TA'OFI 'E HE TU'Iʹ 'A E TANU HALA?

Posted: 30-Apr-2020 06:58 PM

Government

Kuo 'oatu 'i he nusipepaʹ ni ha lave ki he fokotu'utu'u 'a e pule'angaʹ ke fakahoko 'enau tanu hala. Na'e kau ai 'a e lave ki hono palani'i 'o e fo'i pa'anga 'e $27 miliona ke fai 'aki e tanu hala. Pea ko e ngaahi fokotu'utu'u kotoa 'eni 'i he lolotonga 'o e hoha'a 'a e kakaiʹ ki he ngaahi uesia 'o e ongo matangi ko Tino mo Hālotiʹ, kae pehē ki he uesia faka'ekonōmika 'o e fokoutua Covid-19.

Kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni ha fakamatala falala'anga 'o pehē kuo ta'ofi 'a e ngaahi ngāue ko 'eni na'e 'osi fai hono fokotu'utu'u. Ka ko e fifili:

 

Ko e ta'ofi 'e hai?

 

Pea ko e hā e 'uhinga na'e ta'ofi ai?

 

Kuo mafola 'i he mītia fakasōsialeʹ ha ngaahi fakamatala 'o pehē kuo ta'ofi 'e he 'Ene 'Afioʹ 'a e tanu hala. Kuo pehē 'e he ni'ihi na'e 'omi ha fetu'utaki tohi mei 'Ofisi Palasi ki he 'Ofisi Palēmiaʹ 'o ta'ofi mai. Ka 'i he taimi tatau na'e pehē 'e he ni'ihi ko e folofola hangatonu mai pē 'a e Tu'iʹ ki he Palēmiaʹ i he taha 'o e ngaahi 'a'ahi ki ai 'a e Palēmiaʹ. 'Oku 'ikai foki ke falala'anga ma'u pē 'a e ngaahi fakamatala 'i he mītia fakasōsialeʹ pea na'e hū mai 'a e 'Ofisi Palēmiaʹ 'o fakahoko hono fakatonutonu.

 

Fakamatala Tukuatu meiʹ he 'Ofisi Palēmiaʹ

Ne tuku mai meiʹ he 'Ofisi Palēmiaʹ ha fakamatala 'o fakahaa'i 'a e tokanga lahi ki he ngaahi fakamatala 'oku 'ikai mo'oni pea kuo tufaki atu 'i he mītia fakasōsiale. Ne tukuaki'i meiʹ he 'Ofisi Palēmiaʹ ko ha ngāue 'eni 'a e kau poupou 'o e PTOA, 'o pehē kuo ma'u 'e he 'Ofisi Palēmiaʹ ha fakataufolofola tohi meiʹ he 'Ene 'Afió, ke ta'ofi pea fakangata 'a hono vahe'i 'a e pa'anga 'e laui miliona na'e fakataumu'a ke fakatau 'a e ngaahi fu'u maka 'a e toko tolu, na'e taumu'a ki ai 'a e Palēmiaʹ mo e Pule'angaʹ.

 

Na'e faka'ikai'i faka'aufuli meiʹ he 'Ofisi Palēmiaʹ 'a e ngaahi fakamatala ko 'eni. Fakatatau ki he 'Ofisi Palēmiaʹ, na'e 'ikai ha folofola tohi 'a 'Ene 'Afioʹ ki he Palēmia, 'o felave'i mo ha kaveinga ke fakatau ha ngaahi fu'u maka, pea 'oku 'ikai 'aupito ha'ane mo'oni 'e taha. Ne fakahā ai meiʹ he 'Ofisi Palēmiaʹ ko e taumu'a 'eni ke ngāue'aki e loi ke tataki hala'i 'a e kakai 'o e fonua, mo ngāue'aki 'a e huafa 'o e Tama Tu'i, 'o fakataumu'a ke veteki pea maumau'i 'a e nofo melino mo e ma'uma'uluta 'a e fonua.

