'IKAI FAKAKAUKAU'I LELEI TOKONI $60 MILIONA PULE'ANGA

Posted: 28-Apr-2020 02:04 PM

Politics

'I ha konifelenisi pea mo e kau faiongoongoʹ ne fakahoko 'i he uike kuo tau sītu'a a ki ai, ne tuku mai ai 'e he Pule'angaʹ ha fanongonongo. Ko ha fanongonongo 'eni 'o ha polokalama tokoni 'a e Pule'angaʹ ke fakaakeake faka'ekonōmika mo fakasōsiale 'a e fonuaʹ. Ko e tokoni ko 'eni 'oku fe'unga ia pea mo e $60 miliona.

Kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni 'a e ngaahi fakamatala 'o pehē na'e 'ikai fakakaukaua lelei 'a hono vahevahe mo tufotufa 'a e pa'anga $60 miliona. Ka kimu'a ke fai ha lave ki ai, 'e tomu'a 'oatu ha fanga ki'i fakaikiiki ki he pa'anga ko 'eni 'e $60 miliona.

 

$60 miliona mo hono vahevahe

Fakatatau ki he ngaahi fakamatalaʹ, ko e $60 miliona kotoa pea 'oku ma'u ia meiʹ he ngaahi feitu'uʹ ni:

 

Recurrent

$9.7 miliona

National Emergency Fund

$3.8 miliona

Development Funds

$11.6 miliona

Budget Support (cash)

$34.9 miliona

 

'Oku fakafuofua e mole fakapa'anga 'i he hoko mai 'a e vailasiʹ ni 'o a'u ki he māhina ko Sune, 'oku fe'unga ia mo e $60 miliona. 'Oku fakafuofua ki he $45 miliona na'e totonu ke tānaki 'e he Pule'angaʹ 'o a'u ki Sune ka koe'uhi ko e vailasi ko 'eni.

 

Ko hono vahevahe 'o e ngaahi tokoni ko 'eni, ne me'a 'e he Palēmiaʹ 'o pehē 'e fakafou mai ia 'i he ngaahi founga ngāue 'a e ngaahi fakataha'anga (pe cluster) lolotonga. Fakatatau ki he Minisitā Pa'anga, ko e ngaahi cluster, pe ngaahi kulupu ngāue ko 'eni, ne talu 'etau kamata ngāue'aki mai mei he matangi ko Gita. Pea 'oku taki ai 'a e ngaahi Potungāue 'i hono tokangaekina 'a e ngaahi clusters. Pea 'oku 9 'a e ngaahi clusters pea 'oku 'oatu heni honau honau kau taki pea mo e founga fetu'utaki:

 

1) Mo'ui, Vai mo e Tauhi Ma'a

'Oku vahe'i ai 'a e $11.7 miliona ki he mateuteu 'a e fonua 'a ia 'oku kau heni 'a e ngaahi tangikē vai. 'Oku toe vahe'i mo e $6.0 miliona ki he ngaahi naunau faka-Falemahaki (medical supplies). 'Oku vahe'i mo e $4.8 miliona ki hono fakahoko e ngaahi palani 'a e Potungāue Mo'ui ki hono tau'i 'o e vailasi. 'Oku fakakātoa e tokoni ko 'eni pea mo e $22.5 miliona. Ki ha toe fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Siale 'Akauola

Lakanga: CEO Potungāue Mo'ui

Īmeili: sialeakauola@yahoo.com.au

 

2) Fakaakeake faka'ekonōmika mo fakasōsiale

'Oku vahevahe 'eni ki he ngaahi tafa'aki 'e 3.

a) Primary - 'oku fe'unga mo e $3.4 miliona pea 'oku 'i heni 'a e ngaahi pisinisi 'oku fekau'aki pea moe kau ngoue, toutai, hū koloa (exporters)

 

b) Secondary - 'oku fe'unga mo e $3.0 miliona pea 'oku 'i heni 'a e ngaahi pisinisi 'oku fekau'aki pea mo e ngaahi kautaha langa. 

