'OKU MATEUTEU 'A TONGA KI HA HONGE?

Posted: 30-Apr-2020 06:16 PM

Economy

Koe'uhi ko e ngaahi ha'aha'a tamaki 'o e fokoutua Covid-19, kuo mahino 'e hoko ha faingata'a'ia fakamāmani lahi 'i he tafa'aki faka'ekonōmika. 'Oku hanga kotoa atu ai 'a e ngaahi fonuaʹ, 'o kau ai 'a Tonga, ki he fekuki pea mo ha faingata'a'ia kehekehe. Ko e tafa'aki 'oku fie fakahanga ki ai ha tokanga heni, ko e mateuteu 'a e fonuaʹ ki ha honge 'i he si'isi'i 'o e me'atokoni. Pea 'oku fai ai e fifili:

Kuo mateuteu nai 'a e Pule'angaʹ ki ha taimi 'e si'isi'i ai 'a e me'atokoni?

 

Ko e hā nai ha ngaahi fokotu'utu'u kuo fakahoko ke tokateu 'aki ki ha taimi 'o ha honge?

 

$3.2 miliona ki he honge

Kuo ongoʹ na foki 'a e polokalama tufa pa'anga 'a e pule'angaʹ 'a ia ko e $60 miliona fakakātoa. Na'e fakamahino mai moe ngaahi founga na'e vahevahe 'aki. Ne 'osi 'oatu 'e he nusipepaʹ ni 'a hono fakaanga'i 'e he kau toketā 'a e founga tufotufa ko 'eni. Pea fakatatau ki he ngaahi fakamatala kuo ma'u, 'oku tokolahi moe kau mataotao kehekehe 'oku nau fakaanga'i 'a hono tufa pehē 'o e silini kae 'ikai fakakaukaua lelei koe'uhi ko e tokateu ki ha hoko mai ha honge.

 

Ko e $60 miliona ko 'eni na'e vahe'i ai 'a e pa'anga pe 'e $3.2 miliona ki he fakataha'anga (cluster) Malu 'o e me'atokoni pea moe ma'u'anga mo'ui. Fakatatau ki he fakamatala pea meiʹ he pule'angaʹ, ko hono siofia 'eni mo fakapapau'i 'oku 'i ai ha me'atokoni fe'unga moha uike 'e 1, ko ha tokateu ki ha taimi 'e 'ikai ke toe tau mai ai 'a e ngaahi vaka uta koloa. Ka 'oku fai e fifili:

 

Fēfē kapau 'e a'u 'o uike 'e 2 pe ko ha lau māhina 'oku 'ikai pē ha vaka uta koloa?

 

Fēfē kapau 'e a'u 'o ta'u 'e 1?

 

'E lava nai 'e he ki'i me'atokoni uike 'e 1 'o fataki 'a e fonuaʹ 'i he toenga 'o e ta'u?

 

Ko ha ngaahi faama me'akai moe monumanu

'Oku kei tu'u 'i he ta'epauʹ 'a e kaha'u 'o māmani 'i he vailasi ko 'eni. 'Oku te'eki ke mahino mai ha taimi papau 'e ma'u ai ha faito'o pe ko ha huhu malu'i. Pea 'oku 'ikai ke fu'u mahino 'a e taimi 'e foki kotoa ai 'a māmani ki he angamaheni 'o e fefakatau'akiʹ pea mo e fefononga'aki. 'Oku mahu'inga lahi ki he pule'angaʹ ke fakapapau'i 'oku mateuteu 'a e fonuaʹ ki ha vaha'a taimi lōloa 'o ha honge. Pea 'oku fai ai e fifili:

 

'I he ngaahi tufa pa'anga lau miliona ko 'eni, kuo tufa nai ai 'e he pule'angaʹ mo ha ngaahi pulopula 'o hangē ko e koane, meleni, 'o a'u ki he vesitapolo?

 

'Oku tufa nai ha kau'i manioke, la'i kumala pea mo ha ngaahi pulopula ki ha fo'i me'atokoni?

 

'Oku fakahoko nai hano tufa ha ki'i moa, fanga sipi, pea mo ha me'a ke makatu'unga ai ha faama ki ha koloa kiki?

 

'Oku kei ta'epau 'a e halafononga 'o e vailasiʹ 'i he 'etau fononga atu ki he kaha'u. 'Oku fakapotopoto ki he pule'angaʹ ke fakapapau'i 'e malava 'e he fonuaʹ 'o kei mo'ui 'i ha ngaahi māhina lahi 'o ka hoko ha honge. 'Oku 'ikai fai ha tui 'oku fe'unga 'a e tokateu 'o ha ki'i me'atokoni fe'unga mo ha uike 'e 1. Ko e lahi ange 'o e tokateuʹ, ko e lelei ange ia 'o e mateuteu 'a e fonuaʹ ki ha fa'ahinga faingata'a. Pea 'oku tu'unga ai 'a e fifili?

 

Kuo taimi nai ki he pule'angaʹ kene fakaivia 'a e tokolahi taha 'i he kakai 'o e fonuaʹ kenau faama'i 'a e fo'i me'atokoni pea mo ha kiki ke hoko atu ki ai 'a e ma'u'anga mo'uiʹ telia ha taimi 'o ha honge?

 

'E tokoni lahi kapau 'e fakamole 'a e pule'angaʹ ki hono 'omai 'a e pulopula pea tufa ki he ngaahi vāhenga kotoa 'e 17 ke kamata kei taimi atu hano ngoue'i 'a e fonua?

 

'E toe lava nai 'e he pule'angaʹ 'o tokoni ki hono tokangaekina fakatekinikale 'a e ngaahi ngoueʹ 'i hono fale'i mo tokoni'i 'o e kakai ki he founga 'e ma'u ai 'a e ola 'oku lelei taha?

 

'E ala tokoni nai 'a e pule'anga ki he ngaahi fakamole 'o hono palau, fafanga, mo e ngaahi tafa'aki ko ia?

 

Ka kuo ongoʹ na mai 'a e tufa pa'anga lau miliona. Pea 'oku 'ikai ke tofuhia kotoa heni 'a e kakai. 'E 'ikai mama'o mei heni kuo 'osi e pa'anga ko 'eni. Pea 'e fēfē leva 'etau sio atu ki he kaha'u?

 

Kuo maau ha ngoue me'atokoni ke ne fataki 'a e fonua kotoa?

 

Kuo maau ha ngaahi faama monumanu ke fafanga 'aki 'a e kakai?