 

'Analaiso

'I he vakai ki he natula 'o e fakamatala pea meiʹ he 'Ofisi Palēmiaʹ, 'oku mahino mai 'a e me'a 'e taha - na'e 'ikai ha folofola tohi 'Ene 'Afioʹ ki he Palēmia ke ta'ofi 'a e tanu hala. Kapau 'e fakatokanga'i fakalelei, ko hono faka'ikai'i pē 'ena hono 'omai ha folofola tohi ki he Palēmiaʹ. 'E lava pē 'e he 'Ene 'Afioʹ 'o ta'ofi 'a e tanu halaʹ 'aki ha founga kehe. Ka ko e pehē ko ia na'e fakahoko 'aki ha tohi hangatonu mai ki he Palēmiaʹ, ne 'ikai ko e foungaʹ ia. Pea 'oku fai ai e fifili:

 

Kapau na'e 'ikai ta'ofi e tanu halaʹ 'aki ha folofola tohi meiʹ he Tu'iʹ ki he Palēmiaʹ, ka na'e angafēfē hono ta'ofi?

 

Ko e hā e 'uhinga na'e ta'ofi ai 'a e ngaahi fokotu'utu'u kotoa na'e palani'i lelei 'a ia 'oku fe'unga moe $27 miliona?

 

Na'e 'osi fakahoko 'e he Fakafofonga 'o Tongatapu 1 ha tohi fehu'i ki he Palēmiaʹ pea mo 'Ene 'Afioʹ 'i he kaveinga ko 'eni. Ko ha tohi 'eni na'e faka'aho ki he 'aho 8 'o 'Epeleli 2020. Na'e 'ikai fu'u fuoloa mei ai, kuo ongoʹ na mai e fakamatala 'o pehē kuo ta'ofi 'a e tanu hala. Pea kuo pehē 'e he 'Ofisi Palēmiaʹ na'e 'ikai ta'ofi 'aki ha folofola tohi meiʹ he Tu'iʹ ki he Palēmia. Ka na'e ta'ofi fēfē?

 

Liliu meiʹ he tanu hala ki he vailasi

Na'e fetu'utaki tohi 'a e taha 'o e kau Fakafofonga Fale Alea 'a ePTOA ki Fale Pa'anga. Na'e fai ai hono fehu'ia e ngaahi pa'anga ko 'eni ki he tanu hala. Ka na'e fakahoko mai kiate ia 'o pehē 'oku hala 'a 'ene ma'uʹ, 'oku 'ikai ko ha pa'anga ia ki ha tanu hala ka ko e pa'anga ki hono tau'i 'o e ha'aha'a tamaki 'o e vailasi.

 

Description: https://c1.staticflickr.com/9/8518/8390126032_cdc4daabe4_b.jpg

 

Ko e me'a ko ia 'oku mālieʹ he kuo 'osi ma'u 'a e Tu'utu'uni Kapineti 'o e 'aho 28 Fēpueli 2020, pea mo e Tu'utu'uni Kapineti 'i he 'aho 13 Mā'asi 2020 (vakai ki he peesi 2). 'Oku hala'atā ha talanoa ai ki hono 'ave 'o e pa'angaʹ ke tau'i 'aki 'a e fokoutua Covid-19. Ko e ongo tu'utu'uni Kapineti ko ia na'e fakahā mahino ai 'a e $12 miliona pea moe $15 miliona. Ko e $27 miliona fakakātoa ia. Pea 'oku toe lave ai ki hono fakapa'anga 'aki 'o e tanu hala.

 

Kuo toe ma'u moe tatau 'o e aleapau 'a Saia Moehau na'e foaki ki ai 'a e ngāue tanu halaʹ. Ko e aleapau ia ki he fo'i uta maka 'e 9 kilu tupu 'i he pa'anga 'e $70, 'a ia 'oku fakakātoa ai ki he $27 miliona. Ka kuo talamai 'eni ia ko e pa'anga ki hono tau'i 'o e fokoutua Covid-19. 'Oku fai ai e fifili:

 

Na'e angafēfē 'a e liliu fakafokifā 'a e $27 miliona meiʹ he tanu halaʹ ki he tau'i vailasi?

 

Ko hai na'aʹ ne ta'ofi 'a e tanu halaʹ pea afe ai 'a e pa'angaʹ ki hono tau'i 'o e vailasi?

