Kamata fepuna’aki fakalotofonuá neongo hono fehu’ia tu’unga malu ‘o e faifatongiá

Posted: 14-Oct-2020 04:23 PM

Government

Na’e huufi ‘i he pongipongi Pulelulu ‘aho 23 ‘o Sepitemá ‘a e kautaha vakapuna fo’ou ‘a e Pule’anga Tongá, na’e fakahuafu ‘e he ‘Ene ‘Afió ko e ‘Lulutai’ pea kamata ai pē ‘i he Tu’apulelulu 24 ‘a e fakahoko fatongia ‘a e kautaha fo’oú ni ki he fepuna’aki fakalotofonuá ‘a ia kuo laka hake eni ‘i he māhina ‘e 5 ‘ene motuhia maí.
Ko e taha foki eni he palopalema na’e fehangahangai mo e fonuá kae tautefito ki he kāinga mei motú ‘a e motuhia ‘a e fepuna’aki fakalotofonuá ‘i hono fakata’e’aonga’i ‘e he Pule’angá ‘a e laiseni ‘a e kautaha Real Tongá ‘a ia na’a nau fataki mai ‘a e ngāué.
Ka neongo ení ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi me’a ‘oku kei ‘uli’ulilātai ‘i he kautaha fo’ou ko ení kae tautefito ki he tu’unga hao mo e malu ‘o e fakahoko fatongiá kae tautefito ‘i he taimi ‘oku fepakipaki ai ‘a e ngaahi fakamaatala ‘oku tuku mai mei he Pule’angá mo kinautolu ‘oku fa’u ‘aki ‘a e Poate ko ení.
Hangē pē ko ia na’e ‘ohake ‘i he Fale Alea ‘o Tongá na’e tokanga makehe ai ‘a e ni’ihi ‘o e kau fakafofonga ‘o e kakaí ki he malu ‘o e fepuna’akí hili hono ‘ohake eni ‘e he fakafofonga kakai ‘o Tongatapu 2, Sēmisi Sika ‘a ia ko e ‘Eiki Minisitā mālōlō foki eni ‘i he Potungāue Ngaahi Ngāue Lalahí ‘oku malumalu ai ‘a e fepuna’aki sivilé.
Na’e fehu’ia heni ‘e Sika pē ‘oku muimui nai ‘a e kautaha vakapuna fo’ou ko ení ki he ngaahi tu’utu’uni ‘a e PASO, ko e kautaha eni ‘okú ne tokangaekina ‘a e tu’unga malu ‘a e fepuna’aki sivile ‘i he ngaahi fonua ‘o e Pasifikí pea ‘oku mēmipa ai ‘a Tonga.
Ka ko e tali ‘a e ‘Eiki Minisitā Lao le’ole’ó, Sāmiu Vaipulu na’e kehe ia.
“ ‘Oku ‘i ai ‘a e aleapau ‘a e ngaahi fonua ko ai he Pasifikí mo e PASO, ‘oku ‘atā pē ngaahi fonua ‘i he Pasifikí ke fai ‘enau ngāué. Pea kuo ‘atā mei ai ‘a Papua Niukini, Solomone, Vanuatu a’u ki Ha’amoa kuo nau mavahe, ka ‘oku ‘ikai ko ha tu’utu’uni pau ia he ko e talite eni ke muimui katoa ‘a e ngaahi fonua he Pasifikí ki he PASO.”
Ka na’e pehē ‘e Sēmisi Siká ko e founga anga-maheni eni na’e ngāue’aki ‘e he fonuá ‘i he fekau’aki mo e fakalele ha kautaha vakapuná ko e fengāue’aki mo e PASO ‘i hono ‘omai ‘a e ngaahi fale’i ‘a ia ‘e tokoni ki he malu mo e lelei ange ‘a e ngāué.
