FAKAMAA'I 'E HE PULE'ANGAʹ E FONUAʹ MOE TU'Iʹ

Posted: 26-May-2020 11:21 AM

Government

Kuo hokohoko mai 'a e felau'aki 'a e Pule'angaʹ ni pea moe Poate Liiki 'a Māmani pe International Rugby League (IRL). Ne talu hono fakatokanga'i mai e ngaahi tohi kuo fakahoko 'e he pule'angaʹ, pea mo 'ene lahi ai 'a e ngaahi fakamatala ta'emo'oni. 'Oku 'ikai foki ko ha toki fakahoko 'eni 'e he pule'angaʹ ni ha fakamatala ta'emo'oni, ka 'e ala fehu'i 'e ha tokotaha:

Ko e hā kuo fu'u fakamā ai 'a 'ene fakahoko e ngaahi loi ko 'eni?

Puipuitu'a nounou

Ne talu e hoko mai 'a e fokoutua Covid-19 pea moe hoko 'a e fokoutuaʹ ni ko e kaveinga tālanga lahi taha ia 'oku fai ki ai 'a e ngaahi laulea. Ne meimei tālanga'i 'i he ngaahi feitu'u kotoa pē 'o melemo hifo ai ha toe kaveinga kehe. 'I he ngaahi ongoongo Fakalotofonua 'o e ngaahi fonua lahi, 'oku nau laulea ai ki he vailasi kolonaʹ pea mo 'ene ngaahi uesia. 'I he ngaahi ongoongo Sipotiʹ 'oku kei fakahoko pe ai e laulea ki he vailasiʹ ni pea mo 'ene uesia 'i he mala'e sipotiʹ. 'I he ngaahi tālanga fekau'aki pea mo e 'Ekonōmikaʹ, mo e toutou aafe pē ki he kaveinga 'o e vailasi faka'auha ko 'eni. Ne mālō mo e ngaahi ongoongo ki he Fakamatala 'Eaʹ, ke 'omi ai ha me'a kehe ange meiʹ he vailasi kolonaʹ.

 

Ne 'ikai ha toe fu'u kaveinga ia 'e toe fai hono tālanga'i lahi pea manakoa, ka ko e fokoutua 'o e Covid-19. Ka kuo 'asi hake 'eni e kaveinga 'o e Liiki 'a Tongaʹ. Lolotonga e kei hahaka 'a māmani 'i he vailasi kolonaʹ, kuo feta'ota'omi hake 'a e felau'aki 'a e ki'i pule'anga 'i he Pasifikiʹ 'oku 'iloa ko Tonga, pea mo e sino Fakamāmani lahi mo Fakavaha'a-pule'anga 'o e Liikiʹ (pe IRL).

 

Fakamā ko e loi 'ene pehē fau

Ko e fetalanoa'aki moe felau'aki ko 'eni, ko e felau'aki 'eni e pule'anga 'o ha fonua pea moe IRL. 'Oku 'ikai ko ha me'a angamaheni ia 'oku hoko 'i he 'aho kotoa. Pea kapau na ko ha fetohi'aki ne hoko 'i he liloʹ (private), ne 'ikai ha mei 'ilo lahi ki ai. Ka ko ha felau'aki 'eni 'i he fu'u ho'atā mālie 'o laukonga ai 'a e meimei taha kotoa. Ko e felau'aki 'eni kuo 'alu ke fakalalahi pea kamata ke hangataha mai ki ai e ngaahi kautaha ongoongo lalahi 'i māmani ke fai hono muimui'i.