 

c) Tertiary - 'oku fe'unga mo e $10 miliona pea 'oku kau ki heni 'a e takimamata, ngaahi pisinisi fekau'aki pea mo e fefononga'aki (transport).

 

'Oku toe kau foki ki he cluster ko 'eni 'a e tokoni $5 miliona ki he kau ngāue kuo uesia 'i he hoko mai ko 'eni 'a e vailasi. Kuo 'i ai e fokotu'utu'u ke fakafou 'i he poate 'okuʹ ne tokangaekina e pa'anga mālōlō (National Retirement Benefits Fund).

 

'Oku toe fokotu'u foki 'i he Cluster ko 'eni mo e $1 miliona ko e tokoni ki he ngaahi kulupu ngāue 'i he kolo, 'o kau ai 'a e ngaahi kulupu ngāue 'a e hou'eiki fafine. 'Oku fe'unga kotoa e cluster ko 'eni mo e $22.4 miliona. Ki ha toe fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Balwyn Fa'otusia

Lakanga: CEO Potungāue Pa'anga

Īmeili: bfaotusia@finance.gov.to

 

3) Malu 'o e me'atokoni pea mo e ma'u'anga mo'ui

'Oku vahe'i ki heni 'a e $3.2 miliona. 'Oku fekau'aki e cluster ko 'eni pea mo ha tokoni ki he malu 'a e me'atokoni pea moe ma'u'anga mo'ui. 'Oku siofia ai ha me'atokoni fe'unga moha uike 'e 1, ko ha tokateu ki ha taimi 'e 'ikai ke toe tau mai ai 'a e ngaahi vaka uta koloa.

 

'Oku toe kau heni moe tokoni ki he Potungāue Ngoue moe Toutai 'i hono siofaki ha ngaahi polokalama ngāue ke fakatupulekina e malu 'a e me'atokoni. Ki ha toe fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Viliami Manu

Lakanga: CEO Potungāue Ngoue, Me'atokoni mo e Vao'akau

Īmeili: viliamitoaleimanu@yahoo.com.au

 

4) Ako

'Oku vahe'i ki heni 'a e $3.8 miliona. 'Oku kau ki heni 'a hono tokonia 'o e fānau ako sikolasipi kae pehē ki he fānau ako taautaha. 'Oku kau ki ai moe fānau Tonga 'oku fakapaea 'i he ngaahi fonua muli. 'Oku kau mai foki ki heni 'a e ngaahi ako 'a e ngaahi Siasi. Ki ha toe fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Tangikina Steen

Lakanga: CEO Potungāue Ako

Īmeili: ceo@edu.gov.to

 

5) Hao mo e Malu'i

'Oku vahe'i ki heni 'a e $1.3 miliona. 'Oku tokangaekina heni 'a e ni'ihi 'oku laveangofua 'o hangē ko e kau toulekeleka, mo e fānau 'i he tokateu ki he fakataputapui. 'Oku kau ai mo e tokoni ki he ngaahi polisi fakakolo. Ki ha toe fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Kalesita Taumoepeau

Lakanga: ACEO Potungāue Ngaahi Ngāue Fakalotofonua

Īmeili: sita.taumoepeau@gmail.com

 

6) Ngaahi ngāue 'oku 'ikai lava ke tuku

'I he tafa'aki ko 'eni 'oku vahe'i ki ai 'a e $1 miliona. 'Oku 'i he tafa'aki ko 'eni 'a e tokoni ki hono malu'i hotau ngaahi kau'āfonua (border control security). Ki ha toe fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Sione 'Akau'ola

Lakanga: CEO 'o e Public Enterprise

Īmeili: folaosi@gmail.com

 

7) Nofo'anga

'Oku fiema'u e ngaahi nofo'anga ki hono tauhi hotau kāinga 'oku lolotonga mahalo'i, puke ka 'oku te'eki fakapapau'i, pe kuo 'osi fakapapau'i 'oku mo'ua he fokoutua Covid-19. Pea ko e tokoni 'eni ki hono teuteu'i ha ngaahi nofo'anga ki ai. 'Oku vahe'i ai 'a e $4 miliona ki ai. Ki ha toe fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Lopeti Heimuli

