MAAMANGIA E KAHA'U 'O E LIIKI 'I TONGA

Posted: 30-Apr-2020 07:01 PM

Community

'Oku 'ikai sola ki he tokolahi 'a hono 'akahi kitu'a 'e he Poate Liiki 'a Māmani 'a e Poate Liiki Fakafonua 'a Tonga (TNRL) 'a ia na'e tu'u fefeka mei ai 'a Siaosi Koloamatangi pea mo William Edwards. Kuo 'ilo lahia foki mo hono fokotu'u 'o ha toe Poate Liiki 'e taha 'aki 'a e hingoa ko e Tonga Ma'a Tonga (TMTRL). Kuo ua ai 'a e ongo Poate Liikiʹ pea ko e taha na'e mēmipa 'i he Poate Fakamāmani Lahiʹ ka kuo 'akahi mai kitu'a. 'I he 'etau fononga atu ki he kaha'u, kuo maamangia mai 'a e hala fononga pea mo ha kaha'u lelei ki he liiki 'i he fonuaʹ ni.

Puipuitu'a nounou

Kimu'a ke 'akahi 'aupito 'o e TNRL, na'e tuku fakataimi kitu'a kae fai hono fakatotolo'i. Ko hono fakatotolo'i 'eni 'o makatu'unga 'i he lāunga 'o ha ngaahi sino 'oku nau mēmipa 'i he Poate Liiki 'a Māmani. Ko e fakatotolo 'eni na'e fe'unga pea mo ha māhina 'e 3.

 

Ne folau mai ai ha tokotaha fakatotolo 'o fakahoko 'a e ngaahi faka'eke'eke ki he tokotaha kotoa pea moe ngaahi sino kotoa 'oku 'i ai 'enau felāve'i ki he liikiʹ (stakeholders). Ne kau ai 'a hono faka'eke'eke 'o e ngaahi kalapu liiki fakalotofonua 'i Tongaʹ ni. Ne kau ai mo hono faka'eke'eke 'o e ongo Poate Liiki fakatou'osi (TNRL moe TMTRL). Na'e fai moe faka'eke'eke ki he Pule'angaʹ, ko e Fakamaau'angaʹ pea a'u ki he kāinga Tonga nofo muli.

 

'I he hili 'o e faka'eke'eke moe fakatotolo ko 'eni, na'e foki e tokotaha fakatotoloʹ 'o 'ave 'ene līpooti ki he ola 'ene fakatotoloʹ. Ne muimui mai leva ha savea. Ko ha savea 'eni 'o makatu'unga 'i he ngaahi fakatotolo na'e fakahokoʹ ke fakapapau'i ko e loto ia 'o e tokotaha kotoa mo e ngaahi sino kotoa (stakeholders) 'oku felāve'i pea mo e liikiʹ. Na'e lava e savea ko 'eni 'o fakahoko pea fakafoki atu 'a hono ola ki he Poate Liiki 'a Māmani. Ne 'ikai fuoloa mei ai kuo nau fakahoko e tu'utu'uni ke 'akahi 'aupito 'a e Poate TNRL.

 

Ne fakahoko ai 'e he Poate TNRL 'a 'ene tangi. Ne muimui'i ai 'e he Poate Liiki 'a Māmani 'a e ngaahi founga ngāue kotoa ki he tangi ko 'eni. Na'e a'u ki he aofangatuku 'oku 'ikai tali 'a e tangi e TNRL. Ne kei tu'u pē 'a e tu'utu'uni ki hono 'akahi ki tu'a. Ne 'i ai ha kole pea meiʹ he faiakoʹ pea mo e fānau va'ingaʹ ke fakalelei'i 'a e fa'unga pule 'o e Poate Liikiʹ 'a Tongaʹ. Pea 'oku hoko hono 'akahi ko 'eni 'o e TNRL ke malava ai 'o fakahoko ha fakalelei ki he fa'unga pule.