 

Lolotonga 'o hono mamata'i e veipā 'a e Pule'angaʹ ni pea mo e IRL, kuo fu'u hokohoko mai ai 'a e ngaahi fakamatala loi 'a e pule'angaʹ ni. He me'a fakamā ka ko ha fakamā mo'oni 'eni ki he Tonga kotoa. Ne tau e'a hake 'i he sipoti Liikiʹ 'i hono hiki 'e he fānau va'ingaʹ 'a e fonuaʹ ki he tumutumuʹ. Ne hoko ia ko e laukau'anga ki he Tonga kotoa 'i he kolopē. Ka kuo toe 'asi hake 'eni 'a Tonga 'i hono talanoa'i 'o e 'Akapulu Liikiʹ, pea 'oku 'ikai ke 'asi hake 'i ha fo'i 'ata 'oku lelei, ka ko e 'asi hake moe fo'i 'ata 'oku fu'u mā'ulalo. Kuo 'alu e loiʹ 'o fu'u mata'ā'ā mo hokohoko pea 'oku fai ai hono fehu'ia:

 

'Oku matolu fēfē 'a e fu'u la'ikapa 'oku ha'i 'i he la'e 'o e pule'angaʹ ni?

 

'Oku 'ilo'i koaa 'e he pule'angaʹ ni ko 'enau loi 'i he me'a kuo 'osi 'ilo lahia 'a hono mo'oni?

 

Fo'i loi kuo hokohoko hono fai

Ne ta'efiemālie foki 'a e fānau va'inga 'o e timi liiki fakafonuaʹ ki he founga fakalele 'e he poate TNRL 'a e Liikiʹ. Na'e fakapatonu 'a e ta'efiemālieʹ ki he ongo sino 'e ua. Ko e Sea 'o e TNRL, Siaosi Koloamatangi pea moe Sekelitali, William Edwards. Ne 'asi ai 'a Taumālolo pea mo Fifita 'i he ngaahi ongoongoʹ 'o fakahaa'i mai 'a e ta'efiemālie 'a e timiʹ fakalūkufua.

 

'I he 'aho Falaite 27 'o Sepitema 2019, ne hā ai 'a e Sekelitaliʹ, William Edwards 'i he ongoongo 'a e Lētiō Nu'u Silaʹ 'o fakahoko ('i he lea faka-Pilitāniaʹ) 'a e ngaahi fakamatalaʹ ni:

 

"..."What you have is a group of indignant people who do not have the support of the clubs making false statements to the public and angering the clubs that have been with the Tonga National Rugby League since 1988...I will end up proving that the TNRL has sovereignty to govern...I am not going to let someone interfere with someone's sovereign right to govern merely because of public perceptions...It's about standing for what is right, nothing to do with Andrew (Fifita) or Jason's (Taumālolo) views on how they feel on anything...The issue is what's the truth and what's right..."

 

Sekelitali moe Loea TNRL, William Edwards

 

Ko hono fakahā 'ena 'e William Edwards 'e 'ave ki he Fakamaau'angaʹ 'a 'ene 'eke fakalao. Ko ha 'eke fakalao 'eni fakatatau ki a William Edwards 'e fakamo'oni'i mai ai ko e TNRL tokua 'oku pule fakaleveleva mo aoniu (sovereign) ki hono fakalele 'o e sipoti liikiʹ 'i Tonga. Na'e pehē 'e Edwards ko e taumu'a 'o e me'aʹ ni ke a'utonu ki he me'a 'oku mo'oniʹ mo totonu. Ka ko e hā e me'a na'e hoko?

 

'I he 'aho 4 'o 'Okatopa 2019, ne fetu'utaki tohi ai 'a e Sea 'o e TNRL, Siaosi Koloamatangi ki he Palēmia, Pohiva Tu'i'onetoa 'o fakahaa'i mai kuo 'i ai ha tu'utu'uni 'a e Fakamaau'angaʹ 'o fekau'aki pea moe Liikiʹ. 'Oku fakatou ma'u 'e he nusipepaʹ ni e tatau 'o e tohi 'a Koloamatangiʹ pea moe tatau 'o e tu'utu'uni 'a e Fakamaau'angaʹ 'a ia na'e fakahoko 'e he Fakamaauʹ, Laki Niu. 'I he tu'utu'uni 'a e Fakamaauʹ na'e 'asi ai 'a e kau Talatalaaki 'e toko 3 pea moe Faka'iloa 'e toko 2

 

Talatalaaki

1. Siaosi Koloamatangi (Sea, Poate TNRL)

2. Petuliki Mafile'o (Tokoni Sea, TNRL)

3. Poate Liiki TNRL

 

Faka'iloa

1. Poate TMTRL

2. Pule'anga Tonga

 