“Na’a tau anga-maheni ‘aki ‘a e muimui ki he ngaahi fale’i. Na’e te’eki keu pehē atu au ia ke tau faipau ki he ngaahi tu’utu’uni ‘a e PASO. Na’a tau ngāue maheni mai ‘aki ‘a e muimui ki he ngaahi tataki mo e fale’i fakahinohino ‘a e PASO, pea ‘oku hangē ko e me’a ‘a e ‘Eiki Minisitaá, ‘oku tau Sovereign State tautolu ‘oku ‘ikai ke tu’utu’uni mai ha taha ia kia kitautolu, he ko e mafai ko ē ki he ngaahi me’a ko ení ‘oku ‘i he Pule’angá pē ia.”
Na’e pehē foki ‘e Siká, ko e kautaha Real Tonga, na’e fou ia ‘i he PASO pea na’e pau ke fakakakato ‘a e ngaahi fale’i mo e fakahinohino ‘a e PASO ‘o toki malava ai ke ma’u ‘enau laisení pea ko e ngāue hokohoko eni ‘oku a’u ‘o ta’u ‘e 1 mo e māhina ‘e 6.
Kaekehe ko e ngāue ‘a e PASO ‘oku lava mai ‘a e kau fakafofonga mei he ‘ōfisí ki he fonua ko iá ‘o fai hono sivi ‘a e me’angāue, ko e vakapuna mo e kau ngāue ki he kautaha vakapuná pea ‘oatu mo e ngaahi fokotu’u mo e ngaahi fale’i ‘e kaunga ki he lelei ‘a e fakahoko fatongiá mo e malu.
Ka koe’uhí ko e Kōviti-19, mo e tāpuni ‘a e kau’āfonuá na’e ‘ikai malava ai ke fakahoko eni. Ka na’e me’a ‘a e ‘Eiki Minisitā Pa’angá, Tēvita Lavemaau ‘i Fale Alea ‘oku malava pē ‘a e ngāue ia ko ení ke fakahoko ‘o fakafou (via video conference) ‘i he fetu’utaki vitiō.
“Koe’uhí ‘Eiki Sea ko e fakataputapui ‘o e fefononga’akí kuo hiki ‘a māmani ia ki he ngaahi fetu’utaki fakatekinolosia ia ‘oku lava pē ‘o hulu’i atu e henga iá mo e vakapuná pea fakamo’ui ke tapili pea ‘initaviu pē kau pailaté ‘i he VC ‘a ia ‘oku muimui kotoa ki he malu mo e hao ‘a e fefononga’akí pea kapau na’e fai ‘i hono taimí ‘o ta’u 1 māhina 6, ‘e lava ia he ‘ahó ni ‘o māhina 3.”
Ka ‘i he me’a ‘a e ‘Eiki Palēmiá ‘i Sune ‘o e ta’ú ni ‘i he Fale Alea ‘o Tongá ‘o fekau’aki mo e fokotu’u ko eni ‘a e kautaha Lulutai Airlines na’á ne lave ai ki he ngāue kuo pau ke fakahokó kae toki ‘atā ‘a e vakapuná ke fakahoko fatongiá. Na’e kau heni ‘a e fiema’u ke ‘i heni tonu ‘a e PASO ke fai hono sivi ‘a e kautahá pea ‘oku fepaki ‘aupito eni mo e fakamatala ‘a e ‘Eiki Minisitā Pa’angá.
“ Ka ‘oku fiema’u ‘a e PASO ia ke nau ‘i Tongá ni ke nau ōmai ‘o sivi ‘a e me’a ko iá kae lava. Ko e taha ia ‘a e faingata’a ‘o e ngāue ko ení ke lava ke puna vave ‘a e vakapuná koe’uhí ko e ngaahi me’a ia kuopau pē ke fai he’ikai ke pēhē ia ke Zoom atu pē heni pea Zoom mai mei he hē (PASO) pea tali. ‘Ikai ke ‘i ai ha lao pehē ia. Ko e laó ia kuo pau ke nau puna mai kinautolu ki heni ka koe’uhí ko e kōvití.”
Kaekehe lolotonga ‘a e kei fehu’ia ko eni ‘a hono foaki ‘a e laiseni ‘a e kautaha Lulutaí, na’e pehē mei he Pule’angá ‘e malava ke fai ha tohi fehu’i ki he Talēkita ‘o e Fepuna’aki Sivilé, pē ko hono ‘omai ki he fale aleá ke fai ha tali ki he ngaahi fifili ko ení, ka na’e pehē mei he kau fakafofonga ‘o e kakaí, kuo ‘osi fai ‘a e feinga ki ha fakamatala, ka ko e tali ki aí ‘oku tapui kenau tukuange ha fakamatala ki tu’a.