Lakanga: ACEO Potungāue Ngaahi Ngāue Lalahi

Īmeili: heimuli@gmail.com

 

8) Tekinolosia mo e Fetu'utaki

Ko e cluster ko 'eni 'oku vahe'i ki ai 'a e $3 kilu. Ki ha toe fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Paula Ma'u

Lakanga: CEO Ministry of MEIDECC

Īmeili: paulm@mic.gov.to

 

9) Fakahoko ngāue mo fakafehokotaki

'Oku kau ki heni 'a e tokoni ki he ngaahi ngāue 'o e 'uluaki tokoni (first aid), 'o kau ai 'a e ngaahi fiema'u ngāue fakatu'upakē. Ki ha fakamatala lahi ange, fetu'utaki ki a:

 

Hingoa: Paula Ma'u

Lakanga: CEO Ministry of MEIDECC

Īmeili: paulm@mic.gov.to

 

Talu hono tukuange mai 'o e vahevahe 'o e pa'anga ko 'eni, pea mo 'ene hā mai 'a e ngaahi lāunga kehekehe.

 

Lāunga e kau Toketā

Fakatatau ki ha kau Toketā pea meiʹ he Potungāue Mo'uiʹ, na'e 'ikai fakapotopoto 'a hono vahevahe ko 'eni 'o e $60 miliona. Kuo vahevahe holo 'i he ngaahi mītia fakasōsiale 'a e ngaahi tālanga 'i hono vahevahe 'e he Pule'anga 'a e $60 miliona. Pea kuo fehu'ia ai 'e he ni'ihi 'a e tu'unga mateuteu 'a e Potungāue Mo'ui. 'Oku hoha'a e ni'ihi koe'uhi ko e vailasi ko 'eni 'oku fiema'u ki Falemahaki ha ngaahi mohenga 'e lau mano.

 

'O kapau 'e hū mai e vailasiʹ ni 'oku te'eki ke mateuteu e falemahakiʹ ki ai, 'e malava ke lahi 'aupito 'a e mate. 'Oku 'ikai ngata 'i hono fiema'u 'o e ngaahi mohenga, 'oku fiema'u 'a e ngaahi misini ventileita. 'Oku hulu fau e ngaahi fiema'u ke mateuteu ki ha tō mai 'a e vailasi. Ko e ngaahi me'a tatau pē 'eni 'oku fu'u fiema'u 'e he ngaahi fonua lalahi kuo 'i ai 'a e vailasi. Pea ko e faka'ofa e sio atu ki he fāinga holo 'enau kau toketā koe'uhi ko e si'isi'i 'a e ngaahi naunau 'a honau ngaahi falemahaki.

 

'Oku 'ikai fai ha ofo 'o kapau 'oku mo'oni pē 'a e kau toketaaʹ ni 'i he 'enau sio mai 'o 'ilo 'a e ta'efakapotopoto e ngaahi tu'utu'uni 'a e pule'anga. 'Oku 'ikai ko ha toki tu'utu'uni 'eni 'oku ta'efakapotopoto, pea 'e hoko atu 'eni mo ha lave ki ai

 

Fiema'u 'a e kau ngoue fakamāketi

Koe'uhi ko e taputapui na'e fakahoko, na'e ta'ofi ai 'a e ngaahi fanga ki'i māketi. Kuo ta'ofi heni si'otau kāinga Tonga ko e kau ngoue 'oku fakatau 'a e fua 'enau ngoue. Ki he tokolahi, ko e ki'i ma'u'anga pa'anga pē 'eni 'oku ma'u ai 'enau mo'ui. Pea 'i he faitu'utu'uni 'a e Pule'anga ke fakahoko e taputapui, ne uesia ai kinautolu.