Ne tapui mai heni e ongo Faka'iloaʹ ke na fai ha fa'ahinga tu'utu'uni pe fai ha fa'ahinga ngāue, ke uesia ai e ngaahi totonu 'a e Poate Liiki TNRL 'o fekau'aki mo ha aleapau fengāue'aki, pe fefakatau'aki 'i he teungaʹ. Ne to e tapui e ongo Faka'iloaʹ mei ha'ana kaunoa ki hono fili pe fakanofo ha Faiako pe kau Fakalele Ngāue 'a e timi Liiki fakafonua 'a Tongaʹ (TNRL). Ne tapui foki e ongo Faka'iloaʹ ke na fai ha fa'ahinga tu'utu'uni pe fai ha fa'ahinga ngāue, ke uesia ai e ngaahi totonu, monū'ia, pe ngaahi fatongia 'a e kau Talatalaakiʹ, ki hono pule'i e sipoti Liikiʹ 'i Tonga, pe faitu'utu'uni fekau'aki mo e Timi Fakafonuaʹ, pe ngāue fakatatau mo e Konisitūtoneʹ.

 

Kuo hoko heni 'a e lea 'a William Edwards na'e fakahoko 'i he Lētiō Nu'u Silaʹ 'i he 'aho 27 'o Sepitema 2019. Kuo fakahaa'i mai hena 'a e pule aoniu mo fakaleveleva 'a e TNRL 'i hono fakalele mo pule'i 'a e me'a kotoa fekau'aki mo e liikiʹ 'i Tongaʹ ni. Kaekehe, na'e kikihi'i fakalao e tu'utu'uni ko 'eni 'e he TMTRL 'i he fakamaau'anga. Ne fakahoko ai 'i he pongipongi Falaite 18 'Okatopa 2019 hono fanongoa 'i he Fakamaau'anga. Ne 'osi fakamahino ai 'e he 'Eiki Fakamaau Lahi (Judge Whitten) 'e toki fai 'ene tu'utu'uni 'i he 'aho 28 'o 'Okatopa. Ka 'i he taimi tatau na'a ne me'a ai 'o fakamatala ki he ngaahi me'a lahi 'o kau ai 'a e ongo me'a ni:

 

1) Na'e mahino ki a Judge Whitten ko e court order na'e 'ikai ha fakamo'oni (sufficient evidence) 'e makatu'unga mei ai.

 

2) Na'e to e tui 'a Judge Whitten 'oku 'ikai pe ha fakamo'oni ia ke kei hoko atu ai e court order.

 

Ko hono toe fakalea 'e taha, ko e ngaahi totonu mo e pule loa 'a e TNRL he liikiʹ ko e fo'i usu kotoa. Ne fakamahino 'i he Fakamaau 'angaʹ 'oku' ikai ha lao 'i Tonga ni tene ta'ofi ha fa'ahinga kautaha pe sino 'i he 'ene ngāue ma'ae lelei (interests) 'o e liiki. Pea ko e me'a 'oku mālieʹ ko hono fakafehu'i 'e he Fakamaauʹ 'a William Edwards 'i he kaveinga ko 'eniʹ. Na'e a'u 'o lea 'aki 'e William Edwards 'oku 'ikai pē ha lao ia ke tonu 'ene me'a na'e fakamatala 'i he ongoongo.  Ne mahino ai 'oku 'i ai pe mo e totonu 'o ha fa'ahinga sino kehe, hangē ko e TMTRL, kenau fakahoko ha ngaue ma'ae lelei 'o e liiki. 'Oku 'ikai ko ha me'a tokotaha pe ia 'a e TNRL.

 

Ne mahino ai pe 'i he 'aho 18 'o 'Okatopa ko e ki'i tu'utu'uni Fakamaau'anga ko 'eni (ne fai he 'aho 4/10/2019) 'oku 'amanaki ke fakafe'ao atu 'i he 'aho 28 'Okatopa 'o tauhi malu 'i he loto kapaveve. Ne tuku atu ai 'e he Fakamaau ki he TMTRL ke 'omi ha'anau loea. Pea 'i he taimi tatau ki he TNRL ke fakahū ange ha'anau ngaahi fakamo'oni ke kei hokoatu e tu'utu'uni Fakamaau'anga he kuo mahino na'e 'ikai ha fakamo'oni ia ke fai ai. Ka na'e holomui ai pe 'a e TNRL.

