei ange 'a e falemahakiʹ ki he ngaahi fokoutua kuo 'osi ma'u hono ngaahi faito'o. Pea ko e vailasi fo'ou 'eni ia 'oku te'eki 'i ai hano huhu malu'i. Pea ko e me'a foki 'oku fakalolomaʹ ko 'ene ongoʹ na mai 'a e polokalama tanuhala 'a ia 'e lahi hake he $200 miliona. 'Oku 'ikai ke fu'u 'uhingamālie 'o e palani ke fakamoleki 'a e fu'u pa'anga lahi pehē ki he tanu hala kae ngali fusimo'omo leva 'a e fiema'u fakapa'anga ki hono malu'i 'etau mo'ui.

Kuo mahu'inga ange nai 'a e tanu hala?

Kapau 'e kei tu'ulāhoko ai pe 'a e pule'angaʹ ni 'i he 'enau tanu hala, kuo taimi ke fakakaukau'i ha kole tokoni ki he ngaahi fonua muliʹ ki hono fakame'angāue kakato 'a hotau falemahakiʹ ke talia 'a e vailasi ko 'eni. 'Oku 'ikai fakapotopoto ketau tatali ke a'u mai pea tau toki hahaka hake. Pea kapau 'oku 'ikai, pea mahalo na'a fakapotopoto ange hono ta'ofi ha kau folau mai mei Siaina.

Fakatatau ki he ngaahi fakamatalaʹ, talu e ongoʹ na 'a e vailasiʹ ni mo hono 'oatu e fokotu'u 'a e Potungāue Mo'uiʹ ki he Kapinetiʹ ke tokangaekina mai 'a e ngaahi fiema'u fakapa'anga ki ai. Ka na'e 'oatu ia 'oku lolotonga fefolau'aki holo 'a e Palēmiaʹ mo 'ene kau Minisitā ki he ngaahi motuʹ 'o 'a'ahi e uesia 'a Saikolone Tino. Kuo kau ai mo e folau ki 'Eua ka na'e 'ikai uesia 'a 'Eua ia he afaa. Pea 'oku fakatupu fifili:

Ko e hā 'oku 'ikai hoko ai 'eni ko ha kaveinga mahu'inga ke fakamu'omu'a 'e he pule'angaʹ ni?

Kuo 'ikai ketau ako 'i Ha'amoa 'i he mīsele?

Kuo toki ngaue 'a Ha'amoa ke tātāpuni e matapā ki he Coronavirus 'i he hili e si'i pekia 'a e fānau tokolahi 'i he mīsele. 'Oku 'ikai ketau faka'amu ke lahi 'a e mateʹ pea toki 'oho tōmui hake 'a e pule'angaʹ ni. 'Oku kei mahu'inga ange pe 'a e tomu'a faka'ehi'ehi 'i hono tā 'o e langoʹ kei mama'o.

'Oku 'ikai nai mahu'inga ki he pule'angaʹ ni 'a e mo'ui 'a hono kakai?

 

Views 25

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…

Courts
Tukuaki’i talavou ta’u 19 ki he pekia ha tangata ta’u 67 ‘i…

Kuo faka’ilo ‘e he kau polisí ha talavou ta’u 19 ki…

Others
TONGA 'OE 'AHO NI

Koe polokalama "Tonga 'oe 'Aho ni", 'e 'oatu tu'o…

Politics
Kele'a News 210520

1. 'Ikai mo'oni lipooti e kalonikali fekau'aki mo hono 'atita'i…