 

Ko ha Poate Fo'ou 'a Tonga ke mēmipa

Ko e 'uhi kuo tuku kitu'a 'a e TNRL, na'e 'omi ai ha fakaafe meiʹ he Poate Liiki 'a Māmaniʹ ki ha sino 'i Tongaʹ ni. Ko ha fakaafe 'eni ke fakahaa'i ha mahu'inga (expression of interest) ke hoko ko e sino mēmipa ma'a Tonga. Fakatatau ki he fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni, ko e sino pe taha na'aʹ ne fakahā 'a e mahu'inga'ia. Pea ko sino ko ia, ko e Poate Liiki Tonga Ma'a Tonga (TMTRL).

 

Kuo pau ai ki he Tonga Ma'a Tonga kene fakakakato 'a e ngaahi fiema'u. Pea ko e ngaahi fiema'u ko ia 'oku makatu'unga ia 'i he fakatotolo pea savea na'e 'osi fakahokoʹ. Fakatatau ki he ngaahi saveaʹ 'e fa'u fo'ou 'a e Konisitūtoneʹ, 'e kumi mo ha Sea Tau'atāina (Independent Chair) pea mo ha Tauhi Pa'anga (Finance Director). Ko e fatongia ko 'eni 'e fakahoko ia 'e ha Kōmiti Fakahoko Ngāue (Implementation Committee).

 

Ko e sino 'o e poate fo'ou ke mēmipa 'i he Poate 'a Māmaniʹ kuo pau ke mēmipa ki ai ha ngaahi kalapu liiki fakalotofonua 'oku longomo'ui 'i he liiki. Ko e ngaahi kalapu ko 'eni kuopau kenau lēsisita 'i he pule'anga ko e sino fakalao. Pea ko e poate ko 'eni 'e liliu 'ene Konisitūtoneʹ 'o tatau mo e ngaahi savea na'e fakahoko. Ko e fa'unga 'o e poate fo'ouʹ 'e makatu'unga kotoa meiʹ he saveaʹ.

 

Fakatatau ki he fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni 'oku toko 9 'a e kau mēmipa 'o e poate fo'ou. Ko e lakanga ai 'e ua ko e Sea pea mo e Tauhi Pa'anga. 'Oku 'i ai mo ha ongo lakanga 'e ua 'a ia 'e fili mai ia 'e he fānau va'ingaʹ. 'Oku toe ai e ngaahi lakanga 'e toko 5 'a ia 'e fili ia 'e he ngaahi kalapu fakalotofonua 'e mēmipa 'i he poate fo'ou.

 

Tu'u ki he kaha'u

Kuo 'osi mahino 'a e ngaahi fokotu'utu'u kuo 'osi maau. 'Oku kei tu'u fakatatali kotoa koe'uhi 'oku fiema'u ke fakahoko ha fakataha. Pea 'oku lolotonga ta'ota'ofi foki 'a e ngaahi fakataha fakatokolahiʹ koe'uhi ko e fokoutua Covid-19. 'I ha lava 'o fakahoko ha fakataha, e kamata ai e ngāue ki hono fokotu'u e poate fo'ou mo hono konisitūtone fo'ou pea mo hono kau mēmipa fo'ou. 'E fakahū leva 'a e kole ki he Poate 'a Māmani ke mēmipa 'a e poate fo'ou. 'E toki mei ai 'a hono tali pe ta'e tali.

 

Ko e faitau lōloa na'e fakahoko 'e he fānau va'ingaʹ, ngaahi kalapu fakalotofonuaʹ pea moe kau manako mamata 'akapulu tokolahi, 'i he 'enau fepaki moe poate TNRL. Kaekehe, kuo 'osi mahino 'a e hala fononga 'o e liikiʹ kuo maamangia mai pea kuo 'i ai 'a e fakatu'amelie. 'Oku tau hanga atu ki he fe'auhi 'o e ipu 'a māmaniʹ pea 'oku 'i ai 'a e 'amanaki lelei.

 

Views 587