FEMALIULIUAKI E NGAAHI FAKAMATALA E PULE'ANGA

Posted: 28-Apr-2020 02:17 PM

Politics

'Oku 'alu pē 'a e taimi mo 'ene hā mai 'a e femaliuliuaki 'a e ngaahi faitu'utu'uni 'a hotau pule'angaʹ 'i hono tau'i 'o e vailasiʹ. 'I he ngaahi femaliuliuaki ko 'eni, 'oku malava ke fakatupu 'a e veiveiua moe hoha'a 'i he kakai 'o e fonuaʹ pea 'oku fa'a fehu'ia ai 'e he tokolahi:

'Oku pau koaa ki he hā 'a e pule'angaʹ ni?

 

Kapau 'e fakafoki si'i 'a e manatuʹ ki he kimu'a hono fanongonongo 'o e tapui fakataputapui, na'e kei faka'atā ai 'a e ngaahi vakapuna pāsese ke folau mai. 'I he taimi ko iaʹ na'e toutou fakahā mai ai 'e he kau taki 'o e fonuaʹ ni 'oku fu'u mātu'aki mahu'inga ke kei faka'atā 'a e fefolau'akiʹ. Ne 'omi ai 'a e ngaahi 'uhinga kehekehe 'o kau ai 'a e ngaahi 'uhingaʹ ni:

 

1) Fiema'u e ngaahi vakapuna ke fakafolau mai ai 'a e ngaahi naunau fakafalemahaki

 

2) Fiema'u e ngaahi vakapuna ke fakafolau atu ai e ngaahi sivi mo e tesi 'o e vailasiʹ ke fakahoko 'i Nu'u Sila mo 'Aositelēlia

 

3) Fiema'u e ngaahi vakapuna ke fakafolau mai ai hotau kāinga Tonga ka 'oku nau kei 'i he ngaahi fonua muli koe'uhi na'a nau 'ova

 

4) Fiema'u e ngaahi vakapuna ke fakafolau atu ai ha taha mei Tongaʹ ni 'i ha ngaahi 'uhinga fakafaito'o

 

5) etc.

 

Ne hanga 'e he ngaahi fakamatalaʹ ni 'o fakamahino mai ki he kakai 'o e fonuaʹ, 'e 'ikai toe lava kotoa 'a e ngaahi me'aʹ ni 'o ka faifaiange 'o ta'ofi 'a e fefolau'aki. Ka kuo hā 'a e 'aho ni?

 

Kuo ta'ofi ha toe vakapuna ke folau mai ai ha pāsese ka 'oku kei lava kotoa pē 'a e ngaahi me'a ia na'a nau pehē 'e 'ikai lava.

 

1) Lolotonga hono ta'ofi e fefolau'aki, 'oku ke malava pē 'o fakafolau mai 'a e ngaahi naunau faka-Falemahaki

 

2) Lolotonga hono ta'ofi e fefolau'aki, 'oku kei malava pē 'o fakafolau atu ai e ngaahi sivi mo e tesi 'o e vailasiʹ

 

3) Lolotonga hono ta'ofi e fefolau'aki, 'oku kei malava pē 'o fakalōloa e ngaahi visa 'a e kakai Tonga 'oku lolotonga nofo 'i he ngaahi fonua muli

 

4) Lolotonga hono ta'ofi e fefolau'aki, 'oku kei malava pē 'o fakafolau atu mei Tongaʹ ni ha kau muli ki honau ngaahi fonua.

 

5) etc.

 

'I he hoko kotoa 'a e ngaahi me'aʹ ni, 'oku mo'oni ai hono fehu'ia 'e he tokolahi pe 'oku pau koaa ki he hā 'a e pule'angaʹ ni? Ko e me'a e na'a nau fakamatala ke kei faka'atā 'aki 'a e fefolau'akiʹ, kuo kei lava pē 'o fakahoko 'i he taimi kuo ta'ofi ai.

 

'I he lolotonga 'o e fakataputapui 'a e fonuaʹ kuo tuku mai ai meiʹ he pule'angaʹ ha fakamatala 'e taha. Na'e pehē 'oku lelei ange ki hotau kakai Tonga 'oku lolotonga 'i he ngaahi fonua muliʹ kenau nofo ma'u ai. 'Oku kau heni 'a e fānau ako 'i he ngaahi fonua kehekehe. 'Oku nau tui kapau 'e toe 'omi hotau kakaiʹ ni, 'e lahi ai 'a e faingamālie ke hū mai 'a e vailasiʹ. Pea 'oku nau mo'oni ai. Kae lolotonga 'enau mo'oni ko ia, kuo toe ongoʹ na mai 'oku nau fakakaukau ke faka'atā ke folau mai 'a hotau kakai ko 'eni. 'Oku fai ai e fifili:

 

'Oku pau koaa ki he hā 'a e pule'angaʹ ni?