 

Tu'utu'uni mei 'Ofisi Palasi ki he Savea

Fakatatau ki ha fakamatala kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni, ko e fu'u maka na'e pehē 'e ngāue'aki 'e Saia Moehauʹ, ko e fu'u maka 'i he tofi'a 'o Lavaka. Ko 'Ene 'Afioʹ foki 'oku kei 'i ai 'a e hingoa Lavakaʹ pea 'oku 'uhinga ia, ko Hono tofi'aʹ 'e to'o mei ai 'a e fo'i maka ke fai e tanu hala $27 miliona ko 'eni. Pea ko e ngāue tanu hala 'a e pule'angaʹ kuo pau ke 'i he laiseni "quarrying" 'a e fu'u maka. Kuo ma'u 'e he nusipepaʹ ni ha fakamatala falala'anga 'o pehē na'e ta'ofi 'e he 'Ene 'Afioʹ ha toe ngāue "quarrying" mei hono tofi'aʹ.

 

Na'e fetu'utaki telefoni 'a e nusipepaʹ ni pea mo e Potungāue Fonuaʹ moe Saveaʹ. Na'e fakapapau'i meiʹ he Saveaʹ na'e 'osi 'oange 'a e fetu'utaki mei 'Ofisi Palasi ke ta'ofi ha toe ngāue "quarrying" 'i he tofi'a 'o Lavaka. Pea kapau leva ko e fu'u maka meiʹ he tofi'a 'o Lavakaʹ na'e tu'unga ai 'a e aleapau $27 miliona ki he tanu hala, pea tā kuo 'osi ta'ofi mai 'e he 'Ene 'Afioʹ. Pea 'oku hoko atu ai 'a e fifili:

 

Ko e hā nai e 'uhinga kuo ta'ofi ai?

 

 

'Oku 'ikai foki ko ha toki fuofua hā 'eni 'a Saia Moehau 'i ha ngaahi ongoongo 'o fekau'aki pea moe kelekele. Na'e toe 'asi hono hingoaʹ 'i he hopo kelekele kimu'a pea moe tokotaha ko Fuka Kitekei'aho. Fakatatau ki he ngaahi ongoongoʹ, na'e tali 'e he Fakamaau'angaʹ 'a e 'eke 'a Fuka Kitekei'aho ke totongi huhu'i 'e Saia Moeahau 'a e pa'anga $10,000. Ko 'eke 'eni meiʹ he kelekeleke 'o Fuka Kitekei'aho na'e lisi ange ki a Saia Moehau. Ko e fakatonutonu 'eni 'i ha fekīhiaki koe'uhi ko hono lisi atu 'e Saia Moehau 'a e kelekeleʹ ki ha taha kehe, 'o ngaue'aki ai 'a e kelekeleʹ ni ki ha 'uhinga faka-komēsiale 'o fepaki ia mo e tu'utu'uni 'a e kapineti. Na'e 'ikai 'ilo 'e Fuka Kiteke'i'aho ki he toe lisi funga lisi ko eni 'a Saia Moehau.

 

Kaekehe, ko ha toe kaveinga 'eni 'e taha ki he kelekeleʹ 'oku toe 'asi ai 'a Saia Moehau. Pea kapau ko ha kelekele 'eni 'o Lavaka kuo fai e fokotu'utu'u moe Pule'angaʹ ke ma'u mei ai ha $27 miliona, ka kuo ta'ofi 'e he 'Ene 'Afio.

 

Ko hai na'aʹ ne ta'ofi 'a e tanu hala?

'E ala faka'uhinga ha ni'ihi 'o pehē na'e hoko 'a e faitohi 'a e Fakafofonga 'o Tongatapu 1 ke iku mai ai ki hono ta'ofi. 'E ala faka'uhinga ha ni'ihi ko ha ta'ofi pē 'eni 'e he Pule'angaʹ 'iate kinautolu. Pea 'e ala faka'uhinga ha ni'ihi 'o pehē ko hono ta'ofi mai 'eni 'e he Tu'i.

 

'Oku mahu'inga ke fakatokanga'i, ne 'ikai ta'ofi fakahangatonu 'e he 'Ene 'Afioʹ 'a e tanu halaʹ, ka ko hono ta'ofi mai 'eni ha toe ngāue tanu hala 'e fakahoko meiʹ ha fu'u maka 'i Hono tofi'a. E kei lava pē foki 'a e Pule'angaʹ ke kumi ha ngaahi fu'u maka kehe, ka ko e ongo me'a 'eni ke fai ki ai ha sio:

 

1) Ko e ongo matangi 'eni 'e ua kuoʹ ne 'ahia 'a e fonuaʹ, ko Tino mo Hāloti

 