 

Ko ha ikuna 'eni ki he TMTRL he kuo fakamahino 'i he 'aho 18 'o 'Okatopa 2019, mei Fakamaau'angaʹ 'a e fo'i loi 'a William Edwards pea moe TNRL. Ko hono fakamahino mai na'e 'ikai, 'oku 'ikai, pea 'e 'ikai ke pule tokotaha mo fakaleveleva 'a e TNRL 'i hono fakalele 'o e Liikiʹ 'i he fonuaʹ ni.

 

Ko e fu'u fo'i loi foki 'eni na'e teke 'e William Edwards 'i he 'ene fakamatala he Lētiō Nu'u Silaʹ 'i he 'aho Falaite 27 'o Sepitema 2019. Ko e fu'u fo'i loi tatau 'oku kei fetakai holo pea mo e pule'angaʹ ni 'o fai hono takihala'i 'aki e kakai 'o e fonuaʹ. Pea ko 'ene ngalivale tahaʹ, he ko e fu'u fo'i loi tatau pē 'oku kei ngāue'aki 'e he pule'angaʹ ni 'i he 'ena felau'aki mo e IRL.

 

Ha’i kapa 'a pule'anga loi

'I ha ongoongo tukuatu meiʹ he Pule'angaʹ ni 'i he 'aho 18 'o Mē 2020, ne 'omi ai 'e he Pule'angaʹ 'a e fo'i loi tatau. 'I he lea faka-Pilitāniaʹ, ne fakalea ai 'o pehē:

 

"...Furthermore, the Tonga Courts have adjudicated and determined the legal national representative of the Rugby League code in the Kingdom and for international representation. Therefore, any attempt to disregard and defy the decision of Tonga’s sovereign legal system is not appreciated..."

 

Ko hono kei fakamafola atu 'ena 'e he Pule'angaʹ 'a e fo'i loi 'a William Edwards. Pea 'oku fakamā he kuo tuku atu e fo'i loiʹ ni 'i he ngaahi kautaha ongoongo kehekehe. Pea 'oku fai ai e fifili:

 

'Oku 'ai koaa mo ki'i mā 'a hotau pule'angaʹ 'i he loi mata'ā'ā pehē fau?

 

Pe kuo ha’i kapa pē 'a e pule'angaʹ ni 'o 'ikai 'ilo kuo 'iloa lahia 'a 'ene loi?

 

'Analaiso nounou

Ko e fakafōtunga kotoa 'a e pule'angaʹ ni 'i he ngaahi me'a fakavaha'a-pule'angaʹ kotoa, 'okuʹ ne fakafofonga'i kotoa ai 'a e fonuaʹ pea mo 'Ene 'Afio. 'Oku tatau ai pē pe 'oku tau poupou ki he pule'angaʹ, pe 'ikai, ka ko e pule'anga 'eni 'o Tongaʹ. Ko ha fasitu'u mo ha loi 'e fakahoko 'e he pule'angaʹ ni, 'okuʹ ne fakafofonga'i atu ai pē 'a e Tonga kotoa pea mo e Tu'iʹ. Pea 'i he 'alu 'a e loiʹ 'o fu'u mata'ā'ā mo ha’i kapa pehē, 'okuʹ ne 'oatu ai 'a e fakafofonga'i kotoa atu ai kitautolu pea 'oku fai ai e fifili:

 

Ko e hā kuo fu'u 'ohokuikui pehē ai 'a e pule'angaʹ 'i he Liiki?

 

Ko e hā kuo ha’i kapa pehē ai 'ene fai e me'a ko e fasitu'u?

 

Kuo 'oho nai 'a e manumanuʹ 'i he 'ene sio atu ki ha ma'anga ngako kuo hā mai meiʹ he Liiki?