 

'Oku mahu'inga 'a e faitu'utu'uni ke 'uhinga lelei 'o 'ikai femaliuliuaki 'a hono ngaahi 'uhinga. Ko e lahi taha 'o e longoa'a 'i he vailasi ko 'eni, 'e ala fakatotolo'i ia ki he femaliuliuaki holo e ngaahi fakamatala 'a e pule'anga. Ne hoha'a 'a e tokolahi he kakai 'o e fonuaʹ koe'uhi ko e kei folau mai 'a e ngaahi vakapuna ki Tongaʹ ni he lolotonga 'o e fakataputapui. Pea kuo me'a mai e Palēmiaʹ 'o fakamatala 'oku ta'ofi e Air Tahiti Nui koe'uhi 'oku lolotonga fakataputapui 'a Tonga. Ka 'i he taimi tatau 'oku kei tō mai 'a e ngaahi vakapuna 'i he lolotonga 'o e fakataputapui.

 

'Oku ikai ke tu'uma'u pe tatau 'a e ngaahi 'uhinga 'oku fai 'aki e faitu'utu'uni. Pea 'i he 'ene femaliuliuaki holo, kuo hangē ai ha limu 'oku tu'u 'i 'auʹ. 'Oku hoko e fa'ahinga sīpinga ko 'eni kene fakatupu 'a e veiveiua mo e ta'efemahino'aki. 'Oku 'ikai ko ha fa'ahinga faitu'utu'uni 'eni ke ne tataki 'a e fonuaʹ 'i he fu'u taimi faingata'a ko 'eni. 'Oku 'i ai hono uesia tamaki kuo 'osi hoko pea 'e fai heni ha ki'i lave ki ai.

 

Toe hoko atu Fakataputapui

Ne tōmu'a faka'atā pe 'a e kau pāsese kenau folau mai ki Tongaʹ ni koe'uhi na'e 'osi 'i ai e fokotu'utu'u ke toki ta'ofi 'okapau 'oku a'usia 'a e ongo tu'unga ko 'eni:

 

1) A'u 'o toko 60 kuo fakapapau'i 'oku nau ma'u 'a e vailasi

 

2) Fakamo'oni'i ha mafola 'o e vailasiʹ 'i he komiunitī

 

Ki he vakai 'a e ni'ihi ki he tu'utu'uni ko 'eni 'a e pule'angaʹ, na'a nau tui ko ha tu'utu'uni 'eni 'oku fakavalevale. Ne 'ikai toe kehekehe 'eni mo ha'atau tatali ke 'uluaki hū mai e vailasi ki Tongaʹ ni ka tau tatali ke toki a'u e ngaahi fonua kehe 'o toko 60 ai kae toki ta'ofi. Kaekehe ne fetakai mai 'o ta'ofi e fefolau'aki pea kau ai mo Fisi ka na'e te'eki ke a'u kinautolu 'o toko 60. Pea hangē ko e fehu'i kuo toutou fakahoko:

 

Ko e hā koaa e me'a 'oku pau ki ai 'a e pule'anga?

 

Kaekehe, na'e ta'ofi 'a e fefolau'aki ke toe folau mai ha vakapuna. Na'e muimui mai heni 'a e fanongongo ke tapui fakatapuitapui 'a Tonga. Na'e taumu'a 'eni ki ha fo'i uike 'e ua ke fakapapau'i 'oku kei hao 'a Tonga koe'uhi ko e kau pāsese na'e faka'atā 'e he pule'anga ke folau mai.

 

Ko hono toe fakalea 'e tahaʹ, ne tatali e pule'angaʹ ia ke a'u 'a e ngaahi fonua muliʹ 'o toko 60 'enau kau puke meiʹ he vailasi. Pea lolotonga e tatali ko ia, kuo folau mai e kau pāsese ia ki Tongaʹ ni pea toki fakatokanga'i hake kuo fakalaka 'a e ngaahi ia 'i he toko 60. Kuo nau fakalaka kinautolu ka kuo 'osi 'i Tongaʹ ni e kau pāsese ia. Pea kapau e na'e folau mai ai ha taha pea mo e vailasiʹ 'o toe pihia ki ha ni'ihi 'o nau uesia ai, ko e toe lahi ange ia 'a e palopalema.