 

'Oku lave foki 'i 'olunga ki he tokoni 'a e Pule'anga $3.4 miliona ki he kau ngoueʹ pea mo e kau toutaiʹ. Ka e fakatatau ki ha ngaahi fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni, ko e tokoni 'eni ia hangē ko hono 'omi e palau mo e kemikale fafanga. 'Oku faka'ofo'ofa e tokoni ko 'eni ka 'oku 'ikai ha'ane kaunga ki hono fakatau atu 'o e ngaahi ngoue kuo tapui ke fakatau atu. Kuo faka'atā e ngaahi falekoloa Siaina ia ke hoko atu 'enau pisinisi ke ma'u 'enau pa'anga, kae ta'ofi e pisinisi ia 'a e kau ngoue Tonga 'oku si'i ma'u ai e fo'i mā 'a honau ngaahi fāmili.

 

Ne mahino ne hoko e fakataputapui 'a e pule'angaʹ ke uesia ai kinautolu ka na'e 'ikai ha konga 'o e $60 miliona 'e tokoni kiate kinautolu. Ko hono toe fakalea ke mahino ange, ne li'ekina kinautolu ia 'e he Pule'anga ko 'eni 'oku taku ko e pule'anga e Paati 'a e Kakai.

 

'Oku mahino mai ne 'ikai fakakaukau'i lelei 'e he Pule'angaʹ 'a 'ene ngaahi faitu'utu'uni koe'uhi ko e ngaahi uesia ko 'eni 'oku hoko. Na'e fakahoko ai 'e he Fakafofonga Fale Alea 'o Tongatapu 1, Siaosi Pohiva ha ngaahi ngāue ke tokoni ki ha kau ngoue. Ko e kau ngoue 'eni ne kamata ke pala 'enau meleni, pea mo 'enau ngaahi vesitapolo.

 

Tohi Tangi e kau ngoue

Ne lava atu ai 'a Siaosi Pohiva moe Tauhi Pa'anga 'a e "Tonga Growers Cooperative" Poasi Fonua 'okuʹ ne fakafofonga'i kau ngoueʹ ke 'ave Tohi Tangi e kau tō meleni moe vesitapolo.

 

Description: Image may contain: 2 people, including Siaosi Vailahi Pohiva, people standing and outdoor

 

Ne 'ikai fuoloa mei heni kuo toe ui 'e he Pule'angaʹ ha konifelenisi pea moe kau faiongoongo. Ne tuku mai ai 'i he konifelenisi ko 'eni hano toe hoko atu 'o e fakataputapui. Pea ko e hoko atu ko 'eni 'e faka'atā leva 'a e kau fakamāketi ke fakatau 'ene ngoue 'i hono toumu'a.

 

Ko e mālō ia kuo faka'atā 'i he hili hono 'oatu e tohi tangi. Pea neongo 'a hono toki faka'atā, ka kuo 'osi 'i ai e ngaahi ngoue hangē ko e meleni na'e 'osi kamata pala ia. 'Oku hoko ai e uesia faka'ekonōmika ki he kau ngoue ko 'eni koe'uhi ko e faitu'utu'uni na'e fakahoko 'e he pule'anga.

 

Ko e ngaahi me'a foki 'eni na'e totonu ke kei ava ai 'etau Fale Aleaʹ ke 'oatu ki ai e le'o 'o e kakai. Ka ko e 'ātunga 'eni e ngaahi faitu'utu'uni 'a e pule'anga, kuo tū'uta pē 'o li'ekina e kakai masiva. Kuo toki 'oho hake ke fakalelei'i ka kuo 'osi hoko e uesia.

 

'Oku mahu'inga ki he kau taki 'o e fonuaʹ ke toe fakalelei'i pea fakapapau'i ma'u pē 'enau ngaahi tu'utu'uni 'oku fakahoko. 'Oku mahu'inga kenau fakakaukaua 'a e kakai masiva 'oku tu'unga ai 'enau 'i he lakanga taki.

 

 

Views 26

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…

Courts
Tukuaki’i talavou ta’u 19 ki he pekia ha tangata ta’u 67 ‘i…

Kuo faka’ilo ‘e he kau polisí ha talavou ta’u 19 ki…

Others
TONGA 'OE 'AHO NI

Koe polokalama "Tonga 'oe 'Aho ni", 'e 'oatu tu'o…

Politics
Kele'a News 210520

1. 'Ikai mo'oni lipooti e kalonikali fekau'aki mo hono 'atita'i…