 

'O kapau 'e fakafoki 'a e manatuʹ ki he kuohiliʹ, ne 'ikai ke fu'u manakoa fēfē 'a e sipotiʹ ni 'o hangē ko 'ene manakoa ko ia 'i he ngaahi 'ahoʹ ni. Ne 'ikai ha fa'ahinga fakapa'anga lahi 'e fakahoko mai ki ai. Ka kuo 'alu ke manakoa koe'uhi ko e tu'u fakataha 'a e kau va'inga fetu'u hopo 'o e sipotiʹ ni pea mo e ngaahi kalapu fakalotofonuaʹ kae pehē ki he fu'u kau manako mamata 'akapulu kuo 'iloa 'aki 'a e "Red Sea". Kuo fokotu'u lēkooti ai 'a e tamaiki va'ingaʹ 'i loto mala'e va'inga kae fokotu'u lēkooti e kau poupou mei tu'aʹ 'i hono fakahaa'i atu 'a e poupou fiefia ma'ae timiʹ.

 

Description: https://resources.stuff.co.nz/content/dam/images/1/s/8/u/b/2/image.related.StuffLandscapeSixteenByNine.710x400.1s8u92.png/1539735190118.jpg

 

Description: https://www.flava.co.nz/media/1769547/tongan-rugby-league.jpg?mode=crop&width=620&height=349&quality=60&scale=both

 

Kuo talanoa'i fakataha ai 'a e fānau va'ingaʹ pea mo 'enau fu'u kau poupouʹ 'o 'ata lelei 'a Tonga. Kuo 'osi fakahangahanga mai 'a e ngaahi tokoni pea moe kau siponisā ki he Liiki 'a Tongaʹ. Pea 'i he lolotonga 'a 'ene kei 'ata lelei ko ia, kuo 'asi hake e ki'i pule'anga ia 'o Tonga 'o fakangalivale'i 'a e fonuaʹ. 'Oku fai ai hono fehu'ia:

 

Ko e hā e 'uhinga 'o e fu'u 'oho pehē 'a e pule'angaʹ ni ki he liiki?

 

'Oku fai nai hano tāketi'i ha ngaahi monū'ia 'i he liiki?

 

Pe ko e hā 'a e 'uhinga, ka ko e me'a kuo mahino ta'etoeveiveiua - kuo fakangalivale'i 'e he pule'angaʹ ni 'a e fonuaʹ kotoa mo 'Ene 'Afio.

 

Ko e ngaahi sino fakavaha'a pule'anga ki he sipotiʹ 'oku nau tu'u tau'atāina pea meiʹ he ngaahi pule'angaʹ. 'Oku 'ikai ai malava ke faitu'utu'uni atu 'a e pule'anga Tongaʹ ki he ngaahi sino ko 'eni pea 'oku angamaheni ke 'i ai 'a e vā 'o e fetoka'i'aki. Ko e ngaahi vā 'eni 'oku lalanga 'aki 'a e fengāue'aki ke langa 'a e sipotiʹ. 'Oku fai leva ai e fifili:

 

Kapau 'oku 'ikai lava 'e he pule'angaʹ ni 'o fetalanoa'aki lelei pea mo e sino fakavaha'a pule'anga 'o e liikiʹ 'a ia 'oku 'ikai ha'anau fu'u kaunga ki ai, 'e falala fēfē atu leva ki he 'ene fakafeangai ki he ngaahi fonua muli 'oku 'i ai 'ene kaunga fakahangatonu ki ai?

 

'Oku mahu'inga ke fakatokanga'i 'e he kakai 'o e fonuaʹ 'a e palopalema 'oku malava ke fakatupunga 'e he pule'angaʹ ni. 'O kapau 'e hokohoko 'ene feinga ke pule'i 'a e Liikiʹ 'aki hono fatu ha lao, 'e malava ke mole e faingamālie 'o e tokotaha sipoti kotoa 'i Tonga ke toe kau atu ki ha fe'auhi. 'E malava ke iku atu ki he ngata pē 'etau kau sipotiʹ 'i Tongaʹ ni 'o 'ikai tenau kau ki ha fe'auhi fakavaha'a-pule'anga.

 

 

Views 1700