 

Kaekehe, ko hono ta'ofi 'eni e fefolau'akiʹ ki ha uike 'e 2. Ka 'i he te'eki ke 'osi e uike 'e 2 ko ia, kuo toe fiema'u 'e he Potungāaue Mo'uiʹ ke hoko atu e fakataputapuiʹ. Pea 'oku tu'unga 'eni 'i he 'enau fiema'u ke maau 'enau ngāue ki he kau folau mei muli he ngaahi uike faka'osi pea kamata 'etau fakataputapui. Ko e kau pāsese toko 113 na'a nau 'uluaki ngāue ki ai, ko e kau folau mai ia mei 'Aositelēlia mo 'Amelika, ka na'e 'i ai e toko 401 na'a nau folau mai he uike tatau mei Nu'u Sila mo Fisi.

 

Ne faka'atā pe foki 'a Nu'u Sila mo Fisi 'i he taimi ko ia koe'uhi ne te'eki a'u 'enau kau pukeʹ ki he 60. Ka ko 'eni 'e toe fai hono vakai'i kinautolu.

 

'Oku mahino mai ko e founga ngāue fakavalevale na'e fakahoko kimu'a. Ne 'osi tapou ke ta'ofi ā 'a e fefolau'aki mai e kau pāsese. Ka na'a nau tatali ke a'u ki he toko 60. Pea kapau kuo hū mai heni e vailasi, ko e hā leva 'enau poa?

 

Ko e tokolahi 'o e kau pāsese 'oku toko lau ngeau pe (113 mo e 401) ka ko e tokolahi 'o e kakai 'o e fonua 'oku lau mano ia (ofi pe laka hake he kilu). 'Oku fai ai e fifili:

 

Ko ha faitu'utu'uni nai ia 'oku fakapotopoto, ke fakataputapui 'a e fu'u lau mano (pe kilu) kotoa he fonua koeuhi ko e 'ikai fai mo ta'ofi kimu'a e hū mai 'a e ki'i kau pāsese 'oku nau toko lau ngeau?

 

Pea kapau na'e faka'atā pe kenau folau mai kae fakapapau'i ha feitu'u ke 'ave kinautolu 'o kolonitini malu ki ai, na'e mei sai ange ia. Ka ko e 'ātunga 'eni e faitu'utu'uni 'a hotau kau taki, ko hono fakapopula'i fakataha e lau manoʹ moe ki'i lau ngeau. Me'a nī ne 'ikai lava 'o fakamavahe'i e ki'i lau ngeau ki ha tuliki kae 'oua e fakataputapui ai e fu'u lau mano?

 

'Oku fai e fakamalo 'i he kei feinga e Pule'angaʹ ni ke haofaki'i e fonua, ka ko hono haofaki'i pē 'eni meiʹ he faingata'a na'a nau faka'atā ke ala hoko. Pea ko e me'a leva 'eni 'e iku ki ai, ko e toe fakaloloa e fakataputapui. 'Oku 'ikai leva ha toe fili 'a ha taha ka ko e muimui ki he 'enau tu'utu'uni ke fakapapau'i 'oku tau hao.

 

'I he lolotonga e ngaahi fakataputapui ko 'eni, kuo 'osi mahino 'a 'ene uesia lahi faka'ekonōmika pea mo fakasōsiale. Pea 'i he toe lōloa ange 'a e fakataputapuiʹ, ko e lahi ange ia 'o e uesiaʹ. Pea ko e ngaahi uesia 'eni na'e mei lava 'o kalofi, ka na'e faka'atā 'e he pule'angaʹ ke hoko.

 

Tu'u ki he kaha'u

'I he 'etau fononga atu ki he kaha'u, 'oku mahu'inga lahi 'a e faitu'utu'uniʹ ke 'uhinga lelei pea pau kae 'oua e femaliuliuaki. 'Oku 'i ai e ngaahi uesia kuo 'osi hoko, pea 'e malava ke toutou hoko 'i he kaha'uʹ 'o kapau 'e kei liliu 'a e founga faitu'utu'uni.

 

Views 17

Courts
Tu’utu’uni ‘Eiki Fakamaau Lahí ko hono toloi faka’osi pē eni…

Kuo fakaha he Fakamaau’anga Lahi ‘ae toloi koia ‘ae hopo ‘a…

Politics
KELE'A VOICE NEWS 020620

1. Bid e kautaha 'e 9 ki he ngaue tanu hala e pule'anga, tohi tangi e…

Politics
Kele'a Voice News 29/05/20

1. Fehu'ia pe koe ha kuo fepakipaki pehe ai e fakamatala Patiseti moe 'Esitimeti…

Sports
‘Ikai toe liliu taumu’a Folau ke ne va’inga liiki ma’a Tongá

Kuo ‘ikai pē ke toe holomui ‘a e sitā tutuku ia ‘a e Wallabies,…