2) 'Oku 'i ai moe mahaki faka'auha ko e Covid-19 'a ia kuoʹ ne uesia kotoa 'a māmani

 

'Oku hanga 'e he ongo me'aʹ ni 'o fakatupunga 'a e palopalema lahi faka'ekonōmika ki he fonuaʹ. 'Oku fu'u ngalingalivale 'a e kei hoko atu 'a e pule'angaʹ ni 'o fai 'enau tanu hala lau miliona. Neongo 'oku 'i ai e fiema'u ke tanu 'o e ngaahi halaʹ, ka 'oku ikai ofiofia ia ki he fiema'u ke mateuteu 'a Tonga ki hono talia e ngaahi ha'aha'a tamaki 'o e fokoutua Covid-19.

 

Description: http://pmo.gov.to/wp-content/uploads/2019/10/cabinet.jpg

 

Kuo tu'o lahi foki hono fehu'ia pe 'oku kei taau nai 'a e Pule'angaʹ ni ki hono tataki 'a e fonuaʹ. Kuo lahi 'a 'ene ngaahi faitu'utu'uni 'oku 'ikai 'uhinga lelei pea 'oku fai hono fehu'ia. Ko e faitu'utu'uni ko 'eni ke vahe'i 'a e fu'u pa'anga lahi ki he tanu hala, 'oku 'ikai 'uhinga lelei mo ia koe'uhi 'oku lolotonga tofanga 'a e fonuaʹ he faingata'a'ia faka'ekonōmika.

 

'Oku 'ikai ko ha me'a 'eni ia ke toe hela ha taha hono fakamatala atu ki he pule'angaʹ. 'Oku 'ikai ko ha me'a ia 'a e PTOA pea mo e kakai 'o e fonuaʹ kenau toe tala atu. Ko e fu'u kakai maama 'oku 'i he Kapinetiʹ 'oku taau kenau lava pē 'iate kinautolu 'o 'ilo 'a e me'a 'oku totonu ke mahu'inga ange. Pea 'oku 'ikai ko ha me'a ia ke toki ta'ofi mai 'e he 'Ene 'Afioʹ pea toki ta'ofi.

 

'Oku 'ikai 'i he 'Ene 'Afioʹ ke kaunoa 'i hono fakalele 'o e Pule'angaʹ he ko e mafai fakalele pule'angaʹ 'oku 'i he Kapineti. Pea kapau a kuoʹ Ne ta'ofi mai 'a e tanu hala meiʹ he maka 'i hono tofi'aʹ, 'oku taau ki he Palēmiaʹ mo 'ene Kapinetiʹ kenau fakakaukau ai. 'Oku toe tānaki mai ki ai 'a e tō folofola 'a 'Ene 'Afioʹ 'i he tāpuni fakalotofale 'o e Fale Alea. Na'e fakamamafa 'a e tō folofolaʹ ki he mo'ui 'a e kakaiʹ 'i he fekau'aki pea moe vailasiʹ. Ne hala'atā ha teitei folofola 'e taha 'a 'Ene 'Afioʹ ke poupou'i 'a e tanu hala 'oku fematematei 'a e pule'angaʹ ni hono teke. Pea kapau 'oku te'eki ke ma'u 'e he Pule'angaʹ ni 'a e fekau, pea 'oku ho'ata mei ai 'a e ta'etokanga 'i honau fatongia fakapolitikale ki hono tataki 'o e fonuaʹ.

 

'Oku kei taau koaa 'a e pule'angaʹ ni ki hono tataki 'o e fonua?

Views 336

Government
Fakamamahi mo e maumau he ngaluopé mo’ua $30,000 pe ngāue pōpula…

Kuo fakahu atu he pule’angá ha Lao ki he Fale Alea ‘o Tongá…

International
FEPOTALANOA’AKI ‘A MODI MO BIDEN KE TOE FAKALAKALAKAANGE HONA…

NEW DELHI (Reuters) – Na’e fepotalanoa’aki telefoni ‘a…

International
FAKAHU KAU FA’U LAO MALOLO ‘I HONG KONG HE LAKA FAKAHAHA TUPU…

HONG KONG (Reuters) – Pehe ‘e he kau Polisi Hong Kong na’a…

Editorials
CAN WE AFFORD THE GOVERNMENT’S LIES?

Does creating an image of a government to look good can eventually make a good…