Taimi tatau na’e fakahā foki ‘e he Tēvita Palu ‘a ia ‘oku ‘a’ana ‘a e kautaha Real Tongá ko e nga’unu ko eni ‘a e Pule’angá ‘o fokotu’u kautaha vakapuná koe’uhí ko e mo’ua ‘ene kautahá ki he Pule’anga Tongá. Pea na’á ne ‘osi fakahā pē ki he Pule’angá ‘a ‘ene ‘uhinga ki aí ‘i he ta’u lahi.
“ ‘Oku ou faka’amu pē au ke fakamahino’i ko e mo’ua ko iá ko e mo’ua pē ia ki he Pule’anga Tongá ‘i lisi ‘o e ongo vakapuna ‘a e pule’angá. Pea ko e ‘ū ‘uhinga ko ē mo’uá ‘osi fakamahino pē ia ki he pule’angá he ta’u ko eni ‘e fiha hono ngāue’akí ‘a e ‘uhinga ko ē ‘oku ‘ikai ke totongi ai ‘a e mo’ua ki he Pule’angá, ko e ‘uhingá pē ia ko e tūkunga ko ia ‘oku ‘i ai ‘a e ongo vakapuná. Ko e ‘uhingá ko e taimi lahi ‘oku ‘ikai ke ngāue’aki ia”
Na’e pehē ‘e Tēvita Palú, ko ‘ene fakahā pe eni ‘i he hā mai ‘a e ngaahi tukuaki’i ki he ‘uhinga ‘o e ‘ikai ke fai ha ngāue fakatahá ka ko e ngaahi mo’ua pē ia ki he pule’angá ‘i lisi ‘o e ongo vakapuná, ka na’e ‘osi fai ‘a e talanoa ‘e lava pē ‘o kaniseli ‘a e mo’ua ko iá. ‘Oku ‘i ai pē mo e ngaahi mo’ua ki muli ‘a ia ko e me’a anga-maheni pē ia he pisinisí ka ‘oku ‘ikai ko e me’a ia ‘oku ‘uhinga ai ‘a e ta’efiengāue fakatahá.
Na’á ne toe pehē ‘oku ‘ikai ke sio ia ko ha fu’u ‘īsiu lahi ‘a e mo’uá ia ke fai ai ha ta’efiengāue fakataha, ka ‘oku pau pē ‘oku ‘i ai ha ngaahi ‘uhinga kehe ia.
Taimi tatau na’e fakatokanga ‘a e fakafofonga ‘o e Tongatapu 4, Māteni Tapueluelu ki he Pule’angá ‘a e mahu’inga ke fakapapau’i e me’a kotoa ki he malu ‘oe fepuna’akí koe’uhí ko e mo’ui ‘a e kakai ‘o e fonuá ke ‘oua na’a toe hoko ha me’a tatau ‘o hangē ko ia ko e mole ‘a e mo’ui ‘e toko 74 ‘i he vaka M.V Ashika na’e fakatau mai ‘e he pule’angá.
“ Ko e safety ‘o e transport Sea, ‘a e me’a ‘oku tokanga ki ai ‘a e motu’á ni pea ‘oku ou tuku ki he kaha’ú ke ne hanga ‘o fakamo’oni’i mai na’a liliu ‘a e ngaahi faka’uhinga ko ení ‘o fakatonuhia ‘i he kaha’ú pea ma’a atu homau totó ‘a mautolu he fo’i ‘īsiu ko iá.”
Ka na’e pehē ‘e he Minisitā Pa’angá ia, ko e ngāue ia ‘a e Pule’anga kehe na’e iku ai ki he mole ‘a e mo’ui ko eni ‘a e kakaí ‘i he Ashika, ka ko honau pule’anga he ‘ahó ni kuo ‘osi fai ‘a e me’a kotoa pē ki he malu mo hao ‘o e fefolau’akí.
